Ξεμένει από μυαλά η Ελλάδα-Με πτυχίο 7 στους 10 που μεταναστεύουν

Εν μέσω της οικο­νο­μι­κής κρίσης η Ελλάδα χάνει τα καλύ­τερά της μυαλά. Από όσους Ελληνες πτυ­χιού­χους μετα­νά­στευ­σαν στο εξω­τε­ρικό τα τελευ­ταία 25 χρόνια, οι τρεις στους τέσ­σε­ρις έφυγαν την τελευ­ταία εξαετία.

Το μέγεθος της απώ­λειας, του πλήγ­μα­τος για την Ελλάδα, κατα­δει­κνύ­ε­ται και από ένα ακόμη στοι­χείο: οι περισ­σό­τε­ροι μετα­να­στεύ­ουν με πρόθεση να εγκα­τα­στα­θούν μόνιμα στο εξω­τε­ρικό ανα­ζη­τώ­ντας εκεί δουλειά.

Ωστόσο, ο δρόμος δεν είναι εύκολος. Δεν είναι λίγοι όσοι παρα­μέ­νουν αρκετό χρονικό διά­στημα άνεργοι στην ξένη χώρα και τους συντη­ρούν οι γονείς τους από την Ελλάδα. Την ίδια στιγμή, τα ποιο­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά της τρέ­χου­σας μετα­νά­στευ­σης είναι τελείως δια­φο­ρε­τικά από το μεγάλο μετα­να­στευ­τικό κύμα εξόδου που βίωσε η Ελλάδα τις δύο πρώτες δεκα­ε­τίες μετά τον Β’ Παγκό­σμιο Πόλεμο.

Ειδι­κό­τερα, σύμφωνα με μελέτη του Πανε­πι­στη­μίου Μακε­δο­νίας υπό την επι­στη­μο­νική επί­βλεψη του Λόη Λαμπρια­νίδη, καθη­γητή και νυν γενικού γραμ­μα­τέα Στρα­τη­γι­κών και Ιδιω­τι­κών Επεν­δύ­σεων, προ­κύ­πτουν τα ακό­λουθα:

• Από τους 185.388 Ελληνες πτυ­χιού­χους που απο­χώ­ρη­σαν από τη χώρα μας από το 1990 έως σήμερα, οι 139.041 έφυγαν από το 2010 και μετά.

• Τα ακα­δη­μαϊκά χαρα­κτη­ρι­στικά των Ελλήνων μετα­να­στών έχουν αλλάξει δρα­μα­τικά τις τελευ­ταίες πέντε δεκα­ε­τίες. Παρόλο που έως και τα τέλη της δεκα­ε­τίας του ’80, οι περισ­σό­τε­ροι διέ­θε­ταν μόνο απο­λυ­τή­ριο γυμνα­σίου, τη δεκα­ε­τία του ’90 η πλειο­νό­τητα ήταν από­φοι­τοι λυκείου και από τις αρχές της δεκα­ε­τίας του 2000 έως και σήμερα επέρ­χε­ται η πλήρης ανα­τροπή: Σχεδόν το 75% εκείνων που απο­φά­σι­σαν να ανα­ζη­τή­σουν ένα καλύ­τερο μέλλον στο εξω­τε­ρικό είναι του­λά­χι­στον από­φοι­τοι πανε­πι­στη­μίου ή ΤΕΙ. Το 20% είναι από­φοι­τοι λυκείου ή τεχνι­κής μη πανε­πι­στη­μια­κής εκπαί­δευ­σης και περίπου το 5% από­φοι­τοι γυμνα­σίου.

• Μετά τη δεκα­ε­τία του 2000 από την Ελλάδα φεύγουν άτομα από μεσαία και πάνω οικο­νο­μικά στρώ­ματα. Η τάση αυτή δια­τη­ρή­θηκε κατά την πρώτη περίοδο της κρίσης. Συγκε­κρι­μένα, όπως ανα­φέ­ρει η μελέτη, την περίοδο 2010-2015 οι Ελληνες που ανήκαν σε υψηλά οικο­νο­μικά στρώ­ματα απο­τε­λού­σαν το 9% του συνόλου όσων μετα­νά­στευ­σαν, παρότι τα νοι­κο­κυ­ριά αυτά ήταν μόλις το 2% του δείγ­μα­τος της μελέτης, η οποία χρη­μα­το­δο­τή­θηκε από το London School of Economics. Η μετα­νά­στευση είναι μία ακριβή δια­δι­κα­σία, και γι’ αυτό είναι και πιο εύκολη για όσους δια­θέ­τουν πόρους. Ωστόσο, η δρα­στική συρ­ρί­κνωση των εισο­δη­μά­των και η αυξα­νό­μενη ανεργία των τελευ­ταίων ετών οδή­γη­σαν σε μεγάλη αύξηση του ποσο­στού μετα­νά­στευ­σης ατόμων από χαμηλά εισο­δή­ματα. Οι Ελληνες αυτοί απο­τε­λούν το 28% της μετα­να­στευ­τι­κής ροής μετά το 2010.

• Παρότι οι άνεργοι απο­τε­λού­σαν πολύ μικρό ποσοστό όσων μετα­νά­στευ­σαν πριν ξεσπά­σει η οικο­νο­μική κρίση, πλέον σχεδόν 50% των Ελλήνων που μετα­νά­στευ­σαν από το 2010 και μετά ήταν άνεργοι.

• Η πλειο­ψη­φία των Ελλήνων μετα­να­στών βρί­σκουν δουλειά στο εξω­τε­ρικό σε σχετικά μικρό χρονικό διά­στημα. Το 81% από αυτούς τα κατα­φέρ­νουν μέσα στους πρώτους έξι μήνες. Βέβαια, ο δρόμος για ένα καλύ­τερο μέλλον στο εξω­τε­ρικό δεν είναι πάντα εύκολος. Ετσι, ο ένας στους πέντε, αφού παρέ­μεινε άνεργος για μεγάλο χρονικό διά­στημα, είτε επέ­στρεψε στην Ελλάδα ή ακόμη το παλεύει. Αυτό το χρονικό διά­στημα οι Ελληνες μετα­νά­στες ζούσαν με τη βοήθεια της οικο­γέ­νειας από την Ελλάδα.

• Σε ποσοστό 72% οι Ελληνες μετα­νά­στες βρήκαν δουλειά σύμφωνα με τις σπουδές τους και την ειδι­κό­τητά τους, ενώ το 21% ετε­ρο­α­πα­σχο­λεί­ται ακόμη και σε δου­λειές κατώ­τε­ρες του μορ­φω­τι­κού του επι­πέ­δου.

• Ενώ τις πρώτες μετα­πο­λε­μι­κές δεκα­ε­τίες το μεγάλο κύμα Ελλήνων μετα­να­στών κατευ­θύν­θηκε προς Γερ­μα­νία, Αυστρα­λία και ΗΠΑ, «οι μετα­νά­στες της σημε­ρι­νής εποχής πάνε παντού», όπως λέει η μελέτη: Μέση Ανατολή, Ασία, Αμερική. Τα πρωτεία ως χώρες προ­ο­ρι­σμού, πάντως, έχουν οι χώρες της Ευρω­παϊ­κής Ενωσης.

• Εως και το 2009 οι περισ­σό­τε­ροι μετα­νά­στες ήταν νέοι, κάτω των 30 ετών, και χωρίς δεσμεύ­σεις (π.χ. οικο­γέ­νεια) και άρα τους είναι πολύ πιο εύκολο να αλλά­ξουν χώρα. Το απο­κο­ρύ­φωμα ήταν τη δεκα­ε­τία του ’70, όταν το σχετικό ποσοστό έφθασε στο 95%. Από το 2000 και μετά, αυξά­νε­ται το ποσοστό όσων είναι πάνω από 30 ετών και ανα­γκά­ζο­νται να ξενι­τευ­τούν παρά τις όποιες υπο­χρε­ώ­σεις τους στην Ελλάδα. Την περίοδο 2010-2015, το 54% όσων μετα­νά­στευ­σαν ήταν κάτω από 30 ετών και το 46% πάνω από 30 ετών. Στοι­χείο που υπο­δη­λώ­νει μία φυγή ως λύση στο αδιέ­ξοδο που βιώνουν πλέον πολλοί Ελληνες στη χώρα μας.

Μόνο η αλλαγή του μοντέ­λου ανά­πτυ­ξης θα στα­μα­τή­σει τη φυγή

Το ελλη­νικό κράτος δίνει 95.000 ευρώ για τις σπουδές ενός φοιτητή στην Ιατρική Αθηνών. Πρό­κει­ται για το ακρι­βό­τερο πτυχίο στα ελλη­νικά πανε­πι­στή­μια. Επίσης, το κόστος ενός πτυχίου από το ΕΜΠ ξεπερνά τις 50.000 ευρώ. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, την πεντα­ε­τία 2010-2015 εκτι­νά­χθηκε –σε σχέση με την περίοδο 1960-2009– το ποσοστό των πτυ­χιού­χων Ιατρι­κής, Πολυ­τε­χνείου και άλλων ακριβών σχολών, μεταξύ όσων παίρ­νουν τον δρόμο της ξενι­τιάς, ενώ η Ελλάδα έχει επεν­δύ­σει στις σπουδές τους.

Παρ’ όλα αυτά, το ποσοστό των πτυ­χιού­χων επί του συνόλου των απα­σχο­λου­μέ­νων στην Ελλάδα είναι μικρό, 13,7%, κατα­δει­κνύ­ο­ντας ότι στην Ελλάδα υπάρχει κρίση του προ­τύ­που ανά­πτυ­ξης της χώρας. «H Ελλάδα είναι αδύ­να­τον να αντα­γω­νι­στεί τόσο τις χώρες χαμηλού κόστους (race to the bottom) όσο και τις χώρες με υψηλή τεχνο­λο­γία. Ετσι, υπάρ­χουν υψηλά ποσοστά ανερ­γίας, υπο­α­πα­σχό­λη­σης, ετε­ρο­α­πα­σχό­λη­σης, κ.λπ. των εξει­δι­κευ­μέ­νων ατόμων (και όχι μόνο), ιδίως των επι­στη­μό­νων οι οποίοι και εγκα­τα­λεί­πουν τη χώρα (brain drain)», παρα­τη­ρεί μιλώ­ντας στην «Κ» ο γενικός γραμ­μα­τέας Στρα­τη­γι­κών και Ιδιω­τι­κών Επεν­δύ­σεων, Λόης Λαμπρια­νί­δης. «Το παρα­γω­γικό μοντέλο της χώρας έφτασε στα όριά του», προ­σθέ­τει. Σημα­ντικό μερίδιο ευθύνης για τη σημε­ρινή κατά­σταση πρέπει να απο­δο­θεί σε διαρ­θρω­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά της οικο­νο­μίας μας, όπως το μικρό μέγεθος των επι­χει­ρή­σεων, η άρνηση συνερ­γα­σίας μεταξύ των επι­χει­ρή­σεων, η χαμηλή και­νο­το­μι­κό­τητα, η χαμηλή προ­στι­θέ­μενη αξία και η χαμηλή εξω­στρέ­φεια.

«Χρειά­ζο­νται γενναία βήματα με τολ­μη­ρές απο­φά­σεις, που θα επι­τρέ­ψουν στη χώρα να μετα­κι­νη­θεί στην αλυσίδα παρα­γω­γής της αξίας, να παράγει πιο σύνθετα προ­ϊ­ό­ντα και υπη­ρε­σίες και να εξα­σφα­λί­σει καλύ­τερη θέση στον Διεθνή Κατα­με­ρι­σμό Εργα­σίας. Αυτή την περίοδο λοιπόν συντάσ­σε­ται η ανα­πτυ­ξιακή στρα­τη­γική της χώρας (Growth strategy), η οποία και θα ολο­κλη­ρω­θεί μέχρι τον Ιούνιο, που θα απο­τυ­πώ­νει την υπάρ­χουσα κατά­σταση και κυρίως θα δια­τυ­πώ­νει την ανα­πτυ­ξιακή στρα­τη­γική για τη διέξοδο από την κρίση», ανα­φέ­ρει ο κ. Λαμπρια­νί­δης.

Ο ανα­πτυ­ξια­κός νόμος είναι ένα από τα εργα­λεία για την επί­τευξη μιας νέας στρα­τη­γι­κής, «δεν μπορεί από μόνος του λόγω του μεγέ­θους του (ύψος επεν­δύ­σεων και κυρίως αριθμός θέσεων εργα­σίας) να αλλάξει τη μοίρα της χώρας. Μπορεί ωστόσο να δώσει ένα σαφές στίγμα για την κατεύ­θυνση στην οποία θέλουμε και πρέπει να κινη­θούμε», λέει ο κ. Λαμπρια­νί­δης.

Για τον νέο ανα­πτυ­ξιακό νόμο, ο ίδιος ανα­φέ­ρει ότι «έπρεπε να απα­ντή­σει σε ένα κεντρικό δίλημμα: Να συνε­χί­σει τη λογική των παλαιών ανα­πτυ­ξια­κών “ενι­σχύ­ουμε τις υπάρ­χου­σες τάσεις”, ή να προ­χω­ρή­σει σε πολι­τι­κές με στόχο την ανα­διάρ­θρωση της οικο­νο­μίας όχι απλά με σκοπό την έξοδο από την κρίση αλλά τη σκια­γρά­φηση ενός βιώ­σι­μου αντα­γω­νι­στι­κού και δίκαιου μοντέ­λου ανά­πτυ­ξης. Αναμ­φί­βολα επι­λέ­χθηκε η δεύτερη επιλογή, σε πλήρη εναρ­μό­νιση και με την ανα­πτυ­ξιακή στρα­τη­γική της χώρας. Η Ελλάδα πρέπει να απο­μα­κρυν­θεί από τη στήριξη των παρα­δο­σια­κών κλάδων, έντασης εργα­σίας και χαμηλής και­νο­το­μίας.

Πρέπει να υπάρ­ξουν διαρ­θρω­τι­κές αλλαγές που θα βάλουν τη χώρα σε άλλη πορεία ανά­πτυ­ξης και θα τη μετα­κι­νή­σουν στην αλυσίδα παρα­γω­γής της αξίας. Αυτό ακριβώς επι­χει­ρεί ο νέος ανα­πτυ­ξια­κός νόμος, δίνο­ντας έμφαση στην και­νο­το­μία, την εξω­στρέ­φεια, κ.λπ. που μεσο­μα­κρο­πρό­θε­σμα θα βοη­θή­σουν τη χώρα να βρει έναν πολύ καλύ­τερο ρόλο στον Διεθνή Κατα­με­ρι­σμό Εργα­σίας, κάτι που, μεταξύ των άλλων, θα περιο­ρί­σει και στα­διακά θα εξα­λεί­ψει τη “διαρροή εγκε­φά­λων”».

Εφυγαν 454.177

Την τετρα­ε­τία 2010-2013 μετα­νά­στευ­σαν από την Ελλάδα 454.177 άτομα. Από αυτούς, οι 223.885 ήταν Ελληνες και οι υπό­λοι­ποι 230.232 άτομα που δεν είχαν την ελλη­νική υπη­κο­ό­τητα και μάλλον είχαν έλθει προ ετών μετα­νά­στες στην Ελλάδα. Μάλιστα, οι ξένοι άνοιξαν πρώτοι τον δρόμο της μετα­νά­στευ­σης. Το 2010 από τα 119.985 άτομα που μετα­νά­στευ­σαν, οι 43.322 ήταν Ελληνες και οι 76.663 ξένοι. Οι περισ­σό­τε­ροι εξ αυτών ήταν από την Αλβανία.

Λιγό­τερα εμβά­σματα

Τη δεκα­ε­τία του ’60, το 67% των Ελλήνων που μετα­νά­στευσε, δούλευε σκληρά και έστελνε εμβά­σματα στην πατρίδα για να βοη­θή­σει την οικο­γέ­νειά του. Το ποσοστό άρχισε να περιο­ρί­ζε­ται μετά το 1970, και σήμερα μόλις το 18% των Ελλήνων στέλνει εμβά­σματα στην Ελλάδα. Οι υπό­λοι­ποι δεν το κάνουν, όχι γιατί δεν δου­λεύ­ουν σκληρά ή δεν θέλουν, αλλά διότι τα χρήματα που κερ­δί­ζουν δεν φτάνουν για να ζήσουν στην ξένη χώρα.

Υψηλή μόρφωση

Γιατροί, μηχα­νι­κοί, οικο­νο­μο­λό­γοι, νομικοί, θετικών επι­στη­μών κ.ά. στην πλειο­νό­τητα νέοι, βρί­σκο­νται στο εξω­τε­ρικό, είτε έχοντας εδραιω­θεί επαγ­γελ­μα­τικά είτε ανα­ζη­τώ­ντας μία καλή θέση εργα­σίας. Το 73% από αυτούς έχει μετα­πτυ­χιακό τίτλο, το 51,2% διδα­κτο­ρικό, το 41% έχει σπου­δά­σει σε πολύ καλό πανε­πι­στή­μιο. Ακόμη άλλοι περίπου 30.000 Ελληνες σπου­δά­ζουν σε πανε­πι­στή­μια του εξω­τε­ρι­κού.