Ψέματα και αλήθειες για τον υπερτουρισμό

Το τελευ­ταίο διά­στημα είδαμε αρκετά δημο­σιεύ­ματα σε διεθνή μέσα όπως τα Fortune, Bloomberg, CNN και Business Insider που κάνουν λόγο για φαι­νό­μενα υπερ­του­ρι­σμού στην Ελλάδα. Σε κάποιες περι­πτώ­σεις μάλιστα η χώρα μας ανα­φέ­ρε­ται δίπλα σε άλλους προ­ο­ρι­σμούς, όπως η Βενετία, η Βαρ­κε­λώνη, η Μαγιόρκα, το Άμστερ­νταμ, όπου η πίεση είναι πολύ πιο μεγάλη και μάλιστα σε κάποιες περι­πτώ­σεις, όπως στη Βαρ­κε­λώνη, εκδη­λώ­νο­νται δυνα­μι­κές κινη­το­ποι­ή­σεις  των ντόπιων κατά των επι­σκε­πτών. Ωστόσο, όπως παρα­τη­ρεί ο Economist σε σχετική του ανάλυση, τα επι­χει­ρή­ματα που στη­ρί­ζουν αυτές τις δια­μαρ­τυ­ρίες είναι λαν­θα­σμένα, καθώς ο του­ρι­σμός είναι μία χρήσιμη πηγή εσόδων. Το έγκριτο περιο­δικό επι­ση­μαί­νει ότι οι υπεύ­θυ­νοι χάραξης πολι­τι­κής καλού­νται να βρουν τρόπους ώστε το του­ρι­στικό προϊόν να κατα­στεί πιο προ­σο­δο­φόρο χωρίς όμως να καθί­στα­νται οι προ­ο­ρι­σμοί λιγό­τερο ελκυ­στι­κοί.

Οι πρώτες αντι­δρά­σεις στη φιλο­λο­γία περί υπερ­του­ρι­σμού από Έλληνες καθη­γη­τές Πανε­πι­στη­μίων, παρά­γο­ντες του κλάδου της φιλο­ξε­νίας και οικο­νο­μο­λό­γους ήταν ουσιώ­δεις και τεκ­μη­ριω­μέ­νες: επι­ση­μαί­νουν ότι με βάση τα στοι­χεία και την εμπει­ρία, ο του­ρι­σμός στην Ελλάδα έχει κυρίως θέμα με τη δια­χεί­ριση των του­ρι­στι­κών προ­ο­ρι­σμών και τα ελλείμ­ματα στις υπο­δο­μές, ενώ τα φαι­νό­μενα υπερ­πλη­θυ­σμού είναι περιο­ρι­σμένα και με παρο­δική διάρ­κεια.

Μπορεί κάποιες εικόνες από τα Φηρά ή τη Χώρα της Μυκόνου να δεί­χνουν συνω­στι­σμό και να συγκε­ντρώ­νουν τα απα­ραί­τητα Like στα κοι­νω­νικά δίκτυα, όπως όμως τονί­ζουν όσοι δεν μένουν στην επι­φά­νεια, πρό­κει­ται για στιγ­μιό­τυπα και όπως όλα τα στιγ­μιό­τυπα δεν απει­κο­νί­ζουν πλήρως την πραγ­μα­τι­κό­τητα. Ουσια­στικά, λένε, είναι κάποιες στιγμές όπου όντως υπάρχει υπερ­βο­λική συγκέ­ντρωση επι­σκε­πτών, όμως αυτό δεν αρκεί για να περι­γρά­ψει την πραγ­μα­τική κατά­σταση που επι­κρα­τεί στον ελλη­νικό του­ρι­σμό. Το κυριό­τερο όμως είναι ότι η απόδοση όλων των μη επι­θυ­μη­τών συμ­πτω­μά­των στην έννοια-λάστιχο «υπερ­του­ρι­σμός», δημιουρ­γεί το μεγάλο κίνδυνο να γίνει λάθος διά­γνωση και να γίνουν σπα­σμω­δι­κές κινή­σεις για ευκαι­ριακά και χαμηλής απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τας μέτρα αντί­δρα­σης. Ή, το χει­ρό­τερο, να αφε­θούμε στη συνήθη ελλη­νική πρα­κτική της αδρά­νειας, που με μαθη­μα­τική ακρί­βεια θα επι­δει­νώ­σει τα όποια αρνη­τικά συμ­πτώ­ματα. Κάτι που θα χαρο­ποι­ή­σει τους αντα­γω­νι­στές της Ελλάδας στον του­ρι­στικό τομέα και εκεί­νους, που εντός της χώρας για διά­φο­ρους λόγους, δαι­μο­νο­ποιούν τον του­ρι­σμό.

Σε κάθε περί­πτωση και οποια­δή­ποτε ανά­γνωση υιο­θε­τή­σει κανείς, είναι σαφές ότι το τσου­βά­λι­σμα των αδυ­να­μιών της χώρας στην αόριστη έννοια του υπερ­του­ρι­σμού, απο­προ­σα­να­το­λί­ζει. Οι αριθμοί άλλωστε το απο­δει­κνύ­ουν όπως παρα­τη­ρούν ανε­ξάρ­τη­τοι παρά­γο­ντες. Ο συγ­γρα­φέας Χρήστος Αρμάντο Γκέζος παρα­τή­ρησε σε ανάρ­τησή του στο Χ (στο πρώην Twitter) ότι η Ελλάδα είχε το 2023 περίπου 34 εκατ. του­ρί­στες, ενώ μόνο η Ρώμη είχε το ίδιο έτος 35 εκατ. επι­σκέ­πτες. Η γει­το­νική Αλβανία που μόλις πρό­σφατα απέ­κτησε παρου­σία στον παγκό­σμιο του­ρι­στικό χάρτη και είναι 4-5 φορές μικρό­τερη από την Ελλάδα, έχει περίπου 9-10 εκατ. επι­σκέ­πτες ετησίως. Σαφώς οι συγκρί­σεις αυτές δεί­χνουν ότι δεν υπάρχει θέμα υπερ­του­ρι­σμού στην Ελλάδα.

Την ίδια στιγμή, στέ­λε­χος εται­ρείας με επεν­δυ­τική δρα­στη­ριό­τητα στον χώρο της φιλο­ξε­νίας υπο­γραμ­μί­ζει ότι όλα τα δια­θέ­σιμα στοι­χεία δεν υπο­στη­ρί­ζουν τα όσα λέγο­νται περί υπερ­του­ρι­σμού στην Ελλάδα. Τονίζει, όμως, ότι η σχετική παρα­φι­λο­λο­γία έχει μία εξαι­ρε­τικά ανε­πι­θύ­μητη παρε­νέρ­γεια, αφού χρη­σι­μο­ποιεί­ται ως άλλοθι και «όπλο» για να δια­τη­ρού­νται τα του­ρι­στικά οικο­νο­μικά συστή­ματα κλειστά και πλήρως ελεγ­χό­μενα από συμ­φέ­ρο­ντα με συμπε­ρι­φο­ρές που συντη­ρούν τον φαύλο κύκλο.

Είναι γεγονός, λένε αρμό­διοι παρά­γο­ντες, ότι υπάρχει ένα περιο­ρι­σμέ­νης έντασης πρό­βλημα και αυτό ξεκινά από την έμφαση που εξα­κο­λου­θεί να δίνεται στη θερινή περίοδο. Ορι­σμέ­νες περιο­χές της χώρας που έχουν κατορ­θώ­σει να επι­μη­κύ­νουν την του­ρι­στική τους περίοδο σε μεγα­λύ­τερο μέρος της χρονιάς δεν δια­πι­στώ­νουν υπέρ­με­τρη πίεση.  Όμως περιο­χές που εμφα­νί­ζο­νται στον χάρτη των προ­ο­ρι­σμών από τα τέλη Απρι­λίου έως τις αρχές Σεπτεμ­βρίου είναι ανα­με­νό­μενο να εμφα­νί­ζουν συμ­πτώ­ματα υπερ­πλη­θυ­σμού. Αυτό που χρειά­ζε­ται, προ­σθέ­τουν, δεν είναι μια νέα νομο­θε­τική πρω­το­βου­λία αλλά καλύ­τε­ρος συντο­νι­σμός με όλα τα μέλη της αλυ­σί­δας. Όταν για παρά­δειγμα, ένα νησί δέχεται σε μία ημέρα τρία ή τέσσερα κρουα­ζιε­ρό­πλοια σε χρονικό διά­στημα λίγων ωρών είναι ανα­με­νό­μενο να δημιουρ­γού­νται προ­βλή­ματα. Είναι, φυσικά, παρά­λογο από κάθε πλευρά να κατα­σκευα­στούν υπο­δο­μές που θα λει­τουρ­γούν λίγα 24ωρα τον χρόνο εξαι­τίας της απου­σίας συνεν­νό­η­σης μεταξύ των εμπλε­κό­με­νων φορέων. Η λύση, φυσικά, είναι άλλη: άμεση ενί­σχυση των ελλειμ­μα­τι­κών υπο­δο­μών, η προ­βλη­μα­τική κατά­σταση των οποίων δεν φαί­νε­ται μόνο στην περίοδο της αιχμής του του­ρι­σμού.

Σε πολλά νησιά, αλλά και στην Αθήνα, τα ελλείμ­ματα σε ύδρευση, απο­χέ­τευση, συγκοι­νω­νίες, δια­χεί­ριση απορ­ριμ­μά­των είναι εμφανή σε όλη τη διάρ­κεια του έτους.

Αιτίες για το κενό

Η υστέ­ρηση στις υπο­δο­μές οφεί­λε­ται κατά βάση σε δύο παρά­γο­ντες: πρώτον από το επεν­δυ­τικό κενό κατά την περίοδο των μνη­μο­νίων και δεύ­τε­ρον από το ισχυρό οργα­νω­τικό έλλειμμα των δήμων και των περι­φε­ρειών. Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό ότι δήμοι  με έντονο πρό­βλημα λει­ψυ­δρίας το καλο­καίρι που πέρασε, δεν εμφά­νι­σαν κάποιο πλάνο, αλλά ζητού­σαν έκτα­κτους πόρους για να κατα­φύ­γουν σε προ­σω­ρι­νές λύσεις.

Είναι γνωστό το ζήτημα της καθυ­στέ­ρη­σης της υλο­ποί­η­σης έργων του Ταμείου Ανά­καμ­ψης, όπως και  ένα καθαρά ελλη­νικό σύμ­πτωμα: ο χρόνος που μεσο­λα­βεί από την ένταξη ενός έργου υπο­δο­μής σε χρη­μα­το­δό­τηση, μέχρι την παρά­δοσή του είναι περίπου διπλά­σιος σε σχέση με αντί­στοιχα έργα σε χώρες της ΕΕ.

Από εκεί και πέρα ρόλο παίζουν και συμ­πτώ­ματα που παρα­τη­ρού­νται σε αρκε­τούς κρίκους της τοπικής αυτο­διοί­κη­σης: σε ένα δήμο που είναι γνωστός του­ρι­στι­κός προ­ο­ρι­σμός, εμφα­νί­στηκε τον περα­σμένο χειμώνα ένα ειδικό πρό­βλημα στην ύδρευση. Η νεο­ε­κλε­γείσα δημο­τική αρχή το θεώρησε ως ευκαι­ρία να απο­σπά­σει έγκριση από την κυβέρ­νηση για πρό­σληψη 100 επο­χια­κών υπαλ­λή­λων. Από αυτούς οι 30 περίπου ασχο­λή­θη­καν με τη συλλογή απορ­ρι­μά­των, όπου είχε χρόνιο πρό­βλημα η περιοχή, ενώ οι υπό­λοι­ποι ήταν «εξυ­πη­ρε­τή­σεις» που βολεύ­τη­καν σε γραφεία ή δεν εμφα­νί­στη­καν ποτέ στην υπη­ρε­σία. Να σημειω­θεί ότι το πρό­βλημα της λει­ψυ­δρίας ήταν πολύ πιο έντονο στο συγκε­κρι­μένο δήμο την καλο­και­ρινή περίοδο. Εκτός μάλιστα από το ζήτημα της ποσό­τη­τας, η περιοχή αυτή εμφα­νί­ζει έντονο πρό­βλημα και στην ποιό­τητα του νερού, με απο­τέ­λε­σμα ορι­σμέ­νοι επι­σκέ­πτες να αντι­με­τω­πί­σουν θέματα υγείας, γεγονός που με τη σειρά του προ­κά­λεσε δημο­σιεύ­ματα στις χώρες  προ­έ­λευ­σης των επι­σκε­πτών. Στο θέμα της δια­χεί­ρι­σης των υδάτων ανα­φέρ­θη­καν πρό­σφατα και οι Financial Times σημειώ­νο­ντας για την περί­πτωση της Σίφνου ότι στο πρό­βλημα έχει συνει­σφέ­ρει η έλλειψη πολε­ο­δο­μι­κών ελέγχων, καθώς οι μεγάλες κατοι­κίες με κήπους και πισίνες αγνοούν τη δια­θε­σι­μό­τητα των φυσικών πόρων.

Τα προ­βλή­ματα λει­ψυ­δρίας που εκδη­λώ­θη­καν φέτος σε νησιά όπως η Νάξος ή η Σίφνος δεν είναι απο­τέ­λε­σμα υπερ­του­ρι­σμού, άλλωστε οι συγκε­κρι­μέ­νοι προ­ο­ρι­σμοί κινή­θη­καν και αυτό το καλο­καίρι με επι­δό­σεις αντί­στοι­χες των προη­γού­με­νων ετών.  Τη σχετική επι­χει­ρη­μα­το­λο­γία απέρ­ριψε και ο διευ­θύ­νων σύμ­βου­λος της ΕΥΔΑΠ Χάρης Σαχίνης, που δήλωσε στους Financial Times ότι οι ανάγκες ενός νησιού σε ύδρευση και απο­χέ­τευση είναι αυξη­μέ­νες για τρεις μόλις μήνες. Το ζήτημα, τόνισε, είναι τι κατα­σκευά­ζεις, πώς το κατα­σκευά­ζεις και ποιος θα πλη­ρώ­σει το κόστος, υπο­γράμ­μισε.

Δια­χρο­νι­κές ελλεί­ψεις σε συν­δυα­σμό με την κλι­μα­τική κρίση δεί­χνουν ότι απαι­τού­νται νέες προ­σεγ­γί­σεις για την προ­στα­σία των υδά­τι­νων πόρων. «Βεβαίως είναι οξύμωρο από τη μία να μιλάμε για το απέ­ρα­ντο γαλάζιο των ελλη­νι­κών θαλασ­σών και από την άλλη να ‘πουλάμε’ πισίνες», σχο­λιά­ζουν ειδή­μο­νες και επα­νέρ­χο­νται στο μείζον όπως το απο­κα­λούν θέμα της ανάγκης για μια νέα στρα­τη­γική. Προ­σθέ­τουν με έμφαση την ανάγκη εκπό­νη­σης ενός στι­βα­ρού πλάνου, του οποίου οι δράσεις θα πρέπει να ξεκι­νή­σουν σύντομα. ‘Οπως είπε σε πρό­σφατη δημόσια τοπο­θέ­τησή του ο πρώην Πρό­ε­δρος του Συν­δέ­σμου Του­ρι­στι­κών Επι­χει­ρή­σεων (ΣΕΤΕ) Γ. Ρέτσος  «ο του­ρι­σμός είναι πλέον πολύ σημα­ντι­κός για να αγνο­εί­ται και να αφή­νε­ται στην τύχη του. Είναι πολύ απα­ραί­τη­τος για το οικο­νο­μικό μέλλον της χώρας και την ανά­πτυξη των τοπικών κοι­νω­νιών, για να μπορούν “επι­χει­ρη­μα­τίες της αρπα­χτής” να υπο­θη­κεύ­ουν το μέλλον του με τις πρα­κτι­κές τους.  Κυβέρ­νηση και τοπική αυτο­διοί­κηση πρέπει να στοι­χη­θούν πίσω από ενιαία στρα­τη­γική, που θα καθο­ρί­ζει τους στόχους και θα εκπονεί και εφαρ­μό­ζει πολι­τι­κές. Και ο ιδιω­τι­κός τομέας, υπεύ­θυνα και με συνεχή αυτο­κρι­τική, θα δημιουρ­γεί, θα εξε­λίσ­σει το προϊόν και θα περι­θω­ριο­ποιεί όλους εκεί­νους που επι­χει­ρούν να το σαμπο­τά­ρουν».

Επεν­δύ­σεις για φυγή προς τα εμπρός

Μια από τις δράσεις που έχουν υψηλή προ­τε­ραιό­τητα είναι η προ­ώ­θηση των επεν­δύ­σεων εκείνων που στο­χεύ­ουν στους επι­σκέ­πτες υψηλής αξίας, που είναι η κύρια απά­ντηση στον εγκλω­βι­σμό της χώρας στον μαζικό του­ρι­σμό, που όχι μόνο απο­δί­δει ολοένα και μικρό­τερα έσοδα, αλλά επι­πλέον κατα­πο­νεί παρα­πάνω τις ήδη προ­βλη­μα­τι­κές υπο­δο­μές. Ξενο­δο­χεια­κές μονάδες που απευ­θύ­νο­νται σε κοινό μεγάλου εισο­δή­μα­τος και επι­πλέον κατα­σκευά­ζουν δικές τους εγκα­τα­στά­σεις για τη διαμονή προ­σω­πι­κού, αφα­λά­τω­σης και βιο­λο­γι­κού καθα­ρι­σμού, απο­τε­λούν μια απο τις υψη­λό­τε­ρες προ­τε­ραιό­τη­τες.

Αν η Ελλάδα εγκλω­βι­στεί στο μαζικό του­ρι­σμό τότε έχει να αντι­με­τω­πί­σει τα ζητή­ματα των εγχω­ρίων προ­ο­ρι­σμών (έλλειμμα υπο­δο­μών), αλλά και αντα­γω­νι­σμό από νέες αγορές που προ­σφέ­ρουν χαμη­λό­τε­ρες τιμές.

Ήδη η Αλβανία κινεί­ται με ταχύ­τητα για την εκμε­τάλ­λευση της δικής της ακτο­γραμ­μής και βλέπει τον μαζικό του­ρι­σμό ως μοχλό ανά­πτυ­ξης της οικο­νο­μίας της. Δεν είναι τυχαίο ότι η γει­το­νική χώρα έχει αύξηση των επι­σκε­πτών στα θέρετρά της κατά του­λά­χι­στον 100%.

Η Ελλάδα όμως, με τις πολλές δεκα­ε­τίες εμπει­ρίας στην φιλο­ξε­νία, είναι καιρός να ανεβεί επίπεδο και να εστιά­σει στις αγορές υψηλής αξίας. Αν επι­μεί­νει στο σημε­ρινό μοντέλο είναι βέβαιο ότι κάποια στιγμή θα έρθει και ο πραγ­μα­τι­κός υπερ­του­ρι­σμός και το κόστος που θα επι­φέ­ρει σε περι­βαλ­λο­ντικό, οικο­νο­μικό και κοι­νω­νικό επίπεδο θα είναι πολ­λα­πλά­σιο των όποιων δημο­σιο­νο­μι­κών κερδών.

Πηγή: powergame.gr