Στουρνάρας: Οι επτά προτεραιότητες για τις αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας

«Με το όφε­λος της στερ­νής γνώ­σης», όπως είπε, ο διοι­κη­τής της Τρά­πε­ζας της Ελ­λά­δος απο­δί­δει τη διάρ­κεια και την έντα­ση της ελ­λη­νι­κής κρί­σης σε επτά πα­ρά­γο­ντες:

Πρώ­τον, η δη­μο­σιο­νο­μι­κή προ­σαρ­μο­γή ήταν πρω­το­φα­νής σε μέ­γε­θος και τα­χύ­τη­τα. Αυτό συν­δε­ό­ταν κυ­ρί­ως με το γε­γο­νός ότι οι αρ­χι­κές μα­κρο­οι­κο­νο­μι­κές ανι­σορ­ρο­πί­ες (δη­μο­σιο­νο­μι­κή και στο ισο­ζύ­γιο τρε­χου­σών συ­ναλ­λα­γών) ήταν πολύ σο­βα­ρό­τε­ρες στην Ελ­λά­δα από ό,τι στα άλλα κράτη-μέλη που αντι­με­τώ­πι­σαν δυ­σχέ­ρειες. Επι­πλέ­ον, κατά τη διάρ­κεια των τριών προ­γραμ­μά­των οι­κο­νο­μι­κής προ­σαρ­μο­γής δό­θη­κε, κατά μέσο όρο, με­γα­λύ­τε­ρη έμ­φα­ση στις αυ­ξή­σεις της φο­ρο­λο­γί­ας παρά στις πε­ρι­κο­πές δα­πα­νών, τις με­ταρ­ρυθ­μί­σεις με ανα­πτυ­ξια­κό πε­ριε­χό­με­νο και τις ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σεις.

Δεύ­τε­ρον, οι δη­μο­σιο­νο­μι­κοί πολ­λα­πλα­σια­στές απο­δεί­χθη­καν υψη­λό­τε­ροι από ό,τι είχε αρ­χι­κά προ­βλε­φθεί στο πρό­γραμ­μα προ­σαρ­μο­γής από τους διε­θνείς ορ­γα­νι­σμούς, επι­δει­νώ­νο­ντας την ύφεση. Ως εκ τού­του, η οι­κο­νο­μία σύ­ντο­μα πα­γι­δεύ­τη­κε σε ένα φαύλο κύκλο λι­τό­τη­τας και ύφε­σης.

Τρί­τον, η χρο­νι­κή σειρά με την οποία υλο­ποι­ή­θη­καν οι διαρ­θρω­τι­κές με­ταρ­ρυθ­μί­σεις είχε ως απο­τέ­λε­σμα οι πραγ­μα­τι­κές απο­δο­χές να μειω­θούν πε­ρισ­σό­τε­ρο από ό,τι είχε αρ­χι­κά σχε­δια­στεί και να επι­δει­νω­θεί η ύφεση. Με άλλα λόγια, η με­ταρ­ρυθ­μι­στι­κή προ­σπά­θεια επι­κε­ντρώ­θη­κε πε­ρισ­σό­τε­ρο στην αγορά ερ­γα­σί­ας παρά στις αγο­ρές αγα­θών και υπη­ρε­σιών. Ως εκ τού­του, οι ονο­μα­στι­κές απο­δο­χές μειώ­θη­καν τα­χύ­τε­ρα και εντο­νό­τε­ρα από ό,τι οι τιμές. Τα νοι­κο­κυ­ριά υπέ­στη­σαν κα­τα­κό­ρυ­φη μεί­ω­ση της αγο­ρα­στι­κής τους δύ­να­μης, η οποία με τη σειρά της πε­ριό­ρι­σε την ιδιω­τι­κή κα­τα­νά­λω­ση και βά­θυ­νε την ύφεση.

Τέ­ταρ­τον, το πρό­βλη­μα των μη εξυ­πη­ρε­τού­με­νων δα­νεί­ων (ΜΕΔ), απόρ­ροια κυ­ρί­ως της ύφε­σης, απο­δεί­χθη­κε εξαι­ρε­τι­κά δυ­σε­πί­λυ­το. Το πρό­βλη­μα επέ­τει­ναν πε­ραι­τέ­ρω νο­μο­θε­τι­κές πα­ρεμ­βά­σεις όπως η ανα­στο­λή των πλει­στη­ρια­σμών πρώ­της κα­τοι­κί­ας, η κα­τά­χρη­ση του πλαι­σί­ου προ­στα­σί­ας από κα­τα­σχέ­σεις, καθώς και διά­φο­ρα άλλα νο­μι­κά και δι­κα­στι­κά εμπό­δια, όπως οι κα­θυ­στε­ρή­σεις στην απο­νο­μή δι­καιο­σύ­νης και η έλ­λει­ψη επαρ­κών γνώ­σε­ων των λει­τουρ­γών της δι­καιο­σύ­νης για θέ­μα­τα του χρη­μα­το­πι­στω­τι­κού τομέα. Εκ των υστέ­ρων, αν είχε υπάρ­ξει δυ­να­μι­κό­τε­ρη αντί­δρα­ση τα πρώτα χρό­νια της κρί­σης, αν δη­λα­δή οι ανα­γκαί­ες νο­μο­θε­τι­κές αλ­λα­γές είχαν εφαρ­μο­στεί πολύ νω­ρί­τε­ρα και είχε θε­σπι­στεί μια συ­στη­μι­κή λύση με τη μορφή μιας εται­ρί­ας δια­χεί­ρι­σης στοι­χεί­ων ενερ­γη­τι­κού (bad bank) που θα ανα­λάμ­βα­νε την κε­ντρι­κή δια­χεί­ρι­ση των ΜΕΔ, όπως είχε γίνει σε άλλα κράτη-μέλη, το πρό­βλη­μα που αντι­με­τω­πί­ζου­με σή­με­ρα θα ήταν πιο πε­ριο­ρι­σμέ­νο.

Πέμ­πτον, η υλο­ποί­η­ση ορι­σμέ­νων με­ταρ­ρυθ­μί­σε­ων κα­θυ­στέ­ρη­σε σε σχέση με το συμ­φω­νη­μέ­νο χρο­νο­διά­γραμ­μα λόγω της απρο­θυ­μί­ας υιο­θέ­τη­σης (ownership) των ανα­γκαί­ων με­ταρ­ρυθ­μί­σε­ων, εξαι­ρε­τι­κά ατυ­χών επι­λο­γών, όπως αυτές του πρώ­του εξα­μή­νου του 2015 που έφε­ραν την Ελ­λά­δα μία ανάσα από την έξοδο από τη ζώνη του ευρώ και την Ευ­ρω­παϊ­κή Ένωση, του έντο­νου λαϊ­κι­σμού, των πο­λι­τι­κών αντι­πα­ρα­θέ­σε­ων και του δι­χα­στι­κού πο­λι­τι­κού κλί­μα­τος, καθώς και λόγω της αντί­στα­σης που προ­έ­βα­λαν στις με­ταρ­ρυθ­μί­σεις ποι­κί­λα κε­κτη­μέ­να συμ­φέ­ρο­ντα. Οι συ­νέ­πειες υπήρ­ξαν σο­βα­ρές: ση­μα­ντι­κές κα­θυ­στε­ρή­σεις, ένα τρίτο πρό­γραμ­μα οι­κο­νο­μι­κής προ­σαρ­μο­γής το 2015, όταν όλα έδει­χναν ότι μπο­ρού­σε η ελ­λη­νι­κή οι­κο­νο­μία να βγει από την κρίση το 2015, επι­βο­λή πε­ριο­ρι­σμών στην κί­νη­ση κε­φα­λαί­ων, κυ­ρί­ως για να ανα­κο­πεί η εκροή τρα­πε­ζι­κών κα­τα­θέ­σε­ων, νέος γύρος ανα­κε­φα­λαιο­ποί­η­σης των τρα­πε­ζών και μία ακόμα διε­τία οι­κο­νο­μι­κής στα­σι­μό­τη­τας, ακυ­ρώ­νο­ντας την πρό­ο­δο που είχε επι­τευ­χθεί την αμέ­σως προη­γού­με­νη πε­ρί­ο­δο.

Έκτον, στην κα­θυ­στέ­ρη­ση της ανά­καμ­ψης της ελ­λη­νι­κής οι­κο­νο­μί­ας δια­δρα­μά­τι­σαν ση­μα­ντι­κό ρόλο και οι πο­λι­τι­κές συν­θή­κες και αντι­πα­ρα­θέ­σεις σε επί­πε­δο ζώνης του ευρώ. Η από­φα­ση που έλαβε το Eurogroup το Νο­έμ­βριο του 2012 για πε­ραι­τέ­ρω ελά­φρυν­ση του ελ­λη­νι­κού χρέ­ους εφαρ­μό­στη­κε με με­γά­λη κα­θυ­στέ­ρη­ση, τον Ιού­νιο του 2018, παρά το ότι είχαν εκ­πλη­ρω­θεί όλες οι απα­ραί­τη­τες προ­ϋ­πο­θέ­σεις (προ­α­παι­τού­με­να) την άνοι­ξη του 2014. Αυτό υπο­νό­μευ­σε τις ανα­πτυ­ξια­κές προ­ο­πτι­κές της ελ­λη­νι­κής οι­κο­νο­μί­ας και πα­ρέ­τει­νε την κρίση. Εάν αυτή η μορφή ελά­φρυν­σης του χρέ­ους είχε εφαρ­μο­στεί στην αρχή του πρώ­του προ­γράμ­μα­τος οι­κο­νο­μι­κής προ­σαρ­μο­γής, πα­ράλ­λη­λα με την υλο­ποί­η­ση φι­λό­δο­ξων ανα­πτυ­ξια­κών διαρ­θρω­τι­κών με­ταρ­ρυθ­μί­σε­ων και τη σύ­στα­ση εται­ρί­ας δια­χεί­ρι­σης στοι­χεί­ων ενερ­γη­τι­κού για την αντι­με­τώ­πι­ση των ΜΕΔ, θα είχε θε­τι­κό­τε­ρη επί­δρα­ση στην οι­κο­νο­μία, πε­ριο­ρί­ζο­ντας ση­μα­ντι­κά τις απώ­λειες σε όρους προ­ϊ­ό­ντος και απα­σχό­λη­σης.

Έβδο­μον, η ζώνη του ευρώ δεν διέ­θε­τε ερ­γα­λεία για την απο­τρο­πή και την αντι­με­τώ­πι­ση της κρί­σης. Το Σύμ­φω­νο Στα­θε­ρό­τη­τας και Ανά­πτυ­ξης (ΣΣΑ) απέ­τυ­χε να πε­ριο­ρί­σει τη συσ­σώ­ρευ­ση δη­μό­σιου χρέ­ους κατά την προ της κρί­σης πε­ρί­ο­δο. Δεν υπήρ­χε επαρ­κής πα­ρα­κο­λού­θη­ση και έλεγ­χος των μα­κρο­οι­κο­νο­μι­κών ανι­σορ­ρο­πιών, όπως η εξέ­λι­ξη του ισο­ζυ­γί­ου τρε­χου­σών συ­ναλ­λα­γών και του δη­μό­σιου και ιδιω­τι­κού χρέ­ους. Ο φαύ­λος κύ­κλος αρ­νη­τι­κών αλ­λη­λε­πι­δρά­σε­ων με­τα­ξύ τρα­πε­ζι­κού τομέα και δη­μό­σιων οι­κο­νο­μι­κών επέ­τει­νε τη χρη­μα­το­πι­στω­τι­κή κρίση και την ύφεση. Τα ερ­γα­λεία δια­χεί­ρι­σης και επί­λυ­σης κρί­σε­ων που διέ­θε­τε η ζώνη του ευρώ ήταν ελά­χι­στα ή ανύ­παρ­κτα, λόγω υπερ­βο­λι­κής ανη­συ­χί­ας για τυχόν φαι­νό­με­να ηθι­κού κιν­δύ­νου και λόγω της έλ­λει­ψης κα­τάλ­λη­λου θε­σμι­κού πλαι­σί­ου. Η αρ­χι­κή αρ­χι­τε­κτο­νι­κή της ζώνης του ευρώ δεν προ­έ­βλε­πε κα­νέ­να επι­με­ρι­σμό των κιν­δύ­νων.

«Υπάρ­χουν όμως και προ­κλή­σεις που συν­δέ­ο­νται με ση­μα­ντι­κές ευ­και­ρί­ες που αφο­ρούν τις ανα­πτυ­ξια­κές προ­ο­πτι­κές της χώρας», ση­μεί­ω­σε σε άλλο ση­μείο της ομι­λί­ας του και στη συ­νέ­χεια ανα­φέρ­θη­κε στις προ­τε­ραιό­τη­τες που πρέ­πει να υλο­ποι­η­θούν στην οι­κο­νο­μι­κή πο­λι­τι­κή προ­κει­μέ­νου να πε­ριο­ρι­στούν οι κίν­δυ­νοι και οι προ­κλή­σεις:

«1^ον Η εφαρ­μο­γή μιας μα­κρο­χρό­νιας δη­μο­σιο­νο­μι­κής πο­λι­τι­κής και ενός δη­μο­σιο­νο­μι­κού μίγ­μα­τος που θα απο­βλέ­πουν στην τα­χεία μεί­ω­ση του δη­μό­σιου χρέ­ους ως πο­σο­στού του ΑΕΠ, χωρίς όμως να απο­τε­λούν εμπό­διο στην οι­κο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη.

Εκτι­μά­ται από την Τρά­πε­ζα της Ελ­λά­δος, μετά από τη διε­ξα­γω­γή άσκη­σης βιω­σι­μό­τη­τας του δη­μό­σιου χρέ­ους με τη χρήση κα­τάλ­λη­λου υπο­δείγ­μα­τος, ότι η μεί­ω­ση του στό­χου για τα πρω­το­γε­νή πλε­ο­νά­σμα­τα για το 2021 και το 2022 σε πιο ρε­α­λι­στι­κό επί­πε­δο από το ση­με­ρι­νό, δη­λα­δή κοντά στο 2,2% του ΑΕΠ αντί του 3,5% που ισχύ­ει σή­με­ρα (υπεν­θυ­μί­ζε­ται ότι μετά το 2022 ο μέσος όρος των πρω­το­γε­νών πλε­ο­να­σμά­των ως πο­σο­στό του ΑΕΠ θα είναι 2,2%) δεν θα επη­ρέ­α­ζε τη βιω­σι­μό­τη­τα του χρέ­ους, ενώ θα ενί­σχυε την οι­κο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη, σε συν­δυα­σμό μά­λι­στα με την έγκαι­ρη υλο­ποί­η­ση των απα­ραί­τη­των και συμ­φω­νη­μέ­νων με­ταρ­ρυθ­μί­σε­ων και του προ­γράμ­μα­τος απο­κρα­τι­κο­ποι­ή­σε­ων. Υπέρ της εκτί­μη­σης αυτής συ­νη­γο­ρούν η ση­μα­ντι­κή απο­κλι­μά­κω­ση των απο­δό­σε­ων των ελ­λη­νι­κών τί­τλων καθώς και η πρό­ω­ρη απο­πλη­ρω­μή μέ­ρους του δα­νεί­ου του ΔΝΤ που ολο­κλη­ρώ­θη­κε το Νο­έμ­βριο.

2^ον Η ρι­ζι­κή αντι­με­τώ­πι­ση των προ­κλή­σε­ων στον τρα­πε­ζι­κό τομέα, που είναι το υψηλό από­θε­μα των μη εξυ­πη­ρε­τού­με­νων δα­νεί­ων, η ανα­βαλ­λό­με­νη φο­ρο­λο­γι­κή απαί­τη­ση (DTC) και οι διά­σπαρ­τες δια­τά­ξεις και ρυθ­μί­σεις που κα­θο­ρί­ζουν το πλαί­σιο αφε­ρεγ­γυό­τη­τας και πτώ­χευ­σης. Μια απο­φα­σι­στι­κή λύση στα προ­βλή­μα­τα αυτά θα κα­τα­στή­σει τις τρά­πε­ζες επεν­δυ­τι­κές ευ­και­ρί­ες και θα τους επι­τρέ­ψει να στρέ­ψουν την προ­σο­χή τους σε σύγ­χρο­να επι­χει­ρη­μα­τι­κά μο­ντέ­λα, στην ανα­ζή­τη­ση νέων επι­κερ­δών ανα­πτυ­ξια­κών ευ­και­ριών και δρα­στη­ριο­τή­των, σε νέες τε­χνο­λο­γί­ες και, πάνω απ’ όλα, στη χρη­μα­το­δό­τη­ση της πραγ­μα­τι­κής οι­κο­νο­μί­ας.

3^ον Η ενί­σχυ­ση του “τρι­γώ­νου της γνώ­σης”, δηλ. της εκ­παί­δευ­σης, της έρευ­νας και της και­νο­το­μί­ας, με την υιο­θέ­τη­ση πο­λι­τι­κών και με­ταρ­ρυθ­μί­σε­ων που εν­θαρ­ρύ­νουν την έρευ­να, διευ­κο­λύ­νουν τη διά­δο­ση της τε­χνο­λο­γί­ας, το­νώ­νουν την επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τα και ενι­σχύ­ουν τους δε­σμούς με­τα­ξύ επι­χει­ρή­σε­ων, ερευ­νη­τι­κών κέ­ντρων και πα­νε­πι­στη­μί­ων.

4^ον Η αντι­με­τώ­πι­ση της υψη­λής ανερ­γί­ας. Τα πο­σο­στά ανερ­γί­ας των νέων, των γυ­ναι­κών και των μα­κρο­χρό­νια ανέρ­γων πα­ρα­μέ­νουν υψηλά και ανα­δει­κνύ­ουν την ανά­γκη δια­τή­ρη­σης της ευ­ε­λι­ξί­ας της αγο­ράς ερ­γα­σί­ας αφε­νός και εφαρ­μο­γής επι­πρό­σθε­των στο­χευ­μέ­νων πο­λι­τι­κών στή­ρι­ξης της απα­σχό­λη­σης για αυτές τις ομά­δες αφε­τέ­ρου.

5^ον Η αντι­στρο­φή του brain drain, δη­λα­δή της μα­ζι­κής φυγής στο εξω­τε­ρι­κό ενός ση­μα­ντι­κού τμή­μα­τος του αν­θρώ­πι­νου δυ­να­μι­κού με υψηλό επί­πε­δο εκ­παί­δευ­σης, δε­ξιό­τη­τες και επαγ­γελ­μα­τι­κά προ­σό­ντα. Το φαι­νό­με­νο αυτό επη­ρέ­α­σε ση­μα­ντι­κά το μέ­γε­θος και την ποιό­τη­τα του ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού, επι­δεί­νω­σε τους δη­μο­γρα­φι­κούς δεί­κτες της χώρας και διεύ­ρυ­νε το χάσμα με­τα­ξύ προ­σφο­ράς και ζή­τη­σης δε­ξιο­τή­των. Συ­νε­πώς, η χά­ρα­ξη και η αξιό­πι­στη εφαρ­μο­γή μιας ολι­στι­κής εθνι­κής ανα­πτυ­ξια­κής στρα­τη­γι­κής που θα βα­σί­ζε­ται στην εν­δε­λε­χή ανά­λυ­ση των κλά­δων πα­ρα­γω­γής, με σκοπό την ταυ­το­ποί­η­ση των απαι­τού­με­νων δε­ξιο­τή­των υψη­λής εξει­δί­κευ­σης, είναι προ­τε­ραιό­τη­τα για την ανα­στρο­φή του φαι­νο­μέ­νου (“brain regain”).

6^ον Η συ­νέ­χι­ση των με­ταρ­ρυθ­μί­σε­ων και η διεύ­ρυν­ση του πε­δί­ου εφαρ­μο­γής τους ώστε να κα­λύ­πτουν το σύ­νο­λο των το­μέ­ων όπου υστε­ρεί η Ελ­λά­δα σε σχέση με τους Ευ­ρω­παί­ους εταί­ρους στους διε­θνείς δεί­κτες αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας. Εν­δει­κτι­κά, οι με­ταρ­ρυθ­μί­σεις αυτές θα μπο­ρού­σαν να πε­ρι­λαμ­βά­νουν την επι­τά­χυν­ση της απο­νο­μής της δι­καιο­σύ­νης, την επι­τά­χυν­ση των δια­δι­κα­σιών για την από­κτη­ση (μέσω αγο­ρα­πω­λη­σί­ας) και εγ­γρα­φή εμπράγ­μα­των δι­καιω­μά­των επί ακι­νή­των και για την έκ­δο­ση οι­κο­δο­μι­κών αδειών και τη βελ­τί­ω­ση της πρό­σβα­σης στη χρη­μα­το­δό­τη­ση. Σύμ­φω­να με τους δεί­κτες δια­κυ­βέρ­νη­σης της Πα­γκό­σμιας Τρά­πε­ζας, υπάρ­χει με­γά­λο πε­ρι­θώ­ριο βελ­τί­ω­σης, ει­δι­κά αν οι με­ταρ­ρυθ­μί­σεις εστιά­σουν στη βελ­τί­ω­ση του κρά­τους δι­καί­ου και της ποιό­τη­τας του ρυθ­μι­στι­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος. Ο δρό­μος της επι­τά­χυν­σης της ανά­πτυ­ξης είναι δύ­σκο­λος και απαι­τεί πα­ρεμ­βά­σεις μα­κριά από τις αγκυ­λώ­σεις που μέχρι σή­με­ρα έχουν λει­τουρ­γή­σει ως βα­ρί­δι στην ανά­πτυ­ξη και στην εφαρ­μο­γή των με­ταρ­ρυθ­μί­σε­ων. Με άλλα λόγια, απαι­τεί­ται μια “νο­ο­τρο­πία” που θα προ­ω­θεί την εφαρ­μο­γή των νόμων, τη λο­γο­δο­σία, την ορθή και τα­χεία απο­νο­μή της δι­καιο­σύ­νης χωρίς πα­ρεμ­βά­σεις, την ποιό­τη­τα του ρυθ­μι­στι­κού πλαι­σί­ου, και την εμπι­στο­σύ­νη στη σωστή λει­τουρ­γία και ανε­ξαρ­τη­σία των θε­σμών του κρά­τους.

7^ον Η ανα­διάρ­θρω­ση της δη­μό­σιας διοί­κη­σης και γε­νι­κό­τε­ρα της κρα­τι­κής λει­τουρ­γί­ας. Η μεί­ω­ση της γρα­φειο­κρα­τί­ας, οι ευ­κο­λό­τε­ρες αδειο­δο­τή­σεις, η ει­σα­γω­γή διε­θνών λο­γι­στι­κών προ­τύ­πων και σύγ­χρο­νων με­θό­δων διοί­κη­σης σε με­γά­λους κρα­τι­κούς ορ­γα­νι­σμούς και επι­χει­ρή­σεις, η ψη­φιο­ποί­η­ση των δια­δι­κα­σιών και η ει­σα­γω­γή με­θό­δων αξιο­λό­γη­σης, καθώς και η αύ­ξη­ση της κι­νη­τι­κό­τη­τας του προ­σω­πι­κού εντός της δη­μό­σιας διοί­κη­σης, θα βελ­τιώ­σουν κα­τα­κό­ρυ­φα την πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τα και τη δια­φά­νεια».

«Οι πο­λι­τι­κές που πε­ρι­γρά­φο­νται πα­ρα­πά­νω θα βοη­θή­σουν να αντι­σταθ­μι­στούν οι κίν­δυ­νοι από την πα­γκό­σμια οι­κο­νο­μι­κή επι­βρά­δυν­ση, κυ­ρί­ως όμως να κε­φα­λαιο­ποι­η­θούν οι θε­τι­κές προσ­δο­κί­ες που έχουν δια­μορ­φω­θεί στο εσω­τε­ρι­κό αλλά και στις διε­θνείς αγο­ρές, ώστε να ενι­σχυ­θεί η συ­νο­λι­κή πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τα, η δυ­νη­τι­κή ανά­πτυ­ξη και, σε τε­λευ­ταία ανά­λυ­ση, η ευ­η­με­ρία της Ελ­λά­δας», διευ­κρί­νι­σε η κ. Στουρ­νά­ρας.