Η Ελευθερία της σκέψης, η Ισηγορία, η Ισότητα των Πολιτών και ο Αλτρουισμός

Γράφει ο Γλαρός Ιωάννης

Ελευ­θε­ρία της σκέψης

Η απουσία της Ελευ­θε­ρίας της σκέψης είναι δυνατόν να μην προ­σφέ­ρει καμιά πρόοδο και εξέλιξη της ψυχής και της ανθρώ­πι­νης ύπαρξης.

Η Ελευ­θε­ρία απο­τε­λεί, για τον άνθρωπο, την δυνα­τό­τητά του να δρα και να άγεται κατά βούληση. Η καθο­λική ελευ­θε­ρία, με τα σημε­ρινά δεδο­μένα, είναι το σωρευ­τικό απο­τέ­λε­σμα της ατο­μι­κής, της κοι­νω­νι­κής και της πολι­τι­κής ελευ­θε­ρίας, καθώς και των εσω­τε­ρι­κών ελευ­θε­ριών.

Μεγάλο μέρος της φιλο­σο­φι­κής ανα­ζή­τη­σης περί ελευ­θε­ρίας συγκε­ντρώ­νε­ται γύρω από την έννοια του Ντε­τερ­μι­νι­σμού, κατά τον οποίο κάθε φαι­νό­μενο είναι απο­τέ­λε­σμα της αλλη­λου­χίας συγκε­κρι­μέ­νων προη­γού­με­νων και παρό­ντων γεγο­νό­των/φαι­νο­μέ­νων. Απο­τε­λεί μέρος της αρχέ­γο­νης ανα­ζή­τη­σης γύρω από θέματα που έχουν να κάνουν με την Μοίρα και το Πεπρω­μένο.

Οι έννοιες της αιτιο­κρα­τίας (Determinism ή Ντε­τερ­μι­νι­σμός) και γενι­κό­τερα πεπρω­μέ­νου μπορεί να περι­λαμ­βά­νουν αντι­κρουό­με­νες ερμη­νείες. Για παρά­δειγμα η φατα­λι­στική έννοια πως τα γεγο­νότα θα εξε­λι­χθούν με συγκε­κρι­μένο τρόπο ότι και αν κάνει ο άνθρω­πος έρχεται σε αντί­θεση με τον ντε­τερ­μι­νι­σμό, όπου θέλει τον άνθρωπο ναι μεν να συμπε­ρι­φέ­ρε­ται με τρόπο που καθο­ρί­ζουν παρελ­θό­ντα και παρόντα γεγο­νότα/φαι­νό­μενα, αλλά και να είναι ο ίδιος μέρος της αλλη­λου­χίας που συμ­βά­λει στην επιρροή μελ­λο­ντι­κών γεγο­νό­των.

Κατά την αιτιο­κρα­τία η έκφραση της ελευ­θε­ρίας της βού­λη­σης επι­κε­ντρώ­νε­ται (και περιο­ρί­ζε­ται) σε πρα­κτι­κές διευ­κο­λύν­σεις που υπη­ρε­τούν την εκά­στοτε θέληση του ανθρώ­που, όπως τις αντι­λαμ­βά­νε­ται ο άνθρω­πος ανάλογα με τις κατά περί­πτωση ηθικές παρα­δό­σεις ή και συνή­θειες, με την ελευ­θε­ρία της επι­λο­γής να μην είναι κάτι που μπορεί να επη­ρε­ά­σει την κατά­ληξη παρό­ντων απο­φά­σεων ή απο­τε­λε­σμά­των δεδο­μέ­νου του τετε­λε­σμέ­νου παρελ­θό­ντων και παρό­ντων φαι­νο­μέ­νων.

Ισότητα

Ισότητα χωρίς αυτήν δεν είναι δυνατός ο δίκαιος δια­μοι­ρα­σμός δικαιω­μά­των και υπο­χρε­ώ­σεων, προς όφελος της εσω­τε­ρι­κής γαλήνης του ατόμου και της κοι­νω­νι­κής ειρήνης.

Υπεν­θυ­μί­ζε­ται, ότι Ισότητα στην Αθη­ναϊκή Δημο­κρα­τία σήμαινε την πεποί­θηση ότι όλοι έχουν τα ίδια δικαιώ­ματα να συμ­με­τέ­χουν στα κοινά, δηλαδή να μιλούν σε πολι­τι­κές συνε­λεύ­σεις, να ανα­λαμ­βά­νουν τα αξιώ­ματα της πόλης τους και να έχουν την ίδια αντι­με­τώ­πιση από το νόμο (Θου­κυ­δί­δης, Iστοριών 2.37).

Η έννοια της ισό­τη­τας ήταν ακραιφ­νώς πολι­τική και δεν κάλυπτε τον κοι­νω­νικό και οικο­νο­μικό τομέα της ζωής των πολιτών. Οι γυναί­κες, οι μέτοι­κοι και οι δούλοι απο­κλεί­ο­νταν από τη συμ­με­τοχή στα κοινά, επειδή δεν είχαν πλήρη πολι­τικά δικαιώ­ματα.

Η ίδρυση κλη­ρου­χιών ανα­κού­φισε τα ασθε­νέ­στερα κυρίως οικο­νο­μικά στρώ­ματα της Αθήνας ικα­νο­ποιώ­ντας το αίτημά τους για εύρεση γης. Δεν προ­σπά­θησε, όμως, ούτε να εξι­σώ­σει οικο­νο­μικά τους Αθη­ναί­ους, ούτε και να τους κάνει να απο­λαμ­βά­νουν ίσα οικο­νο­μικά προ­νό­μια.

Ο πλούτος -ή του­λά­χι­στον η ευπορία- ήταν απα­ραί­τητη προ­ϋ­πό­θεση, για να μπορεί ένας πολίτης να συμ­με­τέ­χει ενεργά στα κοινά και για το λόγο αυτό οι πολίτες που ασχο­λή­θη­καν συστη­μα­τικά με την πολι­τική δεν αντι­με­τώ­πι­ζαν προ­βλή­ματα επι­βί­ω­σης.

Για την ιστορία, υπεν­θυ­μί­ζε­ται ότι η ισότητα μεταξύ γυναι­κών και ανδρών συγκα­τα­λέ­γε­ται στις θεμε­λιώ­δεις αξίες της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης. Ανά­γε­ται στο 1957, όταν η αρχή της ίσης αμοιβής για ίση εργασία περι­λή­φθηκε στη Συνθήκη της Ρώμης.

Ιση­γο­ρία

Αν και τυπικά η ιση­γο­ρία, δηλαδή η ισότητα στο δικαί­ωμα του λόγου, ανήκε σε όλους τους πολίτες και απο­τε­λούσε προ­ϋ­πό­θεση για την ενεργό συμ­με­τοχή τους στην Εκκλη­σία του δήμου, στην πράξη όμως τη δυνα­τό­τητα αυτή την είχαν σχεδόν απο­κλει­στικά οι κάτοι­κοι της Αθήνας.

Αυτό οφεί­λε­ται στο γεγονός ότι εκείνοι που ζούσαν στην ύπαιθρο δεν μπο­ρού­σαν να μετα­βαί­νουν εύκολα στο άστυ, για να συμ­με­τέ­χουν στις συνε­δριά­σεις της Εκκλη­σίας του Δήμου, εξαι­τίας κυρίως της από­στα­σης. Παράλ­ληλα, η άσκηση κάποιου αξιώ­μα­τος απαι­τούσε την αφιέ­ρωση ενός σημα­ντι­κού μέρους από τον προ­σω­πικό χρόνο του πολίτη, κάτι που δεν ήταν οικο­νο­μικά εφικτό για τους φτω­χό­τε­ρους Αθη­ναί­ους, οι οποίοι στή­ρι­ζαν τη δια­βί­ωσή τους στην προ­σω­πική καθη­με­ρινή τους εργασία.

Ο δικα­στι­κός και ο βου­λευ­τι­κός μισθός τον 5ο αιώνα π.Χ., καθώς και ο εκκλη­σια­στι­κός κατά τον 4ο αιώνα π.Χ., ήταν σχετικά μικροί και απλώς υπο­βο­ή­θη­σαν, χωρίς ωστόσο να αντι­με­τω­πί­σουν ουσια­στικά τις δυσκο­λίες που εμπό­δι­ζαν την ενεργό συμ­με­τοχή των κατώ­τε­ρων οικο­νο­μικά στρω­μά­των στα κοινά.

Εθε­λο­ντι­σμός και Αλτρουι­σμός (Altruisme)

Η οπτική μας για τον εθε­λο­ντι­σμό δια­φο­ρο­ποιεί­ται από τη φιλαν­θρω­πία και τη συμπό­νια προς τον αδι­κη­μένο. Τα ευερ­γε­τή­ματα του θεσμού αυτού ευνοούν πρώτα και κυρίως τον ίδιο τον εθε­λο­ντή. Το κίνητρο παύει να είναι μια θέση στη βασι­λεία των ουρανών αλλά η γνω­ρι­μία και η συνύ­παρξη του εθε­λο­ντή με τον συνάν­θρωπο. Βαδίζει έτσι, προς την δική του αυτο­πραγ­μά­τωση και ανά­πτυξη, ως κοι­νω­νικό ον, στο πλαίσιο ενός ορά­μα­τος που μοι­ρά­ζε­ται για ένα καλύ­τερο κόσμο.

Ο Εθε­λο­ντι­σμός λει­τουρ­γεί ως εξι­σορ­ρο­πη­τι­κός παρά­γο­ντας στις κοι­νω­νι­κές αλλαγές, αφυ­πνί­ζο­ντας και δρα­στη­ριο­ποιώ­ντας τους πολίτες να συμ­με­τέ­χουν σε κοι­νω­νικά θέματα.

Ο Εθε­λο­ντι­σμός κατα­πο­λεμά την απο­μό­νωση των πολιτών, βοηθά και καλ­λιερ­γεί το συλ­λο­γικό πνεύμα εργα­σίας και ικα­νο­ποιεί τις ανάγκες μιας πολυ­πο­λι­τι­σμι­κής κοι­νω­νίας.

Ο Εθε­λο­ντι­σμός καλ­λιερ­γεί την αδελ­φο­σύνη των πολιτών και την αποδοχή του δια­φο­ρε­τι­κού. Ο εθε­λο­ντής ξεπερνά τις προ­κα­τα­λή­ψεις και τις όποιες ρατσι­στι­κές τάσεις, πλη­σιά­ζει τον συνάν­θρωπο και επω­φε­λού­νται αμφό­τε­ροι.

Για να πετύχει το στόχο του ο εθε­λο­ντής χρειά­ζε­ται την στήριξη κοι­νω­νι­κών επι­στη­μό­νων που θα τον καθο­δη­γή­σουν, θα απα­ντή­σουν στα ερω­τή­ματα και τους προ­βλη­μα­τι­σμούς του, θα τον ενθαρ­ρύ­νουν αλλά και θα τον προ­στα­τέ­ψουν. Η στήριξη αυτή είναι απα­ραί­τητη προ­κει­μέ­νου να επι­τευ­χθεί το έργο στο οποίο ο εθε­λο­ντής συμ­βάλ­λει και κυρίως για να έχει μια εμπει­ρία δημιουρ­γική, πλούσια και προ­σο­δο­φόρα.

Η μοναξιά και ο ατο­μι­κι­σμός απο­τε­λούν ένα από τα προ­βλή­ματα που οδηγούν στην απο­δό­μηση της σύγ­χρο­νης κοι­νω­νίας.

Ο Εθε­λο­ντι­σμός μπορεί να προ­σφέ­ρει ένα δίκτυο, όπου βιώ­νε­ται η αίσθηση της αλλη­λεγ­γύης και της συνύ­παρ­ξης που χρειά­ζε­ται ο σύγ­χρο­νος άνθρω­πος τόσο πολύ. Η αίσθηση ότι ανήκει σε μια ομάδα ανθρώ­πων που εργά­ζο­νται για ένα κοινό σκοπό, που μοι­ρά­ζο­νται το ίδιο όραμα, τις ίδιες ευαι­σθη­σίες. Παράλ­ληλα, έρχεται κοντά στην ανθρώ­πινη φύση του, εξε­λίσ­σει την κοι­νω­νική του διά­σταση, δοκι­μά­ζει τις δεξιό­τη­τες του, παίρνει στήριξη και γνώση…

Πηγές

1. Friedrich Engels, 1984, Η δια­λε­κτική της φύσης, Σύγ­χρονη Εποχή: Αθήνα.

2. Ίδρυμα Μεί­ζο­νος Ελλη­νι­σμού (Ηλε­κτρο­νική πύλη)

3. Μπι­τσά­κης, Ευτύχης, «Ἄλμπερτ Ἀϊν­στάιν. Ο επι­στή­μο­νας και ὁ φιλό­σο­φος», Οικο­νο­μία και Κοι­νω­νία, 3 (1979)

4. Μπι­τσά­κης Ευτύχης, «Μορφές φυσικής αιτιο­κρα­τίας». Δωδώνη 14/Γ΄ (1985), 45-70

5. Μπι­τσά­κης Ευτύχης, 1975, Το είναι και το γίγνε­σθαι, Δωδώνη: Αθήνα

6. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Ηλε­κτρο­νική Πύλη)

7. Αντω­νο­πού­λου Μ.(1991), Θεωρία και ιδε­ο­λο­γία στη σκέψη των κλασ­σι­κών της κοι­νω­νιο­λο­γίας, Αθήνα.

8. Consolidated version of the Treaty (OJEC C325 of 24 December 2002)

9. Ακα­δη­μία Αθηνών, Η Αθη­ναϊκή Δημο­κρα­τία, Μελέτες για το πολί­τευμα και την ιδε­ο­λο­γία των Αθη­ναίων Αθήνα, 1995

10. Εγκυ­κλο­παί­δεια Πάπυρος Larousse Britannica τομ.59ος