Οι τραγικές ιστορίες Ελλήνων προσφύγων στο Αιγαίο-Μαρτυρία Καλυμνιάς Φανής Καπελά-Κουτούζη

«…Όταν αντί­κρισα τους πρώτους πρό­σφυ­γες πολέμου από τη Συρία, που πάτησαν στο νησί μας, μ’ έπιασαν τα κλάματα. Αισθάν­θηκα ότι έχω υπο­χρέ­ωση να τους βοηθήσω, ήθελα να αντα­πο­δώσω». Να αντα­πο­δώ­σει τι, η 78χρονη σήμερα Φανή Καπελά-Κουτούζη, από τους ελά­χι­στους εν ζωή μάρ­τυ­ρες της ελλη­νι­κής προ­σφυ­γι­κής τρα­γω­δίας στο Αιγαίο, την περίοδο της Κατοχής;

Κάτι από τη φιλο­ξε­νία και την ανθρω­πιά, που της προ­σέ­φε­ραν πριν από εβδο­μή­ντα τέσσερα χρόνια κάποιοι άλλοι συνάν­θρω­ποί της κατά την περι­πλά­νησή της στην Τουρκία, τη Συρία και την Παλαι­στίνη, όταν η ίδια με την οικο­γέ­νειά της, έγιναν πρό­σφυ­γες στη Μέση Ανατολή.

Ήταν μόλις δυο χρονών, το 1944, η Φανή Καπελά, όταν μια νύχτα μαζί με την μητέρα της και άλλους κατοί­κους της Καλύ­μνου, επι­βι­βά­στη­καν σε μια βάρκα και πέρασαν απέ­να­ντι στην Μικρά Ασία, στην Αλι­καρ­νασό. Το έκαναν για να γλι­τώ­σουν από τις σφοδρές μάχες ανάμεσα στους συμ­μά­χους και τους Γερ­μα­νούς, που διε­ξά­γο­νταν με επί­κε­ντρο τη Λέρο και είχαν εμπλα­κεί και τα κοντινά νησιά, όπως η Κάλυ­μνος.

Όπως λέει η ίδια στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, δεν χρειά­στηκε να πλη­ρώ­σουν μετα­φο­ρικά μέσα και δια­κι­νη­τές, που όπως και τώρα έτσι και τότε έκαναν χρυσές δου­λειές, γιατί τους φυγά­δευσε μια βρε­τα­νική απο­στο­λική οργά­νωση, που έβγαζε άμαχους από τα νησιά στην Τουρκία με προ­ο­ρι­σμό την Μέση Ανατολή.

Ο πατέρας της είχε απο­δρά­σει από τις φυλακές της Ρόδου, όπου τον κρα­τού­σαν οι Ιταλοί, και με μια βάρκα απο­βι­βά­στηκε στην Τουρκία απ’ όπου έφτασε στο Κάιρο και κατα­τά­χθηκε εθε­λο­ντής στα εκεί σώματα του ελλη­νι­κού στρατού. «Η μάνα μου δεν είχε νέα του πατέρα μου και ήθελε να πάει να τον ψάξει. Ήταν και αυτός ένας λόγος, πέρα από τους κιν­δύ­νους των βομ­βαρ­δι­σμών, για να ξεκι­νή­σουμε αυτό το ταξίδι» ανα­φέ­ρει. Έτσι, προτού καλά-καλά προ­λά­βει να αντι­κρί­σει τον κόσμο, η μικρή Φανή, γνώρισε την σκληρή του όψη.

Έγινε, στα δυο της χρόνια, ένα από τα χιλιά­δες «Παιδιά του Οδυσσέα», τους Έλληνες, δηλαδή, που ανα­γκά­στη­καν να εγκα­τα­λεί­ψουν τις εστίες και την πατρίδα τους -από τα νησιά του Αιγαίου οι περισσότεροι- για να γλι­τώ­σουν από τον πόλεμο και την πείνα στην Κατοχή, και να ανα­ζη­τή­σουν κατα­φύ­γιο στην Τουρκία, τη Συρία και την Παλαι­στίνη, ακο­λου­θώ­ντας την ίδια, πλην αντί­στροφη, δια­δρομή, από αυτήν που για τους ίδιους λόγους, φτάνουν και σήμερα τα καρα­βά­νια των κατα­τρεγ­μέ­νων, στην Ελλάδα.

«Ένιωσα μεγάλη συγκί­νηση όταν είδα να κατα­φθά­νουν οι πρώτες φουρ­νιές. Προ­σπά­θησα να βοηθήσω όσο μπο­ρούσα, αισθάν­θηκα πως είχε χρέος να το κάνω», τονίζει.

«Μετα­κι­νού­με­νοι με γαϊ­δου­ρά­κια, φορτηγά αυτο­κί­νητα και τρένα φτάσαμε από το Μπου­ντρούμ (Αλι­καρ­νασ­σός) στο Χαλέπι και από εκεί πήγαμε στο Λίβανο, την Ιερου­σα­λήμ, τη Λωρίδα της Γάζας στην Παλαι­στίνη. Πριν από εβδο­μή­ντα χρόνια υπήρχε καλύ­τερη μέριμνα και οργά­νωση από τους Βρε­τα­νούς, για μας, τους Έλληνες πρό­σφυ­γες. Παρά την ταλαι­πω­ρία και κάποιες βαρ­βα­ρό­τη­τες, γενικά ήμασταν ασφα­λείς στην δια­δρομή. Αλλά και εκεί που κατέ­λη­γαν οι πρό­σφυ­γες, η φρο­ντίδα ήταν αρκετά καλή, με δεδο­μέ­νες τις συν­θή­κες της εποχής, σε αντί­θεση με αυτά που βλέ­πουμε σήμερα… Υπήρχαν φάρμακα, τρόφιμα, νοσο­κο­μεία, ακόμα και εκκλη­σίες για τις θρη­σκευ­τι­κές μας ανάγκες» συνε­χί­ζει.

«Αν και ήμουν μικρή μού έχουν απο­τυ­πω­θεί στη μνήμη μου εικόνες από την φιλο­ξε­νία που μας παρεί­χαν σ’ ένα μονα­στήρι στον Λίβανο» λέει.

Ο ανα­πλη­ρω­τής καθη­γη­τής της Νεό­τε­ρης Πολι­τι­κής Ιστο­ρίας στο Αρι­στο­τέ­λειο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης, Ιάκωβος Μιχαη­λί­δης, πραγ­μα­το­ποί­ησε έρευνα γύρω από το μάλλον άγνωστο στο ευρύ κοινό θέμα των Ελλήνων προ­σφύ­γων στη Μέση Ανατολή αλλά και στην Αφρική κατά τον Β’ Παγκό­σμιο Πόλεμο και απο­τύ­πωσε τα απο­τε­λέ­σματά της, στο βιβλίο που παρου­σιά­στηκε την περα­σμένη Πέμπτη στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου, στη Θεσ­σα­λο­νίκη, από τις εκδό­σεις Μεταίχ­μιο, υπό τον τίτλο «Παιδιά του Οδυσσέα».

Όπως είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο ερευ­νη­τής, με βάση τα υπάρ­χο­ντα στοι­χεία, ο συνο­λι­κός αριθμός των Ελλήνων προ­σφύ­γων ξεπερ­νούσε τις 25.000 και προ­έρ­χο­νταν κυρίως από τα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου, τη Λέσβο, τη Χίο, την Ικαρία, τη Σάμο και τα Δωδε­κά­νησα (Καστε­λό­ριζο, Κάλυμνο, Λέρο, Κάρπαθο).

«Το καλο­καίρι του 1941, εξαι­τίας της ανθρω­πι­στι­κής κρίσης, χιλιά­δες Έλληνες έπεσαν σε καθε­στώς πείνας και πολλοί από αυτούς πέθαναν. Επι­πλέον, ο βομ­βαρ­δι­σμός πολλών ελλη­νι­κών πόλεων από τη Λου­φτ­βάφε το φθι­νό­πωρο του 1943, μετέ­τρεψε σε σωρούς ερει­πίων πολλά οική­ματα, ενώ σκόρ­πισε τον φόβο στους πολίτες. Για πολλούς Έλληνες από το Ανα­το­λικό Αιγαίο, κατά μήκος των παρα­λίων με την Τουρκία, η διαφυγή στην Τουρκία, που την περίοδο εκείνη δια­τη­ρούσε την ουδε­τε­ρό­τητά της, στάθηκε μονό­δρο­μος προ­κει­μέ­νου να επι­ζή­σουν. Ξεκι­νώ­ντας από τον Νοέμ­βριο του 1941 έως τον Απρίλιο του 1944, περισ­σό­τε­ροι από 25 χιλιά­δες Έλληνες πέρασαν το Αιγαίο και βρέ­θη­καν στην Τουρκία. Οι πρό­σφυ­γες αυτοί διέ­φυ­γαν σε δύο κύματα: το πρώτο, το χειμώνα του 1941-1942 εξαι­τίας της πείνας και το δεύτερο το φθι­νό­πωρο του 1943, όταν αμέσως μετά τη συν­θη­κο­λό­γηση της Ιταλίας, οι Γερ­μα­νοί προ­σπά­θη­σαν να πάρουν τον έλεγχο των Δωδε­κα­νή­σων» εξήγησε.

«Οι Έλληνες πρό­σφυ­γες εγκα­τα­στά­θη­καν κυρίως σε πέντε μεγάλα προ­σφυ­γικά στρα­τό­πεδα στη Μέση Ανατολή, εκείνα της Νου­σεϊ­ράτ στη Γάζα, των Πηγών του Μωϋσέως και του Ελ Σατ στη Χερ­σό­νησο του Σινά, της Τολου­μπάτ και της Κατά­τμπα στην Αίγυπτο. Επι­πλέον, Έλληνες πρό­σφυ­γες εγκα­τα­στά­θη­καν στην Κύπρο αλλά και σε περιο­χές της Αφρικής, όπως το Βελγικό Κονγκό, τη Ρουάντα-Ουρούντι, την Ταν­γκα­νίκα, την Αιθιο­πία και τη Νότια Αφρική».

Ο Ιάκωβος Μιχαη­λί­δης, ανα­φε­ρό­με­νος ειδικά στο Αιγαίο Πέλαγος ως κόμβο δια­κί­νη­σης προ­σφύ­γων ιστο­ρικά, είπε: «το Αιγαίο συν­δέ­ε­ται άρρηκτα με τις μνήμες της Μικρα­σίας, την πυρ­πό­ληση της Σμύρνης και την κατα­στροφή του ελλη­νι­σμού της Ανα­το­λίας. Χιλιά­δες Έλληνες πρό­σφυ­γες την περίοδο του Πρώτου Παγκο­σμίου Πολέμου και της μικρα­σια­τι­κής περι­πέ­τειας δια­πε­ραιώ­θη­καν από τα λιμάνια της Μικράς Ασίας στα ελλη­νικά νησιά και την ηπει­ρω­τική Ελλάδα, αφή­νο­ντας στην ευλο­γη­μένη γη της Ιωνίας τα οστά των προ­γό­νων τους. Αλλά και για τους Μου­σουλ­μά­νους των Βαλ­κα­νίων το Αιγαίο υπήρξε η ‘πικρή’ εκείνη θάλασσα, που τους οδήγησε την περίοδο των Βαλ­κα­νι­κών Πολέμων από τους γενέ­θλιους τόπους στις νέες πατρί­δες. Το ίδιο επα­να­λή­φθηκε και την περίοδο του Δευ­τέ­ρου Παγκο­σμίου Πολέμου, όταν τγο Αρχι­πέ­λα­γος μετα­τρά­πηκε και πάλι, σε οδό σωτη­ρίας, φέρ­νο­ντας τους Έλληνες νησιώ­τες στα μικρα­σια­τικά παράλια και στην Κύπρο προ­κει­μέ­νου να γλυ­τώ­σουν από την επι­σι­τι­στική κρίση της Κατοχής».

Σε έναν συσχε­τι­σμό με τις σημε­ρι­νές εξ ανα­το­λών προ­σφυ­γι­κές ροές, τονίζει: «είναι παράλ­λη­λες, αντί­στρο­φες ιστο­ρίες. Κάθε προ­σφυ­γικό δράμα δια­τη­ρεί βέβαια τα δικά του χαρα­κτη­ρι­στικά. Ο πόνος των προ­σφύ­γων όμως είναι κοινός, δεν έχει χρώμα, δεν ανήκει απο­κλει­στικά σε καμιά θρη­σκευ­τική, εθνική ή γλωσ­σική ομάδα. Κανείς πρό­σφυ­γας δεν φεύγει από τον τόπο του με τη θέλησή του. Ας το έχουμε αυτό στο μυαλό μας απο­μα­κρυ­νό­με­νοι από οποιεσ­δή­ποτε πολι­τι­κές και ιδε­ο­λο­γι­κές σκο­πι­μό­τη­τες».

Και επειδή το Χαλέπι της Συρίας απο­τε­λεί τη «μεγα­λύ­τερη δεξα­μενή» προ­σφύ­γων προς την Ελλάδα και την Ευρώπη γενι­κό­τερα στον τωρινό πόλεμο στη Συρία, ο Ιακωβος Μιχαη­λί­δης σημειώ­νει:

«Το Χαλέπι λει­τούρ­γησε ως σταθμός υπο­δο­χής, κατα­γρα­φής και κατα­νο­μής των Ελλήνων προ­σφύ­γων, ένα hot spot της εποχής. Εκεί έφθαναν οι δυστυ­χι­σμέ­νοι πρό­σφυ­γες, συνήθως με τρένο από τα μικρα­σια­τικά παράλια. Τους υπο­δέ­χο­νταν οι βρε­τα­νι­κές αρχές καθώς και εκπρό­σω­ποι της εξό­ρι­στης ελλη­νι­κής κυβέρ­νη­σης. Αφού δια­σταυ­ρώ­νο­νταν τα στοι­χεία τους, οι πρό­σφυ­γες στέλ­νο­νταν σε ασφα­λέ­στε­ρες περιο­χές».

Μπορεί η μητέρα της μικρής Φανής και οι συνε­πι­βά­τες Καλυ­μνιώ­τες να στά­θη­καν τυχεροί και να μην χρειά­στηκε να χρυ­σο­πλη­ρώ­σουν δια­κι­νη­τές για να περα­σουν στην Τουρκία ή, ακόμα, να μην δια­κιν­δύ­νευ­σαν στη δια­δρομή τη ζωή τους. Σίγουρα όμως το ταξίδι των Ελλήνων προ­σφύ­γων από το Αιγαίο προς τη Μέση Ανατολή, δεν ήταν μια «κρουα­ζιέρα ανα­ψυ­χής».

Όπως και τώρα με τους πρό­σφυ­γες που μπαί­νουν στην Ελλάδα, έτσι και τότε, οι Έλληνες πρό­σφυ­γες προς τη Μικρά Ασία πλή­ρω­ναν ολό­κλη­ρες περιου­σίες σε δια­κι­νη­τές για να τους βγάλουν από τα νησιά και να τους μετα­φέ­ρουν στα παράλια της Τουρ­κίας, όπου συχνά έπεφταν θύματα ληστείας και βάναυ­σης συμπε­ρι­φο­ράς. Και βέβαια δεν ήταν σπάνιες οι ….επα­να­προ­ω­θή­σεις, μολο­νότι εάν κατά την επι­στροφή τους έπιαναν οι Γερ­μα­νοί, θα τους του­φέ­κι­ζαν.

Ο Ιάκωβος Μιχαη­λί­δης παρα­θέ­τει στο βιβλίο του τη συγκλο­νι­στική μαρ­τυ­ρία του Γιώργου Μαρα­βέλη από το χωριό Καλι­μα­σιά της Χίου, ο οποίος περι­γρά­φει τις συν­θή­κες δια­φυ­γής:

«…Ξεκι­νή­σαμε απ’ το Βότοπο με τα τρία παιδιά και τη γυναίκα μου. Η βάρκα του Μπελλέ ήταν γεμάτη. Για εισι­τή­ρια έδωκα τα σπαρ­μένα χωράφια της Δωρο­θέας, που κρα­τούσα. Μόλις βγήκαμε καρσί στην Τουρκία σ’ έναν παρα­θα­λάσ­σιο, ήρθαν άλλες τρεις βάρκες με Λιθι­με­νού­σιους. Εκεί μας πήραν μυρωδιά οι Τουρκοι. Φώναξαν τους Λιθι­με­νι­σιους βαρ­κά­ρη­δες, τους έβγαλαν τα παπού­τσια και τους χτυ­πού­σαν στις πατού­σες. ‘Φτάνει πια’, φώναζαν οι Λιθι­με­νού­σιοι. Τους ακού­γαμε. Οι Τούρκοι μας ξανά­βα­λαν στις βάρκες για να γυρί­σουμε πίσω. Έτσι έκαμναν. Ευτυχώς εκείνη τη νύχτα είχε μπου­νά­τσα. Το νερό ήταν τέσσερα δάχτυλα κάτω από τη βάρκα. Και λίγο κύμα να είχε θα πνι­γό­μα­στε. Εβγή­καμε στα Μαύρα Βόλια, στον Εμπο­ρείο. Βρα­χή­καμε ως τα μπούνια κι ήρθαμε με τα πόδια στο χωριό. Η πείνα όμως ήταν αβά­στα­χτη. Γι’ αυτό έκαμα και μια δεύτερη από­πειρα. Επλέ­ρωσα τον βαρκάρη και του είπα: ‘να με πας να με αφήκεις όσο πιο μακριά μπορείς’. Νύχτα πάλι φτάσαμε σε ένα μέρος. Μισο­κο­λύ­μπησα, έβαλα στον ώμο έναν-έναν τους άλλους και τους έβγαλα στην στεριά. Ξάπλωσα κατά γης να δω πού βρι­σκό­μα­στε. Μπροστά μας ήταν ένα βουνό. Πήραμε το ποτα­μάκι και βγήκαμε σ’ ένα ύψωμα. Κου­κου­λω­θή­καμε με μια κου­βέρτα. Φάγαμε από ένα σύκο και δυο πορ­το­κά­λια και προ­χω­ρή­σαμε. Περ­πα­τή­σαμε κάμποσο και ύστερα είδαμε ένα τσούρμο. Τους πήγαι­ναν στην Κατά Παναγιά. Πήγαμε και εμείς μαζί. Μόλις είδα τις βάρκες σκέ­φτηκα ότι θα μας γυρί­σουν πίσω. Όμως ευτυχώς. Μας έδωσαν λίγες πατάτες και ψωμί και φέραν γαϊ­δά­ρους, κάρα μου­λά­ρια, για να κου­βα­λή­σουν τους άρρω­στους, τους γέρους και τα παιδιά και μας έστει­λαν στην Λιτζιαα. Μείναμε έξι μήνες εκεί κι ύστερα φύγαμε για τη Συρία και το Κονγκό. Εκεί μείναμε σε στρα­τό­πεδα. Στην Τουρκία, ο συγ­χω­ρια­νός μου, ο Φούσκας κρύ­φτηκε σ’ ένα ξερο­πή­γαδο φοβού­με­νος ότι μπορεί να τον στεί­λουν πίσω. Εκεί κρύ­φτηκε. Φοβερά χρόνια…».

Όπως γράφει ο Ιάκωβος Μιχαη­λί­δης, στην αρχή, η κατά­σταση στα μικρα­σια­τικά παράλια ήταν χαοτική. Οι πρό­σφυ­γες έμεναν όπου έβρι­σκαν στην ύπαιθρο, σε εγκα­τα­λειμ­μέ­νους χώρους, ενώ όσοι είχαν μαζί τους χρήματα νοί­κια­ζαν κάποιο δωμάτιο. Όσο για τη συμπε­ρι­φορά των Τούρκων, αυτή εξαρ­τιό­ταν από τη δια­κύ­μανση των σχέσεων της ουδέ­τε­ρης Τουρ­κίας με τους βρε­τα­νούς και τους Γερ­μα­νούς, από την παρα­δο­σιακή καχυ­πο­ψία με την οποία έβλεπαν τους Έλληνες αλλά και από αστάθ­μη­τους παρά­γο­ντες, όπως η δωρο­δο­κία από τους πρό­σφυ­γες. Μετά το πρώτο σοκ από τα προ­σφυ­γικά κύματα άρχισε να στή­νε­ται από τους Βρε­τα­νούς ένας μηχα­νι­σμός που είχε ως αντι­κεί­μενο τη δια­χεί­ριση των ροών. Λει­τούρ­γη­σαν καταυ­λι­σμοί, συσίτια, πρό­χειρα νοσο­κο­μεία και στη συνέ­χεια οργα­νώ­νο­νταν απο­στο­λές με προ­ο­ρι­σμό τη Συρία, την Παλαι­στίνη τον Λίβανο και την Αίγυπτο».

Δράματα όπως αυτά με του πνιγ­μούς προ­σφύ­γων που κατα­γρά­φο­νται σήμερα στο Αιγαίο, σημειώ­νο­νταν και τότε.

«…Συχνά τα ναυάγιο των πλοίων στα λυσ­σα­σμένα νερά του Αιγαίου γίνο­νταν ευρέως γνωστά στον υπό­λοιπο κόσμο. Τον Απρίλιο του 1942 το ειδη­σε­ο­γρα­φικό πρα­κτο­ρείο Reuters τηλε­γρά­φησε πως ελλη­νικό καΐκι που μετέ­φερε Έλληνες πρό­σφυ­γες στη Μικρά Ασία λόγω θαλασ­σο­τα­ρα­χής προ­σέ­κρουσε σε βράχια. Τραγική απόρ­ροια του δυστυ­χή­μα­τος ήταν να χάσουν τη ζωή τους 207 από τους συνο­λικά 236 επι­βαί­νο­ντες. Σε ένα άλλο παρό­μοιο περι­στα­τικό πνί­γη­καν 54 από τους 81 επι­βά­τες. Επι­πλέον σε δυο δια­δο­χικά ναυάγιο ελλη­νι­κών πλοίων τον Αύγου­στο του 1942 χάθηκαν συνο­λικά 261 Έλληνες νοτίως της Σμύρνης στην προ­σπά­θειά τους να φτάσουν στα μικρα­σια­τικά παράλια».

Ο ερευ­νη­τής, που ανα­ζή­τησε και συγκέ­ντρωσε στοι­χεία στα ελλη­νικά, βρε­τα­νικά και τουρ­κικά αρχεία παρα­θέ­τει μια τραγική ιστορία, που εκτυ­λί­χθηκε πάνω σ’ ένα καΐκι που μετέ­φερε Έλληνες πρό­σφυ­γες στη Μικρά Ασία. «Προ­σεγ­γί­ζο­ντας τον Τσεσμέ οι τουρ­κι­κές αρχές διέ­τα­ξαν τους ανύ­πα­ντρους να επι­βι­βα­στούν αμέσως σ’ ένα καράβι με προ­ο­ρι­σμό την Κύπρο. Τρια­κό­σια άτομα έπλεαν για πέντε ολό­κληρα μερό­νυ­χτα κάτω από δύσκο­λες συν­θή­κες. Κατα­με­σής της δια­δρο­μής ένα παιδάκι από τα Καρ­δά­μυλα ξεψύ­χησε. Ένας παπάς που επέ­βαινε στο πλοίο του διάβασε μια νεκρώ­σιμη ευχή και κατόπιν το σώμα του μικρού ρίχτηκε στο πέλαγος…».

Με το τέλος του πολέμου, οι Έλληνες πρό­σφυ­γες επέ­στρε­ψαν σιγά-σιγά στην πατρίδα, πλην κάποιων που είχαν κατα­φύ­γει στην Αφρική και προ­τί­μη­σαν να μείνουν εκεί. Μεταξύ αυτών που επα­να­πα­τρί­στη­καν ήταν και η οικο­γέ­νειά της μικρής Φανής. «Όσο βρι­σκό­μα­σταν στην Παλαι­στίνη, η μητέρα μου πέτυχε επαφή με τον πάτερα, και επα­να­συν­δέ­θη­καν στην έρημο του Ιορδάνη. Μαζί γυρί­σαμε στο νησί» λέει και τονίζει πως όσοι βίωσαν τότε την προ­σφυ­γιά δεν μπορεί παρά να ευαι­σθη­το­ποιού­νται ακόμα περισ­σό­τερο, βλέ­πο­ντας το σημε­ρινό δράμα που εξε­λίσ­σε­ται στα ίδια νερά, αυτά του Αιγαίου. Ένα μικρό βιβλίο με τίτλο το «χρονικό της προ­σφυ­γιάς», που έγραψε η μητέρα της, εμπε­ριέ­χει την οδύσ­σεια της ίδιας και της οικο­γέ­νειάς της και, όπως και αυτό του Ιάκωβου Μιχαη­λίδη, κρατούν «ζωντα­νές» τις μνήμες της ελλη­νι­κής προ­σφυ­γι­κής τρα­γω­δίας του 1940 στο Αιγαίο.

Πηγή eleftherostypos.gr