Ακυροι οι περιορισμοί για την μη διάθεση μετοχών ναυτιλιακών εταιρειών σε διαθήκη αείμνηστου επιχειρηματία της Ρόδου

Ακυροι κρί­θη­καν από το Εφετείο Δωδε­κα­νή­σου οι όροι σε διαθήκη γνωστού επι­χει­ρη­μα­τία που μεγα­λούρ­γησε στα Δωδε­κά­νησα με τους οποίους έθετε περιο­ρι­σμούς στην μετα­βί­βαση μετοχών από εται­ρείες που κλη­ρο­δό­τησε σε συγ­γε­νείς του.

Ο εκκαλών στην υπόθεση άσκησε ενώπιον του Πολυ­με­λούς Πρω­το­δι­κείου Ρόδου σε βάρος (μεταξύ άλλων και) των εφε­σι­βλή­των συγ­γε­νών του αγωγή στην οποία εξέθεσε ότι ο απο­βιώ­σας πατέρας του και των δύο πρώτων ενα­γο­μέ­νων, κατέ­λιπε μυστική διαθήκη, με την οποία προ­έ­βλεψε, μεταξύ άλλων, ότι οι μετοχές τριών ναυ­τι­λια­κών εται­ρειών τις οποίες είχε ιδρύσει, απα­γο­ρεύ­ε­ται να δια­τε­θούν από τους κλη­ρο­νό­μους του σε τρίτους, πλην των ήδη μετόχων των εται­ρειών αυτών, ενώ σε περί­πτωση κατά την οποία κάποιος από τους μετό­χους επι­θυ­μή­σει να πωλήσει τις μετοχές του, η αξία τους θα ορί­ζε­ται από ορκωτό λογιστή και ο τρόπος απο­πλη­ρω­μής του τιμή­μα­τος θα γίνεται κατά τα ειδι­κό­τερα ορι­ζό­μενα στη διαθήκη.

Ισχυ­ρί­στηκε δε ότι κατά το μέρος που η παρα­πάνω διαθήκη απα­γο­ρεύει τη μετα­βί­βαση των μετοχών σε τρίτους πλην των εταίρων, επι­βάλ­λει την πώληση των μετοχών σε τιμή που θα ορίσει ορκωτός λογι­στής και επι­βάλ­λει συγκε­κρι­μένο τρόπο απο­πλη­ρω­μής του τιμή­μα­τος, είναι άκυρη, αφού αντι­βαί­νει σε απα­γο­ρευ­τική διάταξη νόμου, καθώς τέτοιος περιο­ρι­σμός δεν προ­βλέ­πε­ται στα κατα­στα­τικά των ανωτέρω εται­ρειών, ενώ μπορεί να τεθεί μόνο με ομόφωνη απόφαση της Γενικής Συνέ­λευ­σης, καθώς και ότι οι όροι καθο­ρι­σμού της αξίας των μετοχών και απο­πλη­ρω­μής του τιμή­μα­τος πωλή­σεως των αντι­βαί­νουν στις αρχές της ελεύ­θε­ρης οικο­νο­μίας και της ελευ­θε­ρίας των συμ­βά­σεων.

Ζήτησε έτσι να ανα­γνω­ρι­στεί ότι είναι άκυροι ο πιο πάνω ανα­φε­ρό­με­νοι όροι της δια­θή­κης του πατρός του.

Το πρω­το­βάθ­μιο δικα­στή­ριο, δεχό­μενο ότι «ο όρος αυτός της δια­θή­κης είναι έγκυρος, διότι καταρ­χάς εκ του νόμου που ρυθ­μί­ζει τη ναυτική εται­ρεία, υπάρχει ρητή πρό­βλεψη περί δυνα­τό­τη­τας να τεθούν περιο­ρι­σμοί στη μετα­βί­βαση των μετοχών, όταν αυτές είναι ονο­μα­στι­κές)), ότι «οι δια­τά­ξεις των άρθρων 27 και 29 περί των περιο­ρι­σμών αυτών αφορούν τον τρόπο που οι περιο­ρι­σμοί αυτοί μπορούν να τεθούν από τους μετό­χους της εται­ρείας» ενώ στην περί­πτωση αυτή «τον περιο­ρι­σμό αυτό έθεσε ο δια­θέ­της μόνο όσο αφορά στις δικές του μετοχές, δηλαδή δεν πρό­κει­ται για απόφαση που ελήφθη από τους μετό­χους και ως εκ τούτου δεν είναι δυνατό να εφαρ­μο­στούν οι δια­τά­ξεις των ως άνω ανα­φε­ρό­με­νων άρθρων», ότι «ο περιο­ρι­σμός αυτός δεν έρχεται ούτε σε αντί­θεση με την ελευ­θε­ρία των συμ­βά­σεων, διότι ο κλη­ρο­νό­μος έχει τη δυνα­τό­τητα είτε να απο­δε­χθεί την  κλη­ρο­νο­μιά, είτε να απο­ποι­η­θεί αυτή» καθώς και ότι «ούτε ο τρόπος υπο­λο­γι­σμού της αξίας της μετοχής εκάστης εται­ρείας, ούτε και ο τρόπος κατα­βο­λής του τιμή­μα­τος είναι άκυροι διότι δεν μπορεί να θεω­ρη­θεί ότι παρα­βιά­ζουν την ελευ­θε­ρία των συμ­βά­σεων, ούτε επι­βάλ­λουν υπέρ­με­τρους περιο­ρι­σμούς στους κλη­ρο­νό­μους των μετοχών, διότι … προέχει η βούληση του διαθέτη», με την απόφαση του απέρ­ριψε την αγωγή.

Το εφετείο ωστόσο έκρινε ότι οι νέοι μέτοχοι, μετά την επαγωγή του κλη­ρο­νο­μι­κού μερι­δίου τους και εφεξής είναι οι μόνοι αρμό­διοι, ως μέλη του ανω­τά­του κατα­στα­τι­κού οργάνου της κάθε εται­ρείας, ήτοι της Γενικής Συνέ­λευ­σης, να απο­φα­σί­σουν, και μάλιστα ομο­φώ­νως, εάν επι­θυ­μούν να θέσουν περιο­ρι­σμό στη μετα­βί­βαση των ονο­μα­στι­κών μετοχών των εται­ρειών, καθώς επίσης και μέχρι ποιου σημείου θα φθάνει ο τεθείς περιο­ρι­σμός.

Η εκ των προ­τέ­ρων καθο­λική απα­γό­ρευση της μετα­βί­βα­σης μετοχών σε τρίτα πρόσωπα, όπως έκρινε το Εφετείο συνιστά ανε­πί­τρε­πτη επέμ­βαση του διαθέτη στον τρόπο διοί­κη­σης της εται­ρείας, για τον μετά το θάνατό του χρόνο λει­τουρ­γίας της, δεδο­μέ­νου ότι το δικαί­ωμα αυτό το έχουν πλέον απο­κλει­στικά οι νέοι μέτοχοι.

Ως εκ τούτου, όπως έκρινε ο σχε­τι­κός όρος της δια­θή­κης έρχεται σε αντί­θεση με την, ανα­γκα­στι­κού δικαίου, ρύθμιση της διά­τα­ξης της παρ. 3 του άρθρου 27 Ν. 959/1979, αφού, μέσω της επί­μα­χης δια­θή­κης, επι­χει­ρεί­ται παρά­καμψη στην απο­κλει­στική αρμο­διό­τητα της Γ.Σ. να απο­φα­σί­σει επί του ζητή­μα­τος και απο­στέ­ρηση του ανω­τά­του κατα­στα­τι­κού οργάνου από μια από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες, για το ίδιο το μέλλον της εται­ρείας, απο­φά­σεις.

Επο­μέ­νως, ο, αφο­ρι­στι­κός και χωρίς χρονικό περιο­ρι­σμό, όρος αυτός είναι άκυρος και θεω­ρεί­ται σαν να μην έχει γραφεί.

Ο ισχυ­ρι­σμός δε των ενα­γο­μέ­νων κατά τον οποίο η ανωτέρω δέσμευση δεν έρχεται σε αντί­θεση με τις, ανα­γκα­στι­κού δικαίου, προ­βλέ­ψεις του εται­ρι­κού δικαίου, καθώς οι κλη­ρο­νό­μοι έχουν πάντοτε την ευχέ­ρεια να απο­ποι­η­θούν την επα­γό­μενη σε αυτούς κλη­ρο­νο­μιά, κρίθηκε από το Εφετείο πως αλυ­σι­τε­λώς προ­βάλ­λε­ται καθόσον η αποδοχή ή απο­ποί­ηση της κλη­ρο­νο­μιάς είναι πράξη μετα­γε­νέ­στερη και ανε­ξάρ­τητη της σύντα­ξης της δια­θή­κης, η εγκυ­ρό­τητα ή ακυ­ρό­τητα των όρων της οποίας δεν κρί­νε­ται σε σχέση με τις ενέρ­γειες των κλη­ρο­νό­μων, αλλά αυτο­τε­λώς σε σχέση με τυχόν αντί­θεσή τους στις ισχύ­ου­σες δια­τά­ξεις.

Περαι­τέρω, οι όροι της δια­θή­κης που ορίζουν τον τρόπο εκτί­μη­σης της αξίας των μετοχών και του τρόπου εξό­φλη­σης αυτών σε περί­πτωση που μετα­βί­βα­σης των έρχο­νται σε πλήρη αντί­θεση με το συνταγ­μα­τικά προ­στα­τευό­μενο (άρθρο 5 παρ. 1 του ισχύ­ο­ντος Συντάγ­μα­τος) δικαί­ωμα των κλη­ρο­νό­μων στην οικο­νο­μική τους ελευ­θε­ρία, καθώς και στο άρθρο 361 ΑΚ, που καθιε­ρώ­νει την αρχή της ελευ­θε­ρίας των συμ­βά­σεων, ως ειδι­κό­τερη εκδή­λωση του δικαιώ­μα­τος της οικο­νο­μι­κής ελευ­θε­ρίας.

Από τη στιγμή της απο­δο­χής της επα­χθεί­σας σε κάθε κλη­ρο­νόμο κλη­ρο­νο­μιάς, ο τελευ­ταίος καθί­στα­ται κύριος των μετοχών που αντι­προ­σω­πεύ­ουν τα παρα­πάνω ανα­φε­ρό­μενα ποσοστά επί του εται­ρι­κού κεφα­λαίου κάθε εται­ρείας, οι οποίες (μετοχές) έκτοτε απο­τε­λούν περιου­σιακό του στοι­χείο.

Συνεπώς, όπως έκρινε το Εφετείο πέραν της ελευ­θε­ρίας διά­θε­σης αυτών, είναι ελεύ­θε­ρος να δια­πραγ­μα­τευ­θεί με οποιον­δή­ποτε τρίτο τους όρους της μετα­βί­βα­σης, πρω­τί­στως δε μεταξύ αυτών το ύψος του τιμή­μα­τος και τον τρόπο απο­πλη­ρω­μής του. Η θέσπιση, με τους επί­μα­χους όρους της δια­θή­κης, περιο­ρι­σμών ως προς τη δια­δι­κα­σία και τον τρόπο μετα­βί­βα­σης των περιο­ρί­ζει υπέρ­με­τρα, χωρίς να συντρέ­χουν λόγοι και περι­στα­τικά που να το επι­τρέ­πουν, την οικο­νο­μική ελευ­θε­ρία των κλη­ρο­νό­μων.

Συνεπώς, η περιο­ρι­στική του δικαιώ­μα­τος των κλη­ρο­νό­μων παρέμ­βαση του διαθέτη, ασκού­ντος το δικαί­ωμα του «δια­τι­θέ­ναι», με τους κρι­νό­με­νους όρους ανα­φε­ρό­με­νους τόσο στο στάδιο πρό­βλε­ψης δυνα­τό­τη­τας για μετα­βί­βαση των μετοχών όσο και στο τεχνικό σημείο του καθο­ρι­σμού της αξίας μετα­βι­βά­σεως και του τρόπου απο­πλη­ρω­μής του τιμή­μα­τος, βρί­σκε­ται σε ευθεία αντί­θεση με ανα­γκα­στι­κού δικαίου δια­τά­ξεις του εται­ρι­κού δικαίου καθώς και με το, υπέρ­τερο, συνταγ­μα­τικά προ­στα­τευό­μενο, ατομικό δικαί­ωμα στην οικο­νο­μική ελευ­θε­ρία και είναι άκυροι, θεω­ρού­με­νοι ως μη εγγε­γραμ­μέ­νοι.

Την υπόθεση χει­ρί­στη­καν οι δικη­γό­ροι κ.κ. Μαρίνα Κρανίτη Τσέρκη και Μηνάς Τσέρκης.