Δρ. Χρηστος Ε. Γεωργίου: «Τα μυστικά της μεθοδολογίας για τη σωστή διαδοχή στις οικογενειακές επιχειρήσεις»

Κύριε Γεωρ­γίου, ασχο­λεί­στε με τη δια­χεί­ριση των οικο­γε­νεια­κών επι­χει­ρή­σεων και ειδικά με τη μελέτη του κρί­σι­μου θέματος της δια­δο­χής εδώ και αρκετά χρόνια, ένα ζήτημα που αφορά ιδιαι­τέ­ρως τα Δωδε­κά­νησα, όπου οι οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις απο­τε­λούν ένα μεγάλο μέρος του τοπικού επι­χει­ρείν. Θα ήθελα αρχικά να σας ρωτήσω τι ήταν αυτό που σας ώθησε να ασχο­λη­θείτε με τη συγ­γραφή δύο βιβλίων τα οποία ουσια­στικά απο­τε­λούν έναν μεθο­δο­λο­γικό οδηγό, τον μονα­δικό μάλιστα στην Ελλάδα.

Ασχο­λού­μαι με το θέμα από το 1998, έτος κατά το οποίο γνώρισα τον μέντορά μου Ελλη­νο­α­με­ρι­κανό καθη­γητή Αστέριο Γ. Κεφαλά. Αυτός με μύησε και με εκπαί­δευσε στα μυστικά της μεθο­δο­λο­γίας της σωστής δια­δο­χής στις οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις.

Μαζί με τον καθη­γητή Κεφαλά ανα­πτύ­ξαμε την κατάλ­ληλη μεθο­δο­λο­γία για τη διεκ­πε­ραί­ωση της δια­δο­χής σε μια οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση και την προ­σαρ­μό­σαμε στα ελλη­νικά δεδο­μένα για να μπορεί να υλο­ποι­η­θεί με επι­τυ­χία. Έτσι γεν­νή­θη­καν οι δυο μεθο­δο­λο­γι­κοί οδηγοί που είναι μονα­δι­κοί στην Ελλη­νική γλώσσα: το 2013 το βιβλίο: «Η δια­δι­κα­σία δια­δο­χής στις οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις» και το 2021 το βιβλίο: «Προ­ε­τοι­μά­ζο­ντας τη διαδοχή».

Υπάρ­χουν συγκε­κρι­μέ­νοι λόγοι που οδηγούν σε απο­τυ­χία τη δια­δι­κα­σία της δια­δο­χής;

Η δια­δι­κα­σία δια­δο­χής δεν είναι εύκολη υπόθεση. Ειδικά αν λάβει κανείς υπόψη του του­λά­χι­στον πέντε λόγους εξ’ αιτίας των οποίων απο­τυγ­χά­νει μια προ­σπά­θεια υλο­ποί­η­σης σωστής δια­δο­χής σε μια οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση.

Οι πέντε αυτοί λόγοι, είναι:

Η αλλαγή στην ηγεσία της οικο­γε­νεια­κής επι­χεί­ρη­σης, είναι «επι­κίν­δυνο πράγμα».

Η επόμενη γενιά δεν έχει κου­ρά­γιο.

Τα μέλη μιας οικο­γε­νεια­κής επι­χεί­ρη­σης γνω­ρί­ζουν (;) πώς να κάνουν τη διαδοχή.

Η διαδοχή είναι μια πολύ­χρονη δια­δι­κα­σία, και όχι μια απλή ανα­κοί­νωση.

Ο γονιός θέλει να είναι δίκαιος απέ­να­ντι στα παιδιά του, είτε εργά­ζο­νται, είτε δεν εργά­ζο­νται στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση. Σε κάθε περί­πτωση, η διαδοχή σε μια οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση, είναι τελικά μια «οικο­γε­νειακή υπόθεση», η οποία μάλιστα απο­τε­λεί μια τολμηρή απόφαση. Είναι η απόφαση σταθμός στην πορεία της οικο­γε­νεια­κής επι­χεί­ρη­σης για την αντι­με­τώ­πιση της επό­με­νης μέρας και κρατάει του­λά­χι­στον πέντε χρόνια.

Γνω­ρί­ζουμε ότι όλοι ανε­ξαι­ρέ­τως οι ιδρυτές οικο­γε­νεια­κών επι­χει­ρή­σεων έχουν διακαή πόθο να δουν τα παιδιά τους να εργά­ζο­νται στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση. Έχουν όμως ποτέ ανα­ρω­τη­θεί αν πραγ­μα­τικά η οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση είναι η καλύ­τερη επιλογή για τα παιδιά τους; Ποια είναι η συμ­βουλή σας γι’ αυτό το μεγάλο θέμα;

Η πολύ­χρονη εμπει­ρία μας λέει ότι ακόμη και στην περί­πτωση που ο εν δυνάμει διά­δο­χος δεν έχει τα κατάλ­ληλα προ­σό­ντα για να γίνει ο αυρια­νός ηγέτης της οικο­γε­νεια­κής επι­χεί­ρη­σης, ο ιδρυτής επι­μέ­νει και ελπίζει ότι θα γίνει μια τρομερή αλλαγή (ένα θαύμα;) και ο εν δυνάμει διά­δο­χος τελικά θα «ωρι­μά­σει», θα «δει τα πράγ­ματα με άλλο μάτι», θα «πιεσθεί από τις καθη­με­ρι­νές βιο­τι­κές ανάγκες»… οπότε «θα βάλει μυαλό» και «θα συνε­τι­σθεί». Αυτές είναι οι εκφρά­σεις που ακούμε στις συνα­ντή­σεις μας με ιδρυτές οικο­γε­νεια­κών επι­χει­ρή­σεων, οι οποίοι αρνού­νται πει­σμα­τικά να δουν την πραγ­μα­τι­κό­τητα.

Πριν φθά­σουμε όμως εδώ, ο ιδρυτής μιας οικο­γε­νεια­κής επι­χεί­ρη­σης, πριν προ­τεί­νει στον εν δυνάμει διάδοχο, ή/και σε όλα τα παιδιά του να εργα­σθούν στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση, θα πρέπει να δώσει τον χρόνο και την ευκαι­ρία στα παιδιά του, το καθένα να προ­βλη­μα­τι­σθεί και να απα­ντή­σει αβίαστα, αν η οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση είναι η σωστή επιλογή για την επαγ­γελ­μα­τική του καριέρα.

Πώς λοιπόν μπορεί ο εν δυνάμει διά­δο­χος και όλα τα υπό­λοιπα παιδιά να κατα­λή­ξουν μόνα τους στην απόφαση αν η οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση είναι ή δεν είναι η σωστή επιλογή για την επαγ­γελ­μα­τική τους καριέρα;

Πολλές φορές το μεγάλο πρό­βλημα στη δια­δι­κα­σία της δια­δο­χής είναι η «κατα­πί­εση» που δέχεται ο διά­δο­χος να εργα­σθεί «με το ζόρι» στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση. Η συμ­βουλή μας προς την οικο­γέ­νεια είναι να αφεθεί ο διά­δο­χος να επι­λέ­ξει απρό­σκο­πτα αν επι­θυ­μεί ή όχι να εργα­σθεί στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση.

Αυτό μπορεί να γίνει, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας ως «οδηγό» της από­φα­σής του, τις ακό­λου­θες πέντε πολύ σημα­ντι­κές ερω­τή­σεις:

Τι είναι αυτό που θέλω; Τι μου λέει η εσω­τε­ρική μου φωνή;

Ποια είναι τα ενδια­φέ­ρο­ντά μου; Ποιες είναι οι ικα­νό­τη­τές μου; Τις γνωρίζω πραγ­μα­τικά ή έχω λαν­θα­σμένη αντί­ληψη των πραγ­μά­των;

Η εργασία στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση απο­τε­λεί μεγα­λύ­τερη ευθύνη, απ’ ότι να εργά­ζο­μαι σε μια άλλη επι­χεί­ρηση;

Το έχω συνει­δη­το­ποι­ή­σει αυτό;

Ποια είναι τα κίνητρα που έχω για να εργασθώ στην οικο­γε­νειακή μας επι­χεί­ρηση;

Αν επιλέξω να εργασθώ στην οικο­γε­νειακή μας επι­χεί­ρηση, ποιο θα είναι τελικά το «αντί­τιμο;» Θα το πληρώσω; Και, τελικά, τι θα πληρώσω;

Είναι προ­φα­νές ότι η υλο­ποί­ηση μιας τέτοιας δια­δι­κα­σίας, για πολλούς είναι σχεδόν αδύνατη.

Ανα­ρω­τή­θηκε όμως ποτέ κανείς, πόσο δυστυ­χι­σμέ­νος μπορεί να είναι ο διά­δο­χος επειδή ακριβώς ακο­λού­θησε μια επαγ­γελ­μα­τική πορεία που δεν ήταν δική του επιλογή;

Στο βιβλίο σας «Προ­ε­τοι­μά­ζο­ντας τη διαδοχή» παρου­σιά­ζετε και ανα­λύ­ετε πέντε τρόπους για να έρθουν τα παιδιά στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση. Μπο­ρείτε να μας πείτε περισ­σό­τερα πράγ­ματα γι’ αυτό;

Πόσες και πόσες φορές ο υπο­ψή­φιος διά­δο­χος αρνεί­ται -με διά­φο­ρους τρόπους- να εργα­σθεί στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση; Οι γονείς, άλλες φορές με το καλό, άλλες με το «άγριο» προ­σπα­θούν να φέρουν τον «άσωτο υιό» να εργα­σθεί στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση.

Προς αυτή την κατεύ­θυνση, ο «πρα­κτι­κός» μας «οδηγός» συμπε­ρι­λαμ­βά­νει πέντε τρόπους:

Προ­σπα­θή­σετε να αντι­λη­φθείτε και να απο­δε­χθείτε τις δια­φο­ρές μεταξύ των γενεών.

Φρο­ντί­στε οι υπο­ψή­φιοι διά­δο­χοι να εργα­στούν κάπου αλλού για του­λά­χι­στον μια πεντα­ε­τία.

Συνερ­γα­σθείτε οπωσ­δή­ποτε με κάποιον έμπειρο δια­με­σο­λα­βητή – εξει­δι­κευ­μένο σύμ­βουλο.

Δημιουρ­γή­στε κανόνες.

Τα παιδιά σας πρέπει να είναι (αυστηρά) υπόλογα για ό,τι κάνουν… αλλά όχι με παρά­λογα πρότυπα.

Ο «Πρα­κτι­κός Οδηγός» των πέντε ερω­τή­σεων, είναι μια ακόμη από­δειξη ότι η σωστή δια­δι­κα­σία δια­δο­χής μπορεί να γίνει πραγ­μα­τι­κό­τητα, αρκεί να μη θεω­ρη­θεί «ταμπού». Η ψύχραιμη αντι­με­τώ­πιση των πραγ­μά­των και η παροχή συμ­βου­λών από ειδι­κούς, μπορεί εν τέλει να «σώσει» την οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση και να δημιουρ­γή­σει τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για μια νέα αρχή.

Αρα, πώς θα πρέπει να γίνει μια δια­δι­κα­σία δια­δο­χής για να είναι σωστή;

Το ερώτημα αυτό θα μου επι­τρέ­ψετε να το απα­ντήσω κατά τη διάρ­κεια της ημε­ρί­δας στο Επι­με­λη­τή­ριο Δωδε­κα­νή­σου την προσεχή Τετάρτη 9 Μαρτίου. Θεωρώ ότι είναι το μεγάλο θέμα για τη συζή­τησή μας και το οποίο ευελ­πι­στώ να έχω την ευκαι­ρία να το συζη­τήσω με ιδρυτές οικο­γε­νεια­κών επι­χει­ρή­σεων και υπο­ψη­φί­ους δια­δό­χους από τα Δωδε­κά­νησα. Μπορώ όμως να σας πω, πώς ξεκι­νάει η δια­δι­κα­σία, που είναι και το πιο σπου­δαίο βήμα στην όλη προ­σπά­θεια. Με τη δια­πί­στωση της έκτασης του προ­βλή­μα­τος της δια­δο­χής, μέσα από τη συμπλή­ρωση ενός σύντο­μου ερω­τη­μα­το­λο­γίου απ’ όλα τα μέλη της οικο­γέ­νειας. Μάλιστα, κι επειδή βασικό μας μέλημα είναι η ευαι­σθη­το­ποί­ηση των οικο­γε­νεια­κών επι­χει­ρή­σεων στην Ελλάδα για να υλο­ποι­ή­σουν μια σωστή δια­δι­κα­σία δια­δο­χής, προ­σφέ­ρουμε δωρεάν μια δια­γνω­στική μελέτη σε οποια­δή­ποτε οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση μας το ζητήσει. Το μόνο που χρειά­ζε­ται είναι τα στελέχη της να έλθουν σε επι­κοι­νω­νία μαζί μας κι εμείς θα αντα­πο­κρι­θούμε αμέσως.

Με αφορμή την ημερίδα της προ­σε­χούς Τετάρ­της για την παρου­σί­αση του δεύ­τε­ρου βιβλίου σας με τίτλο «Προ­ε­τοι­μά­ζο­ντας τη διαδοχή» την οποία διορ­γα­νώ­νει το Επι­με­λη­τή­ριο Δωδε­κα­νή­σου, θα θέλαμε να μας πείτε ποιους αφορά και ποιοι μπορούν να την παρα­κο­λου­θή­σουν.

Με μια φράση θα σας έλεγα, οι πάντες. Και εννοώ τόσο ιδρυτές, αλλά και υπο­ψη­φί­ους δια­δό­χους. Είναι μια καλή αφορμή για συζή­τηση γύρω από το μεγάλο θέμα της δια­δο­χής, το οποίο είναι «το θέμα» για το 98% των επι­χει­ρή­σεων στη χώρα μας. Η πρω­το­βου­λία του Επι­με­λη­τη­ρίου Δωδε­κα­νή­σου είναι εξαι­ρε­τική και γι’ αυτό αξίζουν συγ­χα­ρη­τή­ρια στον κ. πρόεδρο Γ. Πάππου και στα υπό­λοιπα μέλη της Διοί­κη­σης, που με πραγ­μα­τικά ανοικτό μυαλό, σκο­πεύ­ουν την Τετάρτη να ευαι­σθη­το­ποι­ή­σουν τους συνα­δέλ­φους τους επι­χει­ρη­μα­τίες ανε­ξάρ­τητα από κλάδο και μέγεθος, να υλο­ποι­ή­σουν μια σωστή δια­δι­κα­σία δια­δο­χής στην επόμενη γενιά.

Ποιο μήνυμα θέλετε να στείλτε σε ιδρυτές και σε υπο­ψη­φί­ους δια­δό­χους ενόψει της εκδή­λω­σης;

Το μήνυμα είναι πολύ συγκε­κρι­μένο και πρέπει να γίνει συνεί­δηση όλων: η διαδοχή δεν είναι γεγονός, αλλά μια μακρο­χρό­νια δια­δι­κα­σία. Αυτό άλλωστε κάνουν οι προ­νοη­τι­κές οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις σ’ ολό­κληρο τον κόσμο! Συγκε­κρι­μένα, σύμφωνα με μελέτη που έγινε πρό­σφατα στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες Αμε­ρι­κής, όσες οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις αφιέ­ρω­σαν μια δεκα­ε­τία και πλέον για την εγκα­θί­δρυση και την ενερ­γο­ποί­ηση των σχε­δια­σμών δια­δο­χής τους, είχαν πολύ μεγα­λύ­τε­ρες πιθα­νό­τη­τες να βιώσουν και να απο­λαύ­σουν επι­χει­ρη­μα­τι­κές επι­τυ­χίες δεκα­πέ­ντε χρόνια μετά, σε σχέση με εκείνες τις εται­ρείες που αφιέ­ρω­σαν μια πεντα­ε­τία, ή και λιγό­τερο για τη μετά­βαση αυτή. Το μυστικό στο σχε­δια­σμό δια­δο­χής, εάν υπάρχει κάποιο, είναι η αφιέ­ρωση ενός επαρ­κούς χρο­νι­κού δια­στή­μα­τος για να υλο­ποι­η­θεί με τον σωστό τρόπο, ώστε τα σχέδια αυτά να μπο­ρέ­σουν τελικά να λει­τουρ­γή­σουν.

Και μια τελευ­ταία ερώτηση κύριε Γεωρ­γίου, ποια είναι η συμ­βουλή που θα δίνατε στους ιδρυτές αλλά και στους υπο­ψη­φί­ους δια­δό­χους σε ό,τι αφορά στο θέμα της δια­δο­χής;

Το κύριο ζήτημα που όλοι θα πρέπει να αντι­λη­φθούν, ιδρυτές και υπο­ψή­φιοι διά­δο­χοι, είναι ότι πρό­κει­ται για μια δια­δι­κα­σία με ανα­γνω­ρί­σιμα βήματα και ορόσημα. Η διαδοχή δεν είναι ένα γεγονός μεμο­νω­μένο. Πλήθος ιδρυτών θεωρούν ότι η μετα­βί­βαση των μετοχών στα παιδιά, αλλά η συνέ­χιση της άσκησης της διοί­κη­σης από τους ίδιους, συνι­στούν διαδοχή. H διαδοχή είναι μια μακρο­χρό­νια διερ­γα­σία: υπάρχει μια αφε­τη­ρία, μια μέση και ένα τέλος, με σχε­δια­σμούς και απρό­ο­πτα για το κάθε βήμα και αρκετά προ­βλέ­ψι­μες προ­κλή­σεις, που θα παρου­σια­στούν στην πορεία.

Εάν γίνει σωστά, το κάθε τμήμα του σχε­δια­σμού της δια­δο­χής χρη­σι­μο­ποιεί και χτίζει επάνω σ’ αυτό που έχει προη­γη­θεί. Για την επι­τυ­χη­μένη «στρα­τη­γική αλλαγή» στην οικο­γε­νειακή επι­χεί­ρηση, μια είναι η συμ­βουλή προς ιδρυτές και υπο­ψη­φί­ους δια­δό­χους: πρέπει να δείξετε υπομονή και επιμονή στην εξέλιξη της δια­δι­κα­σίας και να μην εκβιά­σετε τα πράγ­ματα.

Αγα­πη­τοί ιδρυτές,

Σκε­φθείτε ότι ίσως τα παιδιά σας να μην μπορούν να σας αντι­κα­τα­στή­σουν στη σκηνή και να παίξουν με επι­τυ­χία τον δικό σας ηγετικό ρόλο.

Αγα­πη­τοί υπο­ψή­φιοι διά­δο­χοι,

Η υπομονή και η κατάλ­ληλη προ­ε­τοι­μα­σία για την ανάληψη της ηγεσίας της οικο­γε­νεια­κής σας επι­χεί­ρη­σης, θα σας απαλ­λά­ξει από το άγχος της βαριάς σκιάς του πατέρα και θα σας δώσει την απα­ραί­τητη σιγου­ριά και αυτο­πε­ποί­θηση να επι­λέ­ξετε τελικά εσείς αν θα ανα­λά­βετε την ηγεσία στην οικο­γε­νειακή σας επι­χεί­ρηση, ή θα επι­λέ­ξετε συνει­δητά έναν άλλο δρόμο, που θα σας κάνει ευτυ­χι­σμέ­νους.

Αυτές είναι οι δύο συμ­βου­λές και τελικά ο μονα­δι­κός τρόπος, για να κάνετε όλοι σας τα όνειρά σας πραγ­μα­τι­κό­τητα.