Ερευνητικό πρόγραμμα «ασπίδα» προστασίας σημαντικών μνημείων από την κλιματική αλλαγή

Καθώς τα έντονα φαι­νό­μενα κλι­μα­τι­κής αλλαγής μαστί­ζουν όλο τον κόσμο, η πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά αντι­με­τω­πί­ζει σοβαρές απειλές και η προ­στα­σία της γίνεται πιο επι­τα­κτική από ποτέ. Tο υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού σε συνερ­γα­σία με το ΕΚΕΦΕ Δημό­κρι­τος και με τη χρη­μα­το­δό­τηση του Ταμείου Ανά­καμ­ψης, ανα­πτύσ­σει ένα ερευ­νη­τικό πρό­γραμμα με στόχο, μέσα από ένα πλέγμα δράσεων, την ανά­πτυξη ενός στρα­τη­γι­κού σχεδίου προ­στα­σίας σημα­ντι­κών ελλη­νι­κών μνη­μείων ως το 2025.

Πρό­κει­ται για το έργο «Herisktage», το οποίο υλο­ποιεί εδώ και ένα χρόνο το Ινστι­τούτο Νανο­ε­πι­στή­μης και Νανο­τε­χνο­λο­γίας του Δημό­κρι­του σε συνερ­γα­σία με το Ινστι­τούτο Πυρη­νι­κών και Ραδιο­λο­γι­κών Επι­στη­μών Τεχνο­λο­γίας, Ενέρ­γειας και Ασφά­λειας του Δημό­κρι­του και με τη Διεύ­θυνση Συντή­ρη­σης Αρχαίων και Νεω­τέ­ρων Μνη­μείων του υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού. Το έργο έχει στο επί­κε­ντρό του την ανά­πτυξη μιας κεντρι­κής πλατ­φόρ­μας για τη συνεχή παρα­κο­λού­θηση σε πραγ­μα­τικό χρόνο του μικρο­κλί­μα­τος σε επι­λεγ­μένα μνημεία πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς στην Ελλάδα, την εκτί­μηση της πιθα­νό­τη­τας και της έντασης φθοράς τους.

Στο πλαίσιο του προ­γράμ­μα­τος έχουν επι­λε­γεί 30 μνημεία και αρχαιο­λο­γι­κοί χώροι, όπου τοπο­θε­τεί­ται ένα δίκτυο ασύρ­μα­των αισθη­τή­ρων, συλ­λέ­γο­ντας σε πραγ­μα­τικό χρόνο δεδο­μένα μικρο­κλί­μα­τος της περιο­χής των μνη­μείων, όπως θερ­μο­κρα­σία, υγρασία, ποιό­τητα της ατμό­σφαι­ρας, ταχύ­τητα και διεύ­θυνση του ανέμου. Οι αισθη­τή­ρες έχουν σχε­δια­στεί από τον Δημό­κριτο, προ­κει­μέ­νου να αντα­πο­κρί­νο­νται στις απαι­τή­σεις των μνη­μείων και των αρχαιο­λο­γι­κών χώρων, χωρίς να αλλοιώ­νουν τον χαρα­κτήρα τους. Στη συνέ­χεια, τα δεδο­μένα παρα­κο­λού­θη­σης του μικρο­κλί­μα­τος στέλ­νο­νται σε μια κεντρική πλατ­φόρμα, η οποία ενσω­μα­τώ­νει σύγ­χρονα εργα­λεία πρό­βλε­ψης των και­ρι­κών φαι­νο­μέ­νων και της εξέ­λι­ξης των μηχα­νι­σμών φθοράς.

Τα μνημεία επι­λέ­γο­νται με κρι­τή­ριο αντι­προ­σω­πευ­τι­κό­τη­τας ως προς την περιοχή στην οποία βρί­σκο­νται, την κλι­μα­τική κατα­νομή τους (αστικό, παρα­θα­λάσ­σιο, ορεινό, πεδινό κλπ), τα υλικά τους, την περίοδο κατα­σκευής τους (από τα προϊ­στο­ρικά χρόνια μέχρι τα νεο­κλα­σικά), και τον τύπο μνη­μείου (αρχαιο­λο­γι­κοί χώροι, εκκλη­σίες, γέφυρες, οχυ­ρω­μα­τικά τείχη, νεο­κλα­σικά κτίρια). Για την εγκα­τά­σταση αισθη­τή­ρων έχουν επι­λε­γεί ενδει­κτικά, η Κνωσός, ο αρχαιο­λο­γι­κός χώρος Κερα­μι­κού, ο αρχαιο­λο­γι­κός χώρος Ελευ­σί­νας, η αρχαία Κόριν­θος, η αρχαία Ολυμπία και η μεσαιω­νική πόλη της Ρόδου.

Υπάρ­χουν διά­φο­ροι μηχα­νι­σμοί διά­βρω­σης που απει­λούν και κατα­στρέ­φουν τα μνημεία, όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δρ Γιάννης Καρα­τά­σιος, επι­στη­μο­νι­κός υπεύ­θυ­νος του έργου και ερευ­νη­τής στο Ινστι­τούτο Νανο­ε­πι­στή­μης και Νανο­τε­χνο­λο­γίας. Τέτοιοι μηχα­νι­σμοί είναι η κρυ­στάλ­λωση των δια­λυ­τών αλάτων και ο παγετός, δύο από τους σημα­ντι­κό­τε­ρους παρά­γο­ντες φθοράς των μνη­μείων στην Ελλάδα, καθώς και οι βρο­χο­πτώ­σεις και η ατμο­σφαι­ρική ρύπανση. «Πρό­κει­ται για μηχα­νι­σμούς που απο­δυ­να­μώ­νουν τη μικρο­δομή και αυξά­νουν την ευπά­θεια και την τρω­τό­τητα των υλικών κατα­σκευής των μνη­μείων και επη­ρε­ά­ζο­νται με δια­φο­ρε­τικό τρόπο από την κλι­μα­τική αλλαγή», επι­ση­μαί­νει ο κ. Καρα­τά­σιος, και προ­σθέ­τει: «Είναι σημα­ντικό όμως να σημειώ­σουμε ότι κλι­μα­τική αλλαγή σημαί­νει αλλαγή στο μικρο­πε­ρι­βάλ­λον των μνη­μείων και αυτό δεν είναι απα­ραί­τητα αρνη­τικό για όλους τους τύπους μνη­μείων. Οπότε το ζητού­μενο του προ­γράμ­μα­τος είναι να δούμε σε ποια μνημεία θα υπάρ­χουν δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις στους μηχα­νι­σμούς φθοράς που ήδη γνω­ρί­ζουμε και αν αυτές θα είναι προς το καλύ­τερο ή προς το χει­ρό­τερο».

Μία από τις κύριες δράσεις του προ­γράμ­μα­τος Herisktage είναι η μελέτη των περι­βαλ­λο­ντι­κών δεδο­μέ­νων του παρελ­θό­ντος, με περίοδο ανα­φο­ράς την 25ετία 1980-2004, με βάση τα στοι­χεία της Εθνικής Μετε­ω­ρο­λο­γι­κής Υπη­ρε­σίας και του Copernicus, προ­κει­μέ­νου να κατα­γρα­φεί ο ρυθμός διά­βρω­σης των μνη­μείων κατά την περίοδο αυτή. Τα δεδο­μένα αυτά έχουν μελε­τη­θεί σε υψηλή χωρική ανάλυση κλί­μα­κας 4Χ4 χιλιο­μέ­τρων γύρω από το μνημείο. Στη συνέ­χεια, θα μελε­τη­θεί η επί­πτωση αυτών των φαι­νο­μέ­νων επάνω στα μνημεία, μέσα από τη συλλογή και ανάλυση δειγ­μά­των των μνη­μείων που θα ολο­κλη­ρω­θεί από τη Διεύ­θυνση Συντή­ρη­σης Αρχαίων και Νεω­τέ­ρων Μνη­μείων του υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού. Στόχος είναι, να δημιουρ­γη­θούν προ­γνω­στικά μοντέλα με εργα­λεία ανά­λυ­σης πεπε­ρα­σμέ­νων στοι­χείων για την εξέλιξη των μηχα­νι­σμών φθοράς στα δια­φο­ρε­τικά υλικά κατα­σκευής των μνη­μείων (φυσικοί λίθοι, κονιά­ματα, πλίνθοι, επι­χρί­σματα) και την πιθανή επι­βά­ρυνση των μνη­μείων τα επόμενα χρόνια. Η σημασία της πρό­γνω­σης σε μηχα­νι­σμούς φθοράς, όπως η κρυ­στάλ­λωση των αλάτων και ο παγετός, όπου η κυκλική, σωρευ­τική δράση τους δεν είναι πάντα αντι­λη­πτή, είναι τερά­στια μακρο­σκο­πικά, καθώς τα απο­τε­λέ­σματα των παρα­πάνω μηχα­νι­σμών γίνο­νται αντι­λη­πτά, όταν η φθορά έχει φτάσει σε προ­χω­ρη­μένο επίπεδο.

«Θέλουμε να φτιά­ξουμε έναν χάρτη επι­κιν­δυ­νό­τη­τας για δια­φο­ρε­τι­κούς τύπους μνη­μείων σε όλη την Ελλάδα, με δεδο­μέ­νες τις αλλαγές που περι­μέ­νουμε να υπάρ­ξουν στο κλίμα και στο μικρο­πε­ρι­βάλ­λον των μνη­μείων εξαι­τίας της κλι­μα­τι­κής αλλαγής», επι­ση­μαί­νει ο κ. Καρα­τά­σιος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. «Με τη βοήθεια αυτού του χάρτη, το υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού θα έχει τις απα­ραί­τη­τες πλη­ρο­φο­ρίες, ώστε να επι­λέ­ξει ποια μνημεία χρειά­ζο­νται κατά προ­τε­ραιό­τητα προ­λη­πτική ή επεμ­βα­τική συντή­ρηση και με ποιο τρόπο. Για παρά­δειγμα, μπορεί ο ιδα­νι­κός τρόπος για να προ­στα­τεύ­σεις ένα μνημείο, να είναι μια περι­με­τρική φύτευση χλω­ρί­δας ώστε να επη­ρε­ά­σεις τις συν­θή­κες υγρα­σίας για να μην έχεις κρυ­στάλ­λωση αλάτων ή να κάνεις μια κατερ­γα­σία στην επι­φά­νεια του μνη­μείου, ώστε να μην επη­ρε­ά­ζε­ται από την απόθεση των σωμα­τι­δια­κών ρύπων».

Καθώς το Ινστι­τούτο Νανο­ε­πι­στή­μης και Νανο­τε­χνο­λο­γίας έχει μεγάλη εμπει­ρία στην ανά­πτυξη και αξιο­λό­γηση και­νο­τό­μων υλικών συντή­ρη­σης, η ερευ­νη­τική ομάδα μελετά και στο έργο αυτό έξυπνα υλικά που μπορούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για την προ­στα­σία των μνη­μείων. Ήδη στο εργα­στή­ριο δοκι­μά­ζε­ται η απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα των βακτη­ρίων που υπάρ­χουν στο περι­βάλ­λον ως μέσου προ­στα­σίας, τα οποία χρη­σι­μο­ποιού­νται διεθνώς σε τσι­με­ντέ­νιες κατα­σκευές για την αυτο­ΐ­ασή τους, αλλά και για τη στε­ρέ­ωση και προ­στα­σία αρχαιο­λο­γι­κών μνη­μείων. Στην επόμενη φάση, οι ίδιες δοκιμές θα γίνουν σε δείγ­ματα από τα υπό μελέτη μνημεία.

Μαρία Κου­ζι­νο­πού­λου

Πηγή: amna.gr