Νικόλας Φαραντούρης: Εδώ και τώρα πράξεις άσκησης εθνικής κυριαρχίας

Κύριε Φαρα­ντούρη, από την Ηρωική Νήσο Κάσο είχατε τη δυνα­τό­τητα να στεί­λετε μήνυμα σε πρω­τεύ­ου­σες του κόσμου για το ανα­φαί­ρετο δικαί­ωμα της Ελλάδας να ποντί­σει το καλώδιο για τη δια­σύν­δεση των τριών χωρών. Ποια πρέπει να είναι η «κόκκινη γραμμή» της Ελλάδας απέ­να­ντι στην Τουρκία;

Βρέθηκα στην Κάσο στις αρχές Σεπτεμ­βρίου κα. Παμπρή, για ένα διήμερο συζη­τή­σεων με το Center of International Law & Diplomacy για ζητή­ματα Διε­θνούς Δικαίου, διεθνών σχέσεων, οριο­θέ­τη­σης Θαλασ­σίων Ζωνών. Επι­λέ­ξαμε την Κάσο για να στεί­λουμε μηνύ­ματα προς την Ευρώπη, την Ουά­σιγ­κτον και την Τουρκία. Και κάναμε ιδιαί­τερη αναφορά στην υλο­ποί­ηση της ηλε­κτρι­κής δια­σύν­δε­σης Ελλάδας-Κύπρου την οποία παρε­μπο­δί­ζει η Άγκυρα και για την οποία η Αθήνα δεν έχει παρου­σιά­σει ακόμη κανένα συγκε­κρι­μένο χρο­νο­διά­γραμμα υλο­ποί­η­σής της. Ποιο ήταν το μήνυμα που θέλαμε να στεί­λουμε με την επιλογή της Κάσου; Ένα καθαρό μήνυμα προς όλον τον κόσμο αλλά και την Ελλη­νική Κυβέρ­νηση, ότι η αμφι­σβή­τηση των κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των Ελλάδας και Κύπρου απο­τε­λεί αμφι­σβή­τηση των δικαιω­μά­των και συμ­φε­ρό­ντων ολό­κλη­ρης της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης. Είμαι σαφής: τα σύνορα της Ελλάδας είναι και σύνορα της Ευρώπης και κάθε αμφι­σβή­τηση των κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των της χώρας μας αφορά ολό­κληρη την Ευρω­παϊκή Ένωση. Επο­μέ­νως, η κόκκινη γραμμή είναι μία και είναι απο­λύ­τως σαφής: η Ελλάδα δεν μπορεί να απο­δέ­χε­ται περιο­ρι­σμούς στην άσκηση των κυριαρ­χι­κών της δικαιω­μά­των ούτε από την Τουρκία ούτε από κανέναν άλλον. Αυτό αφορά βεβαίως στο καλώδιο, αλλά δεν περιο­ρί­ζε­ται σε αυτό. Αφορά την παρου­σία των Ελλήνων αλιέων στο Αιγαίο, την αξιο­ποί­ηση των θαλασ­σίων ζωνών μας, την άσκηση των δικαιω­μά­των που μας παρέχει το Δίκαιο της Θάλασ­σας. Μια χώρα με τη γεω­γρα­φία, την ιστορία και τη ναυτική παρά­δοση της Ελλάδας δεν μπορεί να αντι­με­τω­πί­ζει τη θάλασσα ως χώρο στον οποίο απλώς προ­σπα­θεί να απο­φεύ­γει προ­βλή­ματα. Με γνώμονα το διεθνές δίκαιο, κάλεσα από την πλευρά μου την Ελλη­νική Κυβέρ­νηση να προ­χω­ρή­σει άμεσα σε πράξεις άσκησης εθνικής κυριαρ­χίας.

Πρώτον, την άμεση έναρξη εργα­σιών πόντι­σης του καλω­δίου για την ηλε­κτρική δια­σύν­δεση Ελλάδας-Κύπρου, ενός έργου που έχει χρη­μα­το­δο­τη­θεί με 700 εκα­τομ­μύ­ρια από την Ευρω­παϊκή Ένωση και απο­τε­λεί υπο­χρέ­ωση και δικαί­ωμα Ελλάδας και Κύπρου.

Δεύ­τε­ρον, τη θωρά­κιση και προ­ά­σπιση των Ελλήνων ψαράδων στο Αιγαίο, που καθη­με­ρινά εκτο­πί­ζο­νται και απω­θού­νται από Τούρ­κους αλιείς με τις πλάτες των τουρ­κι­κών αρχών.

Τρίτον, την επέ­κταση των χωρικών μας υδάτων στα 12 ν.μ. νοτίως της Κρήτης. Σε αυτή τη συγκυ­ρία. χρειά­ζε­ται μια πολι­τική που να συν­δυά­ζει νηφα­λιό­τητα και απο­φα­σι­στι­κό­τητα. Δεν έχουμε κανένα λόγο να επι­διώ­κουμε την ένταση. Έχουμε όμως κάθε λόγο να είμαστε απο­λύ­τως σαφείς ως προς το τι δεν δια­πραγ­μα­τευό­μα­στε: την εφαρ­μογή του Διε­θνούς Δικαίου και την ελεύ­θερη άσκηση των νόμιμων δικαιω­μά­των της χώρας. Αυτό είναι το μήνυμα που κρατώ από την Κάσο: η Ελλάδα μπορεί να είναι χώρα δια­λό­γου, χώρα ειρήνης και στα­θε­ρό­τη­τας, αλλά ταυ­τό­χρονα πρέπει να είναι και χώρα που γνω­ρί­ζει τα δικαιώ­ματά της, τα υπε­ρα­σπί­ζε­ται και τα ασκεί.

Να επι­μείνω κ. ευρω­βου­λευτά στα ελλη­νο­τουρ­κικά. Θεω­ρείτε ότι η Ευρω­παϊκή Ένωση έχει σταθεί επαρκώς στο πλευρό της Ελλάδας απέ­να­ντι στις τουρ­κι­κές διεκ­δι­κή­σεις;

Θα έλεγα ότι η Ε.Ε. έχει κάνει βήματα, αλλά δεν έχει ακόμη δια­μορ­φώ­σει μια συνε­κτική στρα­τη­γική απέ­να­ντι στην Τουρκία. Η Ένωση απο­τε­λεί­ται από 27 κράτη-μέλη, με δια­φο­ρε­τι­κές γεω­γρα­φι­κές αφε­τη­ρίες και δια­φο­ρε­τι­κές αντι­λή­ψεις για τις προ­τε­ραιό­τη­τες ασφα­λείας. Για την Πολωνία ή τις χώρες της Βαλ­τι­κής, η ρωσική απειλή είναι η απόλυτη προ­τε­ραιό­τητα. Για την Ελλάδα, η κατά­σταση στο Αιγαίο και την Ανα­το­λική Μεσό­γειο δημιουρ­γεί ένα δια­φο­ρε­τικό περι­βάλ­λον ασφα­λείας. Η δική μας δουλειά είναι να πεί­σουμε ότι η στα­θε­ρό­τητα στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο απο­τε­λεί ευρω­παϊκό στρα­τη­γικό συμ­φέ­ρον.

Η Τουρκία δεν είναι απλώς ένας δύσκο­λος γεί­το­νας. Επι­διώ­κει την ανα­θε­ώ­ρηση της περι­φε­ρεια­κής τάξης πραγ­μά­των. Το βλέ­πουμε στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, στην Κύπρο, στη Λιβύη, στη διαρκή προβολή της «Γαλά­ζιας Πατρί­δας», αλλά και στον τρόπο με τον οποίο επι­χει­ρεί να μετα­τρέ­ψει την οικο­νο­μική και αμυ­ντική της ισχύ σε πολι­τική επιρροή. Για τους Ευρω­παί­ους, η Τουρκία είναι σημα­ντι­κός γεω­πο­λι­τι­κός και οικο­νο­μι­κός εταίρος, χώρα του ΝΑΤΟ και κρί­σι­μος παρά­γο­ντας σε μια σειρά από περι­φε­ρεια­κές κρίσεις.

Δεν μπορεί όμως να παρα­γνω­ρί­ζουμε ότι απειλεί την Ελλάδα και την Κύπρο. Αυτό ακριβώς ανέ­δειξα και με την παρέμ­βασή μου στην Ευρω­παϊκή Επι­τροπή για τη συμ­με­τοχή της Τουρ­κίας στα νέα ευρω­παϊκά εργα­λεία αμυ­ντι­κής βιο­μη­χα­νι­κής συνερ­γα­σίας. Και βεβαίως, αυτό αφορά και την ελλη­νική κυβέρ­νηση. Ζητάμε εκ των υστέρων από τις Βρυ­ξέλ­λες να μας στη­ρί­ξει όταν η Αθήνα παρου­σιά­ζει μια εικόνα μακράς εξο­μά­λυν­σης των σχέσεών της με την Τουρκία.

Η διπλω­μα­τία των «ήρεμων νερών» μπορεί να μειώνει προ­σω­ρινά την ένταση, αλλά έχει παρερ­μη­νευ­τεί στους δια­δρό­μους των ευρω­παϊ­κών οργάνων. Σας λέω και αυτό: δεν αρκεί να έχουμε δίκιο αλλά να το μετα­τρέ­ψουμε σε ευρω­παϊκή πολι­τική. Επο­μέ­νως, το ζητού­μενο δεν είναι μια Ευρώπη που απλώς θα εκδίδει δηλώ­σεις αλλη­λεγ­γύης προς την Ελλάδα, αλλά η Ευρώπη που αντι­λαμ­βά­νε­ται την Ανα­το­λική Μεσό­γειο ως δικό της στρα­τη­γικό χώρο και την Ελλάδα ως πυλώνα της ευρω­παϊ­κής ασφά­λειας σε αυτόν.

Ποια θεω­ρείτε ότι πρέπει να είναι η ευρω­παϊκή στρα­τη­γική για την επίλυση του Κυπρια­κού; Τα χρόνια περνούν και η κατά­σταση παρα­μέ­νει αδιάλ­λα­κτη. Μήπως τελικά είναι ουτοπία να ονει­ρευό­μα­στε επίλυση της πληγής της Μεγα­λο­νή­σου;

Δεν πιστεύω στις ουτο­πίες όταν μιλάμε για εθνική στρα­τη­γική. Πενήντα και πλέον χρόνια μετά την τουρ­κική εισβολή, η κατοχή δεν επι­τρέ­πε­ται να μετα­τρα­πεί σε μια ιστο­ρική υπο­ση­μεί­ωση που απλώς θα θυμό­μα­στε στις επε­τεί­ους. Η Κύπρος είναι κράτος-μέλος της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης και το έδαφός της παρα­μέ­νει διαι­ρε­μένο εξαι­τίας μιας στρα­τιω­τι­κής κατοχής. Αυτό από μόνο του επι­βάλ­λει στην Ευρώπη να έχει πολύ πιο ενεργό πολι­τικό ρόλο. Η ευρω­παϊκή στρα­τη­γική, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να ξεκινά από μια καθαρή αρχή: η βελ­τί­ωση των ευρω­τουρ­κι­κών σχέσεων δεν μπορεί να απο­συν­δέ­ε­ται από την επίλυση του Κυπρια­κού. Δεν μπορεί η Ευρώπη να προ­σφέ­ρει διαρκώς νέα κίνητρα και νέα πεδία συνερ­γα­σίας στην Άγκυρα και την ίδια στιγμή να αντι­με­τω­πί­ζει το Κυπριακό ως ένα πρό­βλημα που αφορά απο­κλει­στικά στα δύο μέρη του νησιού. Δεν αρνού­μα­στε τον διάλογο αλλά πρέπει να έχει πλαίσιο, κανόνες και ευρω­παϊκή πολι­τική στήριξη. Η Κύπρος δεν μπορεί να οδη­γεί­ται σε μια λογική «βρείτε τα μεταξύ σας», σαν να πρό­κει­ται για μια ισότιμη διμερή διαφορά χωρίς ιστο­ρικό εισβο­λής, κατοχής και παρα­βί­α­σης του διε­θνούς δικαίου. Ταυ­τό­χρονα, πρέπει να είμαστε ρεα­λι­στές. Η λύση της διζω­νι­κής, δικοι­νο­τι­κής ομο­σπον­δίας, στο πλαίσιο των απο­φά­σεων των Ηνω­μέ­νων Εθνών, δεν είναι ίσως η λύση που θα επέλεγε κανείς αν μπο­ρούσε να σχε­διά­σει σήμερα το Κυπριακό από μηδε­νική βάση. Είναι όμως το συμ­φω­νη­μένο διεθνές πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να ανα­ζη­τη­θεί λύση. Δεν μπο­ρούμε να γυρί­σουμε πίσω τον χρόνο. Μπο­ρούμε όμως να απο­τρέ­ψουμε την παγίωση της διχο­τό­μη­σης. Επο­μέ­νως, θέλουμε μια ευρω­παϊκή στρα­τη­γική με δύο παράλ­λη­λους άξονες. Πρώτον, σταθερή προ­σή­λωση στη δια­δι­κα­σία των Ηνω­μέ­νων Εθνών και στις απο­φά­σεις του Συμ­βου­λίου Ασφα­λείας και δεύ­τε­ρον, την αξιο­ποί­ηση της ίδιας της ευρω­παϊ­κής ιδιό­τη­τας της Κυπρια­κής Δημο­κρα­τίας ως πολι­τι­κού και θεσμι­κού πλε­ο­νε­κτή­μα­τος.

Και εδώ χρειά­ζε­ται συνέ­πεια. Δεν μπο­ρούμε να ζητούμε από την Ευρώπη να υπε­ρα­σπί­ζε­ται το διεθνές δίκαιο στην Ουκρα­νία, στα Δυτικά Βαλ­κά­νια ή οπου­δή­ποτε αλλού και να εμφα­νί­ζε­ται λιγό­τερο απαι­τη­τική όταν πρό­κει­ται για την Κύπρο. Η αρχή πρέπει να είναι μία και αδιαί­ρετη: το διεθνές δίκαιο δεν εφαρ­μό­ζε­ται à la carte.• Κύριε ευρω­βου­λευτά, η αξιο­ποί­ηση των ελλη­νι­κών θαλάσ­σιων ζωνών για την ενερ­γειακή και γεω­πο­λι­τική θέση της χώρας αντι­λαμ­βά­νο­μαι ότι είναι θέμα ιδιαί­τερα σημα­ντικό. Πρέπει η Ελλάδα να προ­χω­ρή­σει πιο απο­φα­σι­στικά στην οριο­θέ­τηση ΑΟΖ με τις γει­το­νι­κές χώρες;

Απο­λύ­τως. Και θα έλεγα ότι σήμερα αυτό το ζήτημα πρέπει να είναι προ­τε­ραιό­τητα της εθνικής στρα­τη­γι­κής. Οι Έλληνες είμαστε κατε­ξο­χήν θαλάσ­σια δύναμη. Σήμερα η θάλασσα είναι ο χώρος μέσα από τον οποίο ενι­σχύ­ουμε την ενερ­γειακή μας ασφά­λεια, τις οικο­νο­μι­κές μας δυνα­τό­τη­τες και τη γεω­πο­λι­τική μας επιρροή. Γι’ αυτό και η πολι­τική μας για τις θαλάσ­σιες ζώνες δεν μπορεί να είναι απο­σπα­σμα­τική ούτε να καθο­ρί­ζε­ται από τον φόβο της αντί­δρα­σης της Άγκυρας.

Οι συμ­φω­νίες οριο­θέ­τη­σης με την Ιταλία και με την Αίγυπτο απο­τε­λούν χρήσιμα προη­γού­μενα και απο­δει­κνύ­ουν ότι υπάρ­χουν δυνα­τό­τη­τες συνεν­νό­η­σης με βάση το Διεθνές Δίκαιο. Γι’ αυτό θεωρώ ότι πρέπει να κινη­θούμε πιο ενερ­γη­τικά σε ολό­κληρη την Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Όσο δεν το κάνουμε εμείς, θα το επι­χει­ρεί η Τουρκία. Το τουρ­κο­λι­βυκό μνη­μό­νιο, για παρά­δειγμα, μπορεί να είναι παρά­νομο αλλά η Άγκυρα προ­σπα­θεί με αυτό να δημιουρ­γή­σει ερεί­σματα σε βάρος των συμ­φε­ρό­ντων μας.

Η ελλη­νική στρα­τη­γική, με απλά λόγια, πρέπει να συν­δέ­ε­ται με την ενέρ­γεια, τις μετα­φο­ρές, την ασφά­λεια και τη ναυ­τι­λία σε όλη την Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Η επέ­κταση των χωρικών μας υδάτων στα 12 ν.μ. νοτίως της Κρήτης μπορεί να απο­τε­λέ­σει ένα πρώτο, συγκε­κρι­μένο βήμα. Όχι ως κίνηση εντυ­πω­σια­σμού, αλλά ως άσκηση ενός δικαιώ­μα­τος που προ­βλέ­πε­ται από το Διεθνές Δίκαιο.

Θεω­ρείτε ότι η Ελλάδα πρέπει να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει την ευρω­παϊκή πορεία της Βόρειας Μακε­δο­νίας ως μοχλό πίεσης για την πλήρη εφαρ­μογή της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών;

Η Συμ­φω­νία των Πρεσπών κυρία Παμπρή, προ­ϋ­πο­θέ­τει ότι και οι δύο πλευρές τηρούν όσα συμ­φώ­νη­σαν. Εφόσον παρα­τη­ρού­νται παρεκ­κλί­σεις από τους γεί­το­νες, η Ελλάδα πρέπει να αξιο­ποι­ή­σει τη θέση της ώστε η ευρω­παϊκή προ­ο­πτική της γει­το­νι­κής χώρας να λει­τουρ­γή­σει ως κίνητρο πλήρους και συνε­πούς εφαρ­μο­γής της Συμ­φω­νίας. Υπάρ­χουν συγκε­κρι­μέ­νες δεσμεύ­σεις που αφορούν την ονο­μα­σία, τα δημόσια σύμβολα, τα έγγραφα, τις θεσμι­κές ανα­φο­ρές, αλλά και ζητή­ματα που έχουν μεγα­λύ­τερο βάθος, όπως η εκπαί­δευση και η αντι­με­τώ­πιση ιστο­ρι­κών και αλυ­τρω­τι­κών αφη­γή­σεων. Και εδώ θα ήθελα να σταθώ σε κάτι που κατά τη γνώμη μου έχει χαθεί μέσα στη δημόσια συζή­τηση. Υπάρ­χουν δύο επι­τρο­πές με ιδιαί­τερη σημασία: η μία για τα σχολικά βιβλία και η άλλη για τα εμπο­ρικά σήματα. Αυτοί δεν είναι «δια­κο­σμη­τι­κοί» θεσμοί. Είναι τα εργα­λεία για να αντι­με­τω­πι­στούν στην πράξη οι πηγές εκείνων των αλυ­τρω­τι­κών αντι­λή­ψεων που δηλη­τη­ρί­α­σαν για δεκα­ε­τίες τις σχέσεις των δύο λαών.

Αν αυτοί οι μηχα­νι­σμοί δεν λει­τουρ­γούν θα πρέπει να υπάρ­χουν συνέ­πειες. Η Αθήνα όμως τι κάνει; Σιωπά. Είναι μια από τις πολλές αντι­φά­σεις στις οποίες ο κύριος Μητσο­τά­κης έχει υπο­πέ­σει ανα­φο­ρικά με το Μακε­δο­νικό. Όταν η άλλη πλευρά παρα­βιά­ζει τις δεσμεύ­σεις της, η Ελλάδα πρέπει να χρη­σι­μο­ποιεί όλα τα θεσμικά εργα­λεία που δια­θέ­τει μέσα στην Ευρω­παϊκή Ένωση.

Να ζητήσω κ. Φαρα­ντούρη να πάμε βορειό­τερα και πιο συγκε­κρι­μένα, θα ήθελα τη θέση σας για την ευρω­παϊκή πορεία της Αλβα­νίας σε σχέση με τα δικαιώ­ματα της ελλη­νι­κής εθνικής μειο­νό­τη­τας;

Η ελλη­νική εθνική μειο­νό­τητα στην Αλβανία είναι ένα ζωντανό και ανθε­κτικό κομμάτι του Ελλη­νι­σμού, που άντεξε σε εξαι­ρε­τικά δύσκο­λες ιστο­ρι­κές συν­θή­κες. Δεν χρειά­ζε­ται, λοιπόν, ούτε πατερ­να­λι­σμό ούτε μεγάλες δια­κη­ρύ­ξεις. Χρειά­ζε­ται το αυτο­νό­ητο: τα δικαιώ­ματά της να προ­στα­τεύ­ο­νται στην πράξη. Η Αλβανία έχει επι­λέ­ξει τον ευρω­παϊκό της δρόμο και αυτό είναι θετικό. Ακριβώς όμως επειδή μιλάμε για ευρω­παϊκή προ­ο­πτική, το ζήτημα των μειο­νο­τι­κών δικαιω­μά­των δεν μπορεί να αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως μια διμερής ελλη­νο­αλ­βα­νική διαφορά. Είναι ζήτημα κράτους δικαίου, προ­στα­σίας της ιδιο­κτη­σίας, ισο­νο­μίας, πολι­τι­στι­κής και θρη­σκευ­τι­κής ελευ­θε­ρίας και, τελικά, ευρω­παϊ­κής δημο­κρα­τι­κής τάξης. Ιδιαί­τερη σημασία έχει το περιου­σιακό ζήτημα. Για τις ελλη­νι­κές οικο­γέ­νειες της Βορείου Ηπείρου η ιδιο­κτη­σία δεν είναι μια αφη­ρη­μένη νομική έννοια. Η ευρω­παϊκή πορεία μιας χώρας προ­ϋ­πο­θέ­τει ότι τα σύνορα δεν αμφι­σβη­τού­νται στην πράξη ή στη ρητο­ρική και ότι η εθνική ταυ­τό­τητα δεν μετα­τρέ­πε­ται σε εργα­λείο διεκ­δι­κή­σεων εις βάρος των γει­τό­νων. Θέλω, όμως, να είμαι σαφής και σε κάτι ακόμη: η Ελλάδα έχει την ευκαι­ρία να επι­βά­λει ευρω­παϊκά πρότυπα στις ελλη­νο­αλ­βα­νι­κές σχέσεις μέσα απ’ την δια­δι­κα­σία αυτη. Μια Αλβανία που λει­τουρ­γεί με κράτος δικαίου, σέβεται τις μειο­νό­τη­τες και εφαρ­μό­ζει στην πράξη τα ευρω­παϊκά κεκτη­μένα είναι προς το συμ­φέ­ρον και της Ελλάδας και ολό­κλη­ρης της περιο­χής.

Γι’ αυτό η ελλη­νική πολι­τική χρειά­ζε­ται στα­θε­ρό­τητα και αυτο­πε­ποί­θηση. Ασφαλώς, οποια­δή­ποτε ευρω­παϊκή προ­ο­πτική των γει­τό­νων μας, περνά από τα μειο­νο­τικά χωριά και τα δικαιώ­ματα των Ελλήνων όπου αυτά δοκι­μά­ζο­νται.

Ποιο θεω­ρείτε το μεγα­λύ­τερο λάθος που έχει κάνει η Ελλάδα στην εξω­τε­ρική της πολι­τική τα τελευ­ταία χρόνια, δηλαδή ποια είναι η μία αλλαγή που θα κάνατε αύριο στην ελλη­νική εξω­τε­ρική πολι­τική, αν είχατε την ευθύνη;

Ξεχά­σαμε την ήπια ισχύ μας. Η Ελλάδα δια­θέ­τει ένα τερά­στιο πολι­τι­σμικό, ιστο­ρικό και γεω­πο­λι­τικό κεφά­λαιο, αλλά συχνά συμπε­ρι­φέ­ρε­ται σαν να χρειά­ζε­ται την άδεια των άλλων για να το αξιο­ποι­ή­σει. Τα τελευ­ταία χρόνια δεί­χνουμε σαν να μην έχουμε την αυτο­πε­ποί­θηση μιας χώρας που γνω­ρί­ζει το ειδικό της βάρος και έτσι χάνουμε την πρω­το­βου­λία των κινή­σεων. Πολύ συχνά προ­στρέ­χουμε σε τρίτους για να εξι­σορ­ρο­πή­σουμε την τουρ­κική απειλή. Ζητούμε από άλλους να κάνουν αυτό που θα έπρεπε πρώτα εμείς να έχουμε κάνει: να δια­μορ­φώ­σουμε το περι­βάλ­λον γύρω μας.

Η Ελλάδα πρέπει να αξιο­ποι­ή­σει τον πολι­τι­σμό, τη δια­σπορά, την παιδεία, την οικο­νο­μία, τη ναυ­τι­λία, τη διπλω­μα­τία, την ευρω­παϊκή της ιδιό­τητα, τα Ελλη­νορ­θό­δοξα Πατριαρ­χεία, τις ελλη­νι­κές και ελλη­νορ­θό­δο­ξες κοι­νό­τη­τες στην Μ. Ανατολή, τη Συρία, την Αφρική, την Ανα­το­λική Μεσό­γειο, τα Βαλ­κά­νια, τη Χερ­σό­νησο του Σινά. Να παράγει επιρροή με την ΠΑΡΟΥΣΙΑ της σε όλα αυτά τα μέρη, όχι απλώς να αντιδρά στις κινή­σεις των άλλων. Η Ελλάδα μπορεί να βρει μια καλύ­τερη θέση της στον κόσμο. Όχι ως μια μικρή χώρα που φοβάται το μέγεθός της, αλλά ως γέφυρα της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου και της Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώπης. Μια χώρα που δεν περι­μέ­νει να της ανοί­ξουν χώρο, αλλά δημιουρ­γεί τον δικό της. Αυτό θα άλλαζα αύριο.