Δημογραφικό, το “σιωπηλό έγκλημα” των τελευταίων 30 χρόνων

Το δημο­γρα­φικό πρό­βλημα μπορεί να αντι­με­τω­πι­στεί μόνο ως ένα άμεσης προ­τε­ραιό­τη­τας εθνικό ζήτημα. Οι προ­βλέ­ψεις είναι δυσοί­ω­νες, οι αριθμοί είναι αμεί­λι­κτοι και χρειά­ζε­ται άμεση εγρή­γορση. Από όλους.

“Σε οποιο­δή­ποτε σενάριο ακόμη και στο πλέον ευνοϊκό είναι γεγονός ότι ο πλη­θυ­σμός μας θα μειωθεί προ­ο­δευ­τικά τα επόμενα χρόνια. Η γήρανση του πλη­θυ­σμού θα συνε­χί­σει και το ποσοστό των υπε­ρη­λί­κων θα αυξηθεί ακόμη περισ­σό­τερο, με τον πλη­θυ­σμό της σχο­λι­κής ηλικίας να παρου­σιά­ζει διά­φο­ρες αυξο­μειώ­σεις”.

Η υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα και εν γένει το δημο­γρα­φικό πρό­βλημα που αντι­με­τω­πί­ζει η χώρα μας συνο­ψί­ζο­νται σε αυτές τις αράδες του καθη­γητή στο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λίας Βύρωνα Κοτζα­μάνη και δεν είναι ο μόνος ο οποίος κρούει τον κώδωνα του κιν­δύ­νου. Ένας κίν­δυ­νος, η μία βόμβα -αν θέλετε- η οποία βρί­σκε­ται στα θεμέλια της χώρας πάνω και πέρα από όποια πολι­τική και οικο­νο­μική κρίση.

Αλήθεια, πόσο μεγάλο είναι το δημο­γρα­φικό πρό­βλημα; Απο­τε­λεί το νούμερο ένα εθνικό πρό­βλημα; Υπάρ­χουν λύσεις και ποιες είναι; Τι πρέπει να κάνουμε και πως να δρά­σουμε; Ερω­τή­ματα που ανα­ζη­τούν απα­ντή­σεις όχι σήμερα, αλλά χθες.

Το πρό­βλημα με την ελλη­νική νοο­τρο­πία, την ελλη­νική Δημο­κρα­τία είναι ότι λει­τουρ­γεί για το σήμερα. Σχε­διά­ζει το σήμερα και σπάνια έως ποτέ δεν βλέπει μπροστά. Δεν αντι­λαμ­βά­νε­ται τις προ­κλή­σεις και δεν σχε­διά­ζει με ορί­ζο­ντα μια και δύο δεκα­ε­τίες στο μέλλον. Τρανό παρά­δειγμα και το δημο­γρα­φικό πρό­βλημα που αν και εντο­πί­ζε­ται από τις αρχές του 1980, δεν υπάρχει, ακόμη και σήμερα, ένα εθνικό σχέδιο μια κοινή στρα­τη­γική που θα έσωζε την Ελλάδα από πολλά δεινά. Και δεν φταίει κρίση. “Η αδια­φο­ρία τα τελευ­ταία 8 χρόνια μετα­τρά­πηκε σε επι­κίν­δυνη συμπε­ρι­φορά εξαι­τίας της πολι­τι­κής που επι­βλή­θηκε” σημειώ­νει η Ήρα -Πουλοπούλου στο βιβλίο της “Ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας υπό διωγμόν” υπο­γραμ­μί­ζο­ντας παράλ­ληλα ότι οι οικο­νο­μι­κές εξε­λί­ξεις “οδή­γη­σαν την χώρα σε δρα­μα­τι­κές δημο­γρα­φι­κές επι­πτώ­σεις”.

Το δόγμα του σοκ, λοιπόν, που επι­βλή­θηκε και στην χώρα μας, γνωστό από το βιβλίο της Ναόμι Κλάιν, απο­δει­κνύει πως η πολι­τική που βασί­ζε­ται στις ιδέες του Μ.Φρι­ντμαν και της Σχολής του Σικάγο (περιο­ρι­σμός κρα­τι­κών δαπανών και ιδιω­τι­κο­ποί­ηση κρα­τι­κών επι­χει­ρή­σεων) κατέ­ληξε στην κατα­στροφή των χωρών και των λαών, με τα μέτρα που επι­βλή­θη­καν και στην Ελλάδα να απο­τε­λούν ένα ακόμη λιθα­ράκι στην επι­πλέον συρ­ρί­κνωση της χώρας. Όχι μόνο μειώ­θηκε σε από­λυ­τους αριθ­μούς η χώρα, αυξή­θηκε η θνη­σι­μό­τητα, ενώ μεταλ­λά­χτη­καν οι αιτίες θανάτων.

Από το 2011 και για πρώτη φορά μετα­πο­λε­μικά, ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας ξεκί­νησε να μειώ­νε­ται με τους γηραιό­τε­ρους να αυξά­νο­νται. Άλλωστε δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι σύμφωνα με πρό­σφατη μελέτη της διαΝΕΟσις ο πλη­θυ­σμός της χώρας υπο­λο­γί­ζε­ται στα ανάμεσα στα 10 εκατ.(αισιό­δοξο σενάριο) και τα 8,3 εκατ. (απαι­σιό­δοξο σενάριο). Δίπλα στις προ­βλέ­ψεις αυτές, έρχεται εκείνη της Eurostat, που κάνει λόγο για πλη­θυ­σμό 7,2 εκα­τομ­μυ­ρίων το 2080.

Γιατί μειώ­νο­νται οι γεν­νή­σεις; Πώς έχει αλλάξει η ζωή των πολύ­τε­κνων οικο­γε­νειών στη χώρα μας με το πέρασμα του χρόνου; Γιατί καθί­στα­ται διαρκώς δυσκο­λό­τερο για τα νέα ζευ­γά­ρια να απο­κτή­σουν οικο­γέ­νεια; Ποια είναι η θέση των υπευ­θύ­νων, των πολι­τι­κών κομ­μά­των, προ­κει­μέ­νου να ξεφύγει η χώρα μας από αυτόν τον φαύλο κύκλο;

Ο χρόνος τελεί­ωσε. Επι­βάλ­λο­νται εθνικές προ­τά­σεις και λύσεις στη ρίζα του προ­βλή­μα­τος με έναν κοινό παρα­νο­μα­στή. Την στήριξη των νέων ζευ­γα­ριών με στόχο τη δια­μόρ­φωση ενός κοι­νω­νι­κού και εργα­σια­κού περι­βάλ­λο­ντος ευνοϊκό για τη δημιουρ­γία οικο­γέ­νειας.

Κυριά­κος Πιερ­ρα­κά­κης: “Χρόνος δεν υπάρχει. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει βούληση”

Ασφα­λι­στικό, οικο­νο­μική ανά­πτυξη, γεω­πο­λι­τική θέση της χώρας, είναι κάποιοι από τους τομείς που επη­ρε­ά­ζο­νται από το δημο­γρα­φικό ζήτημα, εξηγεί ο διευ­θυ­ντής ερευνών της διαΝΕΟσις, Κυριά­κος Πιερ­ρα­κά­κης, τονί­ζο­ντας πως το μεγάλο αυτό ζήτημα απο­τε­λεί συνι­στα­μένη δύο ισο­ζυ­γίων.

“Το πρώτο είναι αυτό των γεν­νή­σεων και των θανάτων. Το δεύτερο, ο αριθμός των ανθρώ­πων που έρχο­νται στην χώρα μας και αυτός εκείνων που φεύγουν από αυτή”.

Σημα­ντική παρά­με­τρος σε ό,τι αφορά το πρώτο ισο­ζύ­γιο, το οποίο το 2017 έγειρε υπέρ των θανάτων, είναι το ζήτημα της υπο­γεν­νη­τι­κό­τη­τας, με την οικο­νο­μική κρίση να μην είναι η (μονα­δική) αιτία του. Πρό­κει­ται για θέμα νοο­τρο­πίας, το οποίο προ­ϋ­πήρχε της κρίσης και έκτοτε μεγεν­θύ­νε­ται.

Έτσι, ο μέσος όρος παιδιών ανά ζευγάρι έπεσε στο 1,3 ενώ για την ανα­πλή­ρωση του πλη­θυ­σμού θα έπρεπε να ξεπερ­νάει το 2 ή το 2,1, καθι­στώ­ντας υπο­χρε­ω­τικά τα μέτρα παρεμ­βά­σεων ειδικά σε συν­δυα­σμό με την παράλ­ληλη αύξηση του προσ­δό­κι­μου ζωής.

Αντί­θετα, το δεύτερο ισο­ζύ­γιο, επη­ρε­ά­στηκε τα μέγιστα από την οικο­νο­μική κρίση. Αυτό δεν είναι άλλο από το μετα­να­στευ­τικό ισο­ζύ­γιο, “Παλαιό­τερα στην Ελλάδα ο πλη­θυ­σμός αυξα­νό­ταν λόγω των εισροών μετα­να­στευ­τι­κού δυνα­μι­κού. Δηλαδή τη δεκα­ε­τία του 1990 μπαί­νουν στην χώρα 580.000, η συνει­σφορά των γεν­νή­σεων είναι 50.000 και η συνει­σφορά της μετα­νά­στευ­σης 530.000”.

Στην Ελλάδα της κρίσης, τέτοιου είδους φαι­νό­μενα, που πάντα αύξαναν τον πλη­θυ­σμό της έχουν εκλεί­ψει και πλέον ισχύει το αντί­θετο: “Εχουμε το brain drain, το φαι­νό­μενο διαρ­ροής του εργα­τι­κού δυνα­μι­κού στα χρόνια της κρίσης με πάνω από 400.000 να εγκα­τα­λεί­πουν τη χώρα και για πρώτη φορά μετα­πο­λε­μικά είχαμε πλη­θυ­σμιακή μείωση. Ο πλη­θυ­σμός πέφτει από τα 11,1 εκατ. στα 10,7 εκατ. Αυτή η εικόνα είναι προ­βλη­μα­τική. Και είναι το δεύτερο χει­ρό­τερο δημο­γρα­φικό προφίλ της Ένωσης”.

Η πρό­βλεψη κι οι επι­πτώ­σεις

Οι προ­βλέ­ψεις για το πλη­θυ­σμιακό μέλλον της Ελλάδας είναι εξαι­ρε­τικά δυσοί­ω­νες. Με βάση το χει­ρό­τερο σενάριο, ο πλη­θυ­σμός της χώρας θα φτάσει τα 8,3 εκα­τομ­μύ­ρια το 2050. Πιο μετριο­πα­θής πρό­βλεψη κάνει λόγο για 8,8 εκα­τομ­μύ­ρια. Σε κάθε περί­πτωση, μιλάμε για μία μείωση του­λά­χι­στον 2 εκα­τομ­μυ­ρίων.

Η κατά­σταση αυτή έχει επι­πτώ­σεις και σε ό,τι αφορά στην σύσταση του πλη­θυ­σμού, εξηγεί ο κ. Πιερ­ρα­κά­κης. “Οι άνω των 65, που σήμερα απο­τε­λούν το 21% του πλη­θυ­σμού, θα φτάσουν στο 30% – 33% του πλη­θυ­σμού το 2050”.

Η επι­δεί­νωση του δημο­γρα­φι­κού γεννά μια σειρά από συνε­πα­γω­γές. “Η πρώτη αφορά στο ασφα­λι­στικό σύστημα. Ένα σύστημα, που είναι ήδη προ­βλη­μα­τικό. Αν επα­λη­θευ­τούν οι προ­βλέ­ψεις, ο νόμος Κατρού­γκα­λου δεν θα είναι επαρκής και θα πρέπει να γίνο­νται συνεχώς αυξή­σεις στα όρια συντα­ξιο­δό­τη­σης και μειώ­σεις στις συντά­ξεις, με τις εισφο­ρές να είναι ήδη πάρα πολύ υψηλές”.

Η δεύτερη συνε­πα­γωγή αφορά την επι­βρά­δυνση της οικο­νο­μίας. “Σε όσες χώρες έχουμε υψηλό ρυθμό ανά­πτυ­ξης, συνήθως έχεις αυξή­σεις στον ενεργό πλη­θυ­σμό, αλλα και στον συνο­λικό. Πώς, λοιπόν, η Ελλάδα θα πιάσει ανά­πτυξη 4%, όταν ο πλη­θυ­σμός συνεχώς μειώ­νε­ται; Γιατί όταν μειώ­νε­ται ο πλη­θυ­σμός, μειώ­νο­νται και οι κατα­να­λω­τές, άρα και οι τζίροι στις αγορές”.

Υπάρ­χουν, επίσης, και τα γεω­πο­λι­τικά θέματα. “Θα πρέπει να δούμε αν στα σύνορα, στα νησιά ή άλλες περιο­χές ο πλη­θυ­σμός μειώ­νε­ται πιο γρήγορα από ό,τι σε άλλα μέρη. Αυτό σημαί­νει ότι πρέπει σαν χώρα πρέπει να πούμε ότι πρό­κει­ται για ένα εθνικό θέμα και ότι πρέπει να προ­χω­ρή­σουμε σε μια σειρά από πολι­τι­κές προ­κει­μέ­νου να δια­χει­ρι­στούμε το ζήτημα.

Οι πολι­τι­κές αυτές, υπο­γραμ­μί­ζει ο κ. Πιερ­ρα­κά­κης, θα πρέπει να κινού­νται σε τρεις άξονες:

Γονι­μό­τητα: “Πώς δηλαδή θα στη­ρί­ξουμε την οικο­γέ­νεια από το πρώτο παιδί και πώς θα μπο­ρέ­σουμε να κάνουμε την ελλη­νίδα μάνα να ξεκι­νή­σει να κάνει παιδιά νωρί­τερα. Οι περισ­σό­τε­ροι δημο­γρά­φοι λένε ότι πρέπει να δώσεις έξτρα κίνητρο ώστε να γίνει το πρώτο παιδί πριν τα 30έτη. Γιατί, αν γίνει σε αυτή την ηλικία, αυξά­νεις την πιθα­νό­τητα και για δεύτερο”.

Για να συμβεί αυτό, τονίζει, απαι­τεί­ται, η λεγό­μενη βοήθεια στο σπίτι· με εισο­δη­μα­τικά κρι­τή­ρια, δωρεάν παιδικό σταθμό, δωρεάν ιατρο­φαρ­μα­κευ­τική κάλυψη, στήριξη του τοκετού αλλά και οικο­νο­μική ενί­σχυση ενός νεου ζευ­γα­ριού. “Πρέπει να δημιουρ­γη­θεί ένα πακέτο ουσίας, το οποίο θα απευ­θύ­νε­ται στην ελλη­νική οικο­γέ­νεια και θα την στη­ρί­ζει στην πράξη”.

Παρα­γω­γικό μοντέλο: Σύμφωνα με τον διευ­θυ­ντή της διαΝέοσις, η Ελλάδα μπορεί να κάνει πολύ καλά αυτό που κάνει η Φλό­ρι­ντα και η Μαγιόρκα. Να φέρει πλη­θυ­σμούς από τον Βορρά για να μείνουν εδώ. Συντα­ξιού­χους από τον Βορρά που θα ζουν στην Ελλάδα και θα ξοδεύ­ουν εδώ τις συντά­ξεις τους. Όπως τονίζει, πρό­κει­ται για ένα μέτρο στο οποίο η πλειο­ψη­φία των πολιτών θα ήταν θετική.

Μέτρο που, παρά το γεγονός ότι δεν λύνει το δημο­γρα­φικό, καθώς οι άνθρω­ποι αυτοί δεν γίνο­νται πολίτες της χώρας, λύνει την οικο­νο­μική επι­βρά­δυνση από την μείωση του πλη­θυ­σμού και παράλ­ληλα μπορεί να απο­τε­λέ­σει μια τερά­στια συνει­σφορά στο παρα­γω­γικό μοντέλο της χώρας.

Πρό­κει­ται για ένα είδος ενερ­γη­τι­κής πολι­τι­κής μετα­νά­στευ­σης, τονίζει ο κ. Πιερ­ρα­κά­κης. “Θα μπο­ρού­σαμε να πούμε, με σχέδιο, ότι θέλουμε συντ­ξιού­χους, του­ρί­στες και στελέχη που δου­λευουν με τηλε­ερ­γα­σία. Και να παρέ­χουμε την υποδομή να δου­λέ­ψει όποιος θέλει από εδώ για την εται­ρεία του. Θέλουμε και ανθρώ­πους υψηλών προ­σό­ντων και συμ­βα­τούς μαζί μας. Αυτό απαιτεί μια στρα­τη­γική που θα θέτει τρεις προ­τε­ρια­ό­τη­τες. Αγγλό­φωνα ΚΕΠ, κλι­νι­κές σε συνερ­γα­σία με τα ασφα­λι­στικά τους ταμεία, και real estate σε συγκε­κρι­μέ­νες περοχές, μεταξύ άλλων”.

Brain drain: Ο τρίτος άξονας σχε­τί­ζε­ται με το πώς μπο­ρούμε να φέρουμε πίσω τους ανθρώ­πους, οι οποίοι έχουν πρό­σθε­τες δεξιό­τη­τες. “Για να συμβεί αυτό”, τονίζει, “απα­τεί­ται γενική οικο­νο­μική ανά­πτυξη και στο­χευ­μένα προ­γράμ­ματα, όπως πχ μετα­δι­δα­κτο­ρικά προ­γράμ­ματα, χρη­μα­το­δο­τη­μένα από ευρω­α­παϊ­κούς πόρους σε Πανε­πι­στή­μια. Να χρη­μα­το­δο­τή­σουμε με ευρω­παϊκά χρήματα θέσεις για όσους έχουν υψηλά προ­σό­ντα”.

Μια δημο­κρα­τία του “εδώ και τώρα”

Για τον κ. Πιερ­ρα­κάκη, για την αντι­με­τώ­πιση του προ­βλή­μα­τος απαι­τού­νται μακρο­πρό­θε­σμες πολι­τι­κές. “Αλλά έχουμε ένα ελάτ­τωμα σαν χώρα. Είμαστε μια Δημο­κρα­τία του ‘εδώ και τώρα’ και όχι μια Δημο­κρα­τία που σχε­διά­ζει μπροστά”.

Όπως τονίζει το γεγονός ότι στην χώρα μας έχει ξεκι­νή­σει η σχετική συζή­τηση και τα κόμματα έχουν ζητήσει τις σχε­τι­κές μελέτες της διαΝέοσις, απο­τε­λεί ένα θετικό πρώτο βήμα, όμως αυτό που επί της ουσίας χρειά­ζε­ται προ­κει­μέ­νου να υπερβεί η χώρα τα “υπαρ­ξιακά της προ­βλή­ματα”, όπως το δημο­γρα­φικό χρειά­ζε­ται η αντί­ληψη ότι το πρό­βλημα έχει πάψει να αφορά το μετά και πρέπει να αντι­με­τω­πι­στεί.

Για να αντι­με­τω­πι­στεί το μείζον αυτό πρό­βλημα, που απο­τε­λεί ζήτημα υπό­στα­σης για την Ελλάδα, πρέπει να υπάρξει μια εθνική λογική. “Ως χώρα είμαστε στο σημείο καμπής. Έχουμε ήδη καθυ­στε­ρή­σει, αλλά αυτό που έχει σημασία είναι να είμαστε εργα­τι­κοί καθώς η υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα είναι το μεγα­λύ­τερο θέμα που αυτή γενιά πρέπει να αντι­με­τω­πί­σει. Χρόνος δεν υπάρχει. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει βούληση”.

Τα πολι­τικά κόμματα για το δημο­γρα­φικό

Η Σία Ανα­γνω­στο­πού­λου από τον ΣΥΡΙΖΑ, ως πρό­ε­δρος, ο Μάξιμος Χαρα­κό­που­λος της Νέας Δημο­κρα­τίας ως αντι­πρό­ε­δρος και ο Κώστας Μπαρ­γιώ­τας του ΚΙΝΑΛ ως γραμ­μα­τέας της Δια­κομ­μα­τι­κής Κοι­νο­βου­λευ­τι­κής Επι­τρο­πής για το Δημο­γρα­φικό , παρέ­δω­σαν την Παρα­σκευή 15/12 το πόρισμά της στον Πρόεδρο της Βουλής, Νίκο Βούτση.

Με δηλώ­σεις τους στο News 24/7 στέ­κο­νται στην ανάγκη χάραξης ενιαίας εθνικής και μακρο­πρό­θε­σμης πολι­τι­κής με στόχο την ανά­σχεση του δημο­γρα­φι­κού προ­βλή­μα­τος .

Ανα­γνω­στο­πού­λου: Το δημο­γρα­φικό πρέπει να είναι στο επί­κε­ντρο

“Βάση”, όλων των τομέων χαρα­κτη­ρί­ζει το δημο­γρα­φικό η πρό­ε­δρος της Επι­τρο­πής, κ. Σία Ανα­γνω­στο­πού­λου, χωρίς την επίλυση του οποίου, “δεν μπο­ρούμε να μιλή­σουμε σοβαρά ούτε για παρα­γω­γική ανα­συ­γκρό­τηση, ούτε για ανά­πτυξη”, ενώ κάνει λόγο για ένα ιδιαί­τερα πολύ­πλοκο ζήτημα που αφορά το πώς θα αντι­στρα­φεί η κατά­σταση που τείνει να δια­μορ­φω­θεί σε όλη την Ευρώπη, και το οποίο είναι άρρηκτα συν­δε­δε­μένο όχι μόνο με τις γεν­νή­σεις αλλά και με την καλή κατά­σταση των ηλι­κιω­μέ­νων ανθρώ­πων.

“Δεν μιλάμε μόνο για αυτούς που πρέπει να γεν­νη­θούν, αλλά και για αυτούς που είναι σε μία προ­χω­ρη­μένη ηλικία, πώς θα είναι σε καλή κατά­σταση. Θέλουμε να επω­φε­λη­θούμε από την δημιουρ­γι­κό­τητα όλων των ηλικιών”.

Η κ. Ανα­γνω­στο­πού­λου στέ­κε­ται επίσης στην σημασία που έχει η αλλαγή νοο­τρο­πίας που έχει σημειω­θεί στην χώρα μας αλλά και πανευ­ρω­παϊκά σε ό,τι αφορά στα δικαιώ­ματα του παιδιού και στο ζήτημα της ισό­τη­τας των δύο φύλων, αλλά και στα μεγάλα βήματα που έκανε το ελλη­νικό κράτος στην Μετα­πο­λί­τευση για την στήριξη των οικο­γε­νειών, των παιδιών, της ισό­τη­τας των δύο φύλων, για τα οποία, όπως τονίζει, “μένουν ακόμη να γίνουν πολλά”.

Χαρα­κό­που­λος: Οι συνέ­πειες του δημο­γρα­φι­κού, κατα­λυ­τι­κές για την οικο­νο­μική ανά­πτυξη, το ασφα­λι­στικό και το σύστημα υγείας

“Ζοφερή πραγ­μα­τι­κό­τητα” χαρα­κτη­ρί­ζει την δημο­γρα­φική συρ­ρί­κνωση ο αντι­πρό­ε­δρος της Επι­τρο­πής, Μάξιμος Χαρα­κό­που­λος τονί­ζο­ντας ότι πλέον ανα­γνω­ρί­ζε­ται η σημασία της “ακόμη και από όσους “έως πρό­σφατα, φορώ­ντας ιδε­ο­λη­πτικά γυαλιά, απα­ξί­ω­ναν το πρό­βλημα”. Ο κ. Χαρα­κό­που­λος κάνει λόγο για “μείζον εθνικό πρό­βλημα” το οποίο επι­δεί­νωσε η φυγή 300.000 νέων στο εξω­τε­ρικό, που ήρθε να προ­στε­θεί στον χαμηλό δείκτη γονι­μό­τη­τας και την αυξα­νό­μενη διαφορά του αριθμού των θανάτων έναντι των γεν­νή­σεων.

Ο κ. Χαρα­κό­που­λος ανα­φέ­ρε­ται στις -εξαιρετικά δυσοίωνες- προ­βλέ­ψεις για το μέλλον του ελλη­νι­κού πλη­θυ­σμού, τονί­ζο­ντας πως “οι συνέ­πειες του δημο­γρα­φι­κού θα είναι κατα­λυ­τι­κές για την οικο­νο­μική ανά­πτυξη, το ασφα­λι­στικό, αλλά και το σύστημα υγείας της χώρας”.

Όπως ανα­φέ­ρει “απαι­τεί­ται άμεσα μια συνε­κτική δέσμη μέτρων σε κάθε τομέα της οικο­νο­μι­κής και κοι­νω­νι­κής πολι­τι­κής, με στόχο σε πρώτη φάση την ανά­σχεση της δημο­γρα­φι­κής συρ­ρί­κνω­σης” και στέ­κε­ται στις προ­τά­σεις που η Νέα Δημο­κρα­τία κατέ­θεσε στην Επι­τροπή, και οι οποίες κινού­νται σε έξι άξονες: Μείωση του κόστους από­κτη­σης παιδιού, στήριξη των εργα­ζο­μέ­νων γονέων και κυρίως των γυναι­κών, θεσμικά μέτρα για την γενι­κό­τερη προ­ε­τοι­μα­σία της κοι­νω­νίας και της πολι­τείας στις δημο­γρα­φι­κές εξε­λί­ξεις και την αντι­με­τώ­πιση των σύγ­χρο­νων προ­κλή­σεων, μέτρα προ­ώ­θη­σης της ενεργού γήραν­σης και της δια­γε­νε­α­κής αλλη­λεγ­γύης, στήριξη των μεγάλων οικο­γε­νειών, αντι­στροφή του brain drain.

Τα σημα­ντι­κό­τερα σημεία των μέτρων αυτών “αφορούν στην δυνα­τό­τητα των ζευ­γα­ριών να απο­κτή­σουν παιδιά, με μέτρα οικο­νο­μι­κού χαρα­κτήρα, ενί­σχυση προς τις μεγάλες οικο­γέ­νειες και απο­φά­σεις που θα στα­μα­τή­σουν το φαι­νό­μενο της φυγής των νέων και, ει δυνατόν, θα δρο­μο­λο­γή­σουν την επι­στροφή όσων έφυγαν”.

Μπαρ­γιώ­τας: Το δημο­γρα­φικό η σοβα­ρό­τερη απειλή για την κοι­νω­νική συνοχή και την ευη­με­ρία

“Η μείωση του πλη­θυ­σμού και η ανα­στροφή της ηλι­κια­κής πυρα­μί­δας υπέρ των ανθρώ­πων της τρίτης ηλικίας υπο­νο­μεύ­ουν την ανά­πτυξη, το ασφα­λι­στικό σύστημα και την ίδια την υπό­σταση του έθνους”, ανα­φέ­ρει γραμ­μα­τέας της επι­τρο­πής κ. Κώστας Μπαρ­γιώ­τας, υπο­γραμ­μί­ζο­ντας την ανα­γκαιό­τητα για μία συνε­κτική, μακρο­χρό­νια εθνική πολι­τική με έμφαση στην υπο­στή­ριξη της μητρό­τη­τας, της οικο­γέ­νειας και της προ­στα­σίας του παιδιού, της εκπαι­δευ­τι­κής δια­δι­κα­σίας, την υπο­στή­ριξη των νέων ζευ­γα­ριών και την ανα­στροφή του αρνη­τι­κού προ­σή­μου της μετα­νά­στευ­σης”.

Όπως τονίζει ο κ. Μπαρ­γιώ­τας, προ­κει­μέ­νου να απο­δώ­σουν οι όποιες πολι­τι­κές παρεμ­βά­σεις απαι­τεί­ται ορί­ζο­ντας εικο­σα­ε­τίας, την στιγμή, το ελλη­νικό πολι­τικό σύστημα, όπως χαρα­κτη­ρι­στικά ανα­φέ­ρει, αδυ­να­τεί να εφαρ­μό­σει πολι­τι­κές που υπερ­βαί­νουν το βίο των κυβερ­νή­σεων και χαρα­κτη­ρί­ζει “πραγ­μα­τικά πολι­τική πρό­κληση και εθνική ανα­γκαιό­τητα” την υπέρ­βαση των αδυ­να­μιών αυτών.

Κλεί­νο­ντας, υπο­γραμ­μί­ζει πως “η εφαρ­μογή μιας μακρο­χρό­νιας πολι­τι­κής για το δημο­γρα­φικό είναι η μεγάλη πρό­κληση του πολι­τι­κού συστή­μα­τος”.

Η πλη­θυ­σμιακή εξέλιξη της Ελλάδας

Τα τελευ­ταία χρόνια, οι νέοι κάτοι­κοι που γεν­νιού­νται στη χώρα μας ή μετα­να­στεύ­ουν σε αυτή από άλλες χώρες είναι λιγό­τε­ροι από τους κατοί­κους που πεθαί­νουν και από αυτούς που μετα­να­στεύ­ουν σε άλλες χώρες, ενώ ο πλη­θυ­σμός εξα­κο­λου­θεί να γερνάει. Σύμφωνα με τα σενάρια της έρευνας, ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας στο μέλλον θα μειωθεί σημα­ντικά.

Σε έρευνά της διαΝέοσις για την πλη­θυ­σμιακή εξέλιξη της Ελλάδας, η οποία πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε από το Εργα­στή­ριο Δημο­γρα­φι­κών και Κοι­νω­νι­κών Ανα­λύ­σεων του Πανε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λίας, υπό τον καθη­γητή, Βύρωνα Κοτζα­μάνη και δημο­σιεύ­θηκε τον Σεπτέμ­βριο του 2016, καθί­στα­ται σαφές ότι η χώρα μας βιώνει από το 2011 την πρώτη πλη­θυ­σμιακή της μείωση μετα­πο­λε­μικά.

Από το 1956 και μετά ξεκί­νησε μια προ­ο­δευ­τική μείωση της γονι­μό­τη­τας, η οποία συνε­χί­ζε­ται μέχρι σήμερα. “Η αύξηση του πλη­θυ­σμού στις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες οφει­λό­ταν απο­κλει­στικά στις κατά περιό­δους μετα­να­στευ­τι­κές ροές και τη ραγδαία αύξηση του προσ­δό­κι­μου ζωής, το οποίο μέσα σε αυτό το διά­στημα αυξή­θηκε κατά 8 χρόνια για τους άντρες και κατά 10 χρόνια για τις γυναί­κες”.

Από το 1951 μέχρι το 2011, ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας αυξή­θηκε από τα 7,6 στα 11,1 εκα­τομ­μύ­ρια κατοί­κους. Από το 2011, όμως, και για πρώτη φορά μετα­πο­λε­μικά, ο πλη­θυ­σμός της χώρας μας άρχισε να μειώ­νε­ται. Την 1η Ιανουα­ρίου 2015 ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας ήταν 10,9 εκα­τομ­μύ­ρια.

Το 2050 ο πλη­θυ­σμός της χώρας υπο­λο­γί­ζε­ται ανάμεσα στα 10 εκα­τομ­μύ­ρια, σύμφωνα με το πιο αισιό­δοξο σενάριο και στα 8,3 εκα­τομ­μύ­ρια, με βάση την πιο απαι­σιό­δοξη πρό­βλεψη, που σημαί­νει μία ελάτ­τωση του πλη­θυ­σμού από 800 χιλιά­δες έως 2,5 εκα­τομ­μύ­ρια ανθρώ­πους.

Η Ελλάδα που γερνάει

Η Ελλάδα κατα­τάσ­σε­ται στις πρώτες θέσεις μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης σε γηρά­σκο­ντα πλη­θυ­σμό. Συγκε­κρι­μένα, οι έξι πρώτες χώρες σε παγκό­σμια κλίμακα που γηρά­σκουν ταχύ­τατα είναι κατά σειρά η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Ισπανία, η Πορ­το­γα­λία, η Ελλάδα και η Ιταλία. Υπο­λο­γί­ζε­ται ότι στη χώρα μας το 2050 θα υπάρ­χουν 3 εκα­τομ­μύ­ρια Έλληνες ηλικίας άνω των 60 ετών.

Τα τελευ­ταία 65 χρόνια ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας αυξή­θηκε κατά 46%, αλλά στο ίδιο διά­στημα ο πλη­θυ­σμός των μόνιμων κατοί­κων, ηλικίας άνω των 65 ετών τετρα­πλα­σιά­στηκε, ενώ ο πλη­θυ­σμός των ηλικίας άνω των 85 δεκα­πλα­σιά­στηκε.

Το 1961 μόλις το 8,3% του πλη­θυ­σμού ήταν ηλικίας άνω των 65, ενώ το 26,2% ήταν ηλικίας κάτω των 14. Το 2014 η σύνθεση του πλη­θυ­σμού είναι εντελώς δια­φο­ρε­τική: Το 20,5% είναι άνω των 65, και μόλις το 14,7% είναι κάτω των 14.

Η διά­με­σος ηλικία ήταν 26 έτη το 1951, 44 σήμερα και ανα­μέ­νε­ται να αυξηθεί κατά 5-8 έτη.

Ο πλη­θυ­σμός των παιδιών σχο­λι­κής ηλικίας (από 3 μέχρι 17 ετών) θα μειωθεί από 1,6 εκατ. σήμερα σε 1,4 εκατ. (αισιό­δοξο σενάριο) έως 1 εκατ. (απαι­σιό­δοξο σενάριο) το 2050, αφού πρώτα όμως πρώτα προη­γη­θεί μια έντονη δια­κύ­μαν­ση­τις δεκα­ε­τίες που θα μεσο­λα­βή­σουν.

Ο εν δυνάμει οικο­νο­μικά ενεργός πλη­θυ­σμός (δηλαδή όλοι οι πολίτες ηλικίας 20-69 ετών που δυνη­τικά θα μπο­ρού­σαν να δου­λέ­ψουν) θα μειωθεί από 7 εκ. το 2015 σε 4,8-5,5 εκα­τομ­μύ­ρια, ενώ ο πραγ­μα­τι­κός οικο­νο­μικά ενεργός πλη­θυ­σμός θα μειωθεί από 4,7 εκατ. το 2015 σε 3-3,7 εκατ.

Τα άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών αντι­προ­σω­πεύ­ουν σήμερα στη χώρα μας ποσοστό πάνω από το 20,7% του πλη­θυ­σμού και σύμφωνα με τις προ­βλέ­ψεις, το 2030 θα είναι περίπου το 30% του πλη­θυ­σμού, ενώ το 2050 θα πλη­σιά­σουν το 1/3 του πλη­θυ­σμού! Αντί­θετα, το αντί­στοιχο ποσοστό των ατόμων ηλικίας 0-14 ετών είναι σήμερα περίπου 14% και ανα­μέ­νε­ται να υπο­χω­ρή­σει το 2050 στο 10-12%. Αντί­στοιχα, η μέση ηλικία, που ήταν 26 έτη το 1951 και που είναι 44 έτη σήμερα, ανα­μέ­νε­ται να αυξηθεί και να αγγίξει τα 50 έτη.

Δήμητρα Αγγελή: Σώστε την οικο­γέ­νεια

Η κυρία Δήμητρα Αγγελή είναι μητέρα έξι παιδιών. Με το πρώτο της παιδί γεν­νη­μένο το 1996 και το τελευ­ταίο το 2009, γνω­ρί­ζει από πρώτο χέρι πώς οι ζωές των πολυ­με­λών οικο­γε­νειών επη­ρε­ά­στη­καν από την οικο­νο­μική κρίση αλλά και πολύ πριν από αυτή, από την αλλαγή του νομί­σμα­τος και των συνε­χείς αλλαγές των κυβερ­νη­τι­κών πολι­τι­κών.

Η ίδια, ερω­τη­θείσα εάν θα έμπαινε υπό τις παρού­σες συν­θή­κες στην δια­δι­κα­σία να δημιουρ­γή­σει μία μεγάλη οικο­γέ­νεια, απαντά αφο­πλι­στικά: “Θα ήμουν πολύ προ­βλη­μα­τι­σμέ­νος και θλιμ­μέ­νος άνθρω­πος. Το σημα­ντικό, όταν ζεις σε μια ευνο­μού­μενη κοι­νω­νία, είναι να μπορείς να φτιά­ξεις την ζωή σου όπως εσύ την θέλεις. Θα μου στε­ρού­σαν αυτή την επι­θυ­μία, την ανάγκη να κάνω έξι παιδιά”. Και συνε­χί­ζει: “Στην ηλικία μου, με τα ένσημα που έχω δεν ξέρω αν θα πάρω σύνταξη. Χει­ρό­τερα από μας, όμως, είναι τα νεότερα ζευ­γά­ρια, άνθρω­ποι δέκα χρόνια νεό­τε­ροι, που δεν έχουν κάνει καν οικο­γέ­νεια. Και είναι ακόμη πιο δύσκολο για τις γυναί­κες μετά τα 40 για τις οποίες η από­κτηση ενός παιδιού είναι όνειρο απατηλό”, κατα­λή­γει.

Ποιες ήταν οι συν­θή­κες όμως πριν από είκοσι χρόνια, όταν η κ. Αγγελή και ο σύζυγός της ξεκι­νού­σαν να φτιά­χνουν την οικο­γέ­νειά τους και τι καθιστά σήμερα “όνειρο απατηλό” την δημιουρ­γία οικο­γέ­νειας για πολλούς συμπο­λί­τες μας;

“Το 1996 γέννησα το πρώτο μου παιδί σε ιδιω­τικό μαιευ­τή­ριο χωρίς να χρεια­στεί να ξοδέ­ψουμε καν έναν ολό­κληρο μισθό, δεν ήταν κάτι δυσβά­στα­χτο”. Πολύ σημα­ντική υπήρξε επίσης η δυνα­τό­τητα να στεί­λουν τα παιδιά τους σε παιδικό σταθμό. Παρά το γεγονός ότι για τα τρία μεγα­λύ­τερα παιδιά έπρεπε να επι­λέ­ξουν ιδιω­τικό παιδικό σταθμό, με την γέννηση του τέταρ­του, το 2002 και την από­κτηση της πολυ­τε­κνίας “άνοιξαν” για την οικο­γέ­νεια της κ. Αγγελή και οι δημό­σιοι. “Επρό­κειτο για ένα μεγάλο ευερ­γέ­τημα, ακόμη και παρά το γεγονός ότι οι σταθμοί λει­τουρ­γού­σαν μέχρι τις 4, πράγμα άβολο για τις εργα­ζό­με­νες μητέρες”.

Ήδη, από το 1999 και την γέννηση του τρίτου της παιδιού, είχε αρχίσει να απο­λαμ­βά­νει κάποια ευερ­γε­τή­ματα:

Έκπτωση στους λογα­ρια­σμούς της ΕΥΔΑΠ, εδικό κοι­νω­νικό τιμο­λό­γιο της ΔΕΗ, “φθη­νό­τερο και από το νυχτε­ρινό”, από το τέταρτο παιδί, και επι­πλέον, το επίδομα 3ου παιδιού. “Όταν απο­κτού­σες τρίτο παιδί και μέχρι τα έξι του χρόνια το επίδομα που έπαιρ­νες για αυτό ισο­δυ­να­μούσε με τρία μερί­σματα του επι­δό­μα­τος παιδιού”, υπο­γραμ­μί­ζει. “Αυτό ήταν σημα­ντικό κίνητρο για τους γονείς όπως και οι προ­σλή­ψεις πολύ­τε­κνων εκπαι­δευ­τι­κών, οι οποίοι, μάλιστα, είχαν διπλα­σια­στεί έναν χρόνο μετά την εξαγ­γε­λία του μέτρου”.

Στα παρα­πάνω θετικά μέτρα, όπως εξηγεί η κ. Αγγελή προ­στέ­θη­καν τα μειω­μένα και στη συνέ­χεια μηδε­νικά δημο­τικά τέλη για τις πολύ­τε­κνες οικο­γέ­νειες, αλλά και η διανομή προ­ϊ­ό­ντων που απέσυρε η Ευρω­παϊκή Ένωση. Μέτρα, στην καθο­λι­κό­τητα των οποίων μπήκε “ψαλίδι” την μνη­μο­νιακή περίοδο.

“Όταν απέ­κτησα το τέταρτο παιδί ήρθαν και προ­ϊ­ό­ντα απο­συ­ρό­μενα από την Ε.Ε. Επρό­κειτο για μία ανα­κού­φιση για τις οικο­γέ­νειες με μικρά παιδιά. Προ­ϊ­ό­ντα με πολύ μεγάλη κατα­νά­λωση για μία μεγάλη οικο­γέ­νεια. Αντι­λαμ­βά­νε­στε ότι χρεια­ζό­μα­στε κάθε ημέρα 16 μερίδες φαγητό;”.

Η διανομή των προ­ϊ­ό­ντων αυτών ίσχυσε καθο­λικά το 2002 ενώ από το 2003 τέθηκαν εισο­δη­μα­τικά κρι­τή­ρια. Στα χρόνια του μνη­μο­νίου οι δια­νο­μές αυτές αφορούν απο­κλει­στικά συμπο­λί­τες μας που βρί­σκο­νται κάτω από τα όρια της φτώ­χειας…

Η πρώτη μεγάλη διαφορά επήλθε με την αλλαγή του νομί­σμα­τος το 2002. “Αισθα­νό­μουν ότι μου έμεναν λιγό­τερα λεφτά στα χέρια. Ό,τι ήταν σε δραχμές έγινε αντί­στοιχα σε ευρώ και αυτό ήταν πολύ έντονο στο γέμισμα του “καρο­τσιού της νοι­κο­κυ­ράς”. Η υπερ­βο­λική αύξηση στα γαλα­κτο­κο­μικά, μας είχε βγάλει εκτός προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού”. Και εύκολα αντι­λαμ­βά­νε­ται κανείς τι σημαί­νει αυτό για μία οικο­γέ­νεια με 4 μικρά παιδιά.

Ο “Αρμα­γε­δώ­νας” της οικο­νο­μι­κής κρίσης

Όταν γεν­νή­θηκε το 6ο της παιδί, το 2009 είχε θεσμο­θε­τη­θεί η εξάμηνη άδεια μητρό­τη­τας από τον ΟΑΕΔ”. Παρά την διευ­κό­λυνση αυτή, όμως, όπως χαρα­κτη­ρι­στικά ανα­φέ­ρει, “κάπου εκεί άρχισε ο ‘Αρμαγεδώνας’”.

“Είμαστε στο 2010. Το ένα πίσω από το άλλο κάθε εβδο­μάδα αφαι­ρού­νται προ­νό­μια, ευερ­γε­τή­ματα, μπαί­νουμε σε δια­δι­κα­σίες εισο­δη­μα­τι­κών κρι­τη­ρίων. Άλλαξε η αρχι­τε­κτο­νική των επι­δο­μά­των. Στην απαλ­λαγή των δημο­τι­κών τελών που ίσχυε για τις πολύ­τε­κνες οικο­γέ­νειες, θεσπί­στη­καν εισο­δη­μα­τικά κρι­τή­ρια, χωρίς όμως ανα­λο­γι­κό­τητα.

“Το σούπερ μάρκετ ή οποια­δή­ποτε αγορά, αφορά πλέον στις απόλυτα ανα­γκαίες πρώτες ύλες, ώστε να έχουμε ένα αξιο­πρε­πές γεύμα. Ένα πακέτο γεμιστά μπι­σκότα για το παιδί, είναι πλέον απα­γο­ρευ­τικό”.

Όπως εξηγεί, στις αστικές περιο­χές, όπου δεν υπάρχει η δυνα­τό­τητα καλ­λιέρ­γειας των βασικών αγαθών, τα πράγ­ματα είναι τραγικά. “Και οι δια­νο­μές περι­λαμ­βά­νουν, κατά κύριο λόγο, ζυμα­ρικά, όσπρια, ζάχαρη, και λάδι. Δεν μπορεί κάποιος να ζήσει με αυτά”.

Τι γίνεται με τα νέα ζευ­γά­ρια;

Πλέον οι συν­θή­κες δεν έχουν καμία σχέση με το 1996, για ένα ζευγάρι που θέλει να ξεκι­νή­σει οικο­γέ­νεια.

Η εργα­σιακή επι­σφά­λεια που οι μνη­μο­νια­κές πολι­τι­κές έκαναν καθε­στώς, απο­τε­λεί σημα­ντικό αντι­κί­νη­τρο στο οποίο προ­στί­θε­ται το κόστος της γέν­νη­σης, των βρε­φι­κών ειδών, ανα­ζή­τηση παι­δι­κού σταθμού και ανθρώ­που που θα καλύψει τις ώρες που δεν καλύ­πτει ο παι­δι­κός σταθμός.

Όταν γεν­νιέ­ται ένα παιδί, με όποια έξοδα συνε­πά­γε­ται μία γέννηση, προ­στί­θε­νται τα βρεφικά είδη, με ΦΠΑ στο 24% και στη συνέ­χεια, η ανα­ζή­τηση παι­δι­κού σταθμού. Αν δεν υπάρχει κάποιος που να μπορεί να εξυ­πη­ρε­τεί τις ώρες πέραν του παι­δι­κού σταθμού ή του σχο­λείου, υπάρχει πρό­βλημα. “Δεν υπάρχει πλε­ό­να­σμα χρη­μά­των για να απα­σχο­λή­σει ένα νέο ζευγάρι έναν άνθρωπο για την φρο­ντίδα του παιδιού. Στην Ευρώπη εφαρ­μό­ζε­ται και επι­δο­τεί­ται ο θεσμός της νταντάς της γει­το­νιάς. Σήμερα για την χώρα μας είναι πιο ανα­γκαίο από ποτέ”.

Στα παρα­πάνω, προ­στί­θε­ται το κόστος της εκπαί­δευ­σης, το οποίο όπως εξηγεί η κ. Αγγελή ήταν πάντα δυσβά­στα­χτο, πολλώ δε μάλλον στα χρόνια της κρίσης. “Ξένες γλώσσες σε φρο­ντι­στή­ριο και ξενό­γλωσσα βιβλία για το σχολείο. Όσο είναι μικρά τα παιδιά, χρειά­ζο­νται τα βασικά. Μετά αρχί­ζουν οι ‘εκπαι­δευ­τι­κές αφαιμάξεις’. Γιατί τα ξενό­γλωσσα βιβλία τα πλη­ρώ­νεις από την τσέπη σου, γιατί χρειά­ζε­ται φρο­ντι­στή­ριο για τα αγγλικά, από την στιγμή που το σχολείο δεν σε οδηγεί σε πιστο­ποί­ηση, το ίδιο και για την γνώση ηλε­κτρο­νι­κών υπο­λο­γι­στών. Πρό­κει­ται για ένα κόστος, στο οποίο τα νέα ζευ­γά­ρια σκέ­φτο­νται ότι δεν μπορούν να αντα­πε­ξέλ­θουν”.

Πώς ξεφεύ­γουμε από αυτή την κατά­σταση;

“Χρειά­ζε­ται εμπι­στο­σύνη, ότι το κράτος μπορεί να δώσει στους νέους ανθρώ­πους ευκαι­ρίες για τα παιδιά που θέλουν να απο­κτή­σουν. Ότι δεν θα στε­ρη­θούν τίποτα μέχρι να τα απο­δώ­σουν στην κοι­νω­νία. Κάποια πράγ­ματα πρέπει οπωσ­δή­ποτε να παρέ­χο­νται από το κράτος. Προ­γεν­νη­τι­κός έλεγχος, τοκετός, μείωση των φόρων στα βρεφικά είδη, παι­δι­κός σταθμός, και πρό­βλεψη για όλα τα απα­ραί­τητα εφόδια, όπως γίνεται σε όλα τα σχολεία στην Ευρώπη. Επίσης, θα πρέπει να υπάρχει ανα­λο­γι­κό­τητα με το πλήθος των προ­στα­τευό­με­νων μελών σε ό,τι αφορά στα εισο­δή­ματα και την φορο­λό­γηση, σύμφωνα άλλωστε με το Σύνταγμα. Τώρα, όσο μεγα­λώ­νει το πλήθος των μελών στην οικο­γέ­νεια μειώ­νε­ται το κατά κεφαλήν εισό­δημα. Σήμερα, θα πρέπει να είμαστε στην απόλυτη φτώχεια για να πάρουμε το κοι­νω­νικό μέρισμα. Και μιλάμε για ένα ποσό της τάξης των 200 ευρώ, χρήματα που αρκούν απλά για ένα αξιο­πρε­πές χρι­στου­γεν­νιά­τικο τραπέζι”.

Η κ. Αγγελή, και από την θέση της ως γενική γραμ­μα­τέας της Ένωσης Πολυ­τέ­κνων Αθηνών, τονίζει την ανάγκη διόρ­θω­σης των αδικιών και ενός ολο­κλη­ρω­μέ­νου σύστη­μα­τος προ­στα­σίας της οικο­γέ­νειας, για να ακο­λου­θή­σουν τα όποια κίνητρα. “Πρόνοια για την γέννα, προ­γεν­νη­τικό έλεγχο, εμβόλια για όποιον δεν δύναται, ώστε να μην αισθά­νε­ται ότι δεν θα μπο­ρέ­σει να δώσει στο παιδί του τα απα­ραί­τητα και τέλος ισόνομη φορο­λό­γηση για το πλήθος των παιδιών. Από εκεί μετά πάμε στα κίνητρα: επι­δό­ματα, παροχές άλλου είδους, οικο­νο­μικά οφέλη, προ­σλή­ψεις στο δημόσιο. Αυτά είναι ανα­γκαία για να ξανα­κά­νουμε την οικο­γέ­νεια μόδα”.

πηγή news247.gr

Συντά­κτες Κων­στα­ντί­νος Σαρ­ρη­κώ­στας, Παντε­λής Πετρά­κης