Σύμβολο: Τα πολλά πρόσωπα της Παναγίας

Η μητέρα του Θεού, που γεννά, πενθεί και μεσι­τεύει. Η γυναίκα που συνο­δεύει τον γιο της στο θαύμα και στον Σταυρό. Ενας ιεράρ­χης, ένας ψυχα­να­λυ­τής και μια συγ­γρα­φέας ανα­λύ­ουν το πρόσωπο της Πανα­γίας

Η μητέρα που ακο­λου­θεί τον γιο της στο θαύμα και στο πένθος, η γυναίκα που θεω­ρεί­ται «μεθόριο ακτί­στου και κτιστής φύσεως», η μορφή που απο­τυ­πώ­θηκε στην τέχνη για αιώνες μόνο από άνδρες καλ­λι­τέ­χνες επι­δέ­χε­ται και σήμερα πολλές ανα­γνώ­σεις.

Γράφουν για τα πολλά πρόσωπα της Πανα­γίας ο μητρο­πο­λί­της Ναυ­πά­κτου Ιερό­θεος, ο ψυχα­να­λυ­τής Αθα­νά­σιος Αλε­ξαν­δρί­δης και η συγ­γρα­φέας Αμάντα Μιχα­λο­πού­λου.

Μαρία, η καλή μητέρα της δημιουρ­γίας

Του Αθα­να­σίου Αλε­ξαν­δρίδη

Η Μαρία κρατά από τη γενιά του Δαυίδ και είναι κόρη της Αννας, που θεω­ρεί­ται άγονη μέχρι σε μεγάλη ηλικία να απο­κτή­σει την κόρη της. Το θαύμα της γέν­νη­σης της Μαρίας προ­οι­κο­νο­μεί το θαύμα της γέν­νη­σης του Ιησού. Η σειρά των θαυ­μα­τουρ­γών γυναι­κών που γεννούν εκτός των βιο­λο­γι­κών περιο­ρι­σμών δηλώνει ανθρω­πο­λο­γικά και θρη­σκειο­λο­γικά τις αρχαϊ­κές θεό­τη­τες γονι­μό­τη­τας. Ψυχα­να­λυ­τικά σημαί­νει την πίστη του νηπίου στις παντο­δύ­να­μες ικα­νό­τη­τες της μητέρας να δημιουρ­γεί και να κατα­στρέ­φει τον κόσμο όλο.

Ο τρόπος όμως σύλ­λη­ψης του Θεαν­θρώ­που, πέραν της εισόδου του Πατέρα, δηλώνει ανθρω­πο­λο­γική και σημαί­νει ψυχα­να­λυ­τική εξέλιξη προς ανώτερα ψυχικά στάδια.

Συνο­πτικά:

1. Ο Θεός έρχεται με Αγγε­λια­φόρο διά του Λόγου.

2. Ο λόγος ως η θεμε­λιώ­δης υπό­σταση του Θεού(;), του κόσμου(;), δηλώ­νε­ται και με την αρχή τού κατά Ιωάννην Ευαγ­γε­λίου «εν αρχή ην ο λόγος», φράση που μας αρέσει να θεω­ρούμε ως διείσ­δυση του νεο­πλα­τω­νι­σμού στη χρι­στια­νική θρη­σκεία, απο­σιω­πώ­ντας ότι κατά τη μυστική εβραϊκή θρη­σκεία ο κόσμος είναι λέξεις. Ψυχρά δηλώνει την πρω­το­κα­θε­δρία της λέξης έναντι της εικόνας για την ανά­πτυξη της σκέψης του ανθρώ­που πέραν του συγκε­κρι­μέ­νου στον χώρο της αφαι­ρε­τι­κού συλ­λο­γι­σμού και του συμ­βο­λι­σμού. Ετσι, για παρά­δειγμα, μπορεί να ονο­μά­ζει και το ασύλ­λη­πτο, όπως η λέξη «Θεός».

3. Εναντι της έννοιας της «άμωμης σύλ­λη­ψης» που καθιέ­ρωσε η Καθο­λική Εκκλη­σία, η Ορθο­δο­ξία μιλάει για «ενσάρ­κωση του Λόγου». Ψυχα­να­λυ­τικά σημαί­νει ότι ο μόνος λόγος που έχει αξία, που συνέχει το άτομο ως ψυχο­σω­μα­τική οντό­τητα, είναι ο ενσαρ­κω­μέ­νος λόγος ή η ψυχι­κο­ποι­η­μένη σάρκα, μόνο τα «ένυλα πάθη» όπως τα απο­κα­λούσε ο Αρι­στο­τέ­λης.

4. Επόμενη σημα­ντική εξέλιξη είναι η σύνδεση του λόγου με την επι­θυ­μία. Γιατί ο λόγος φέρει την επι­θυ­μία μας, ο λόγος επι­θυ­μεί να συνα­ντή­σει την επι­θυ­μία του Αλλου, όπως κάνει η Μαρία απο­δε­χό­μενη με χαρά τη σύλληψη. Η χαρά της Μαρίας και της Αννας και η πλήρωσή τους με την από­κτηση παιδιού έχει εκπλη­κτικά απο­δο­θεί με το σχέδιο του Ντα Βίντσι που βρί­σκε­ται στη National Gallery του Λον­δί­νου. Η επι­θυ­μία μετα­τρέ­πει και τον δυνάστη Πατέρα – Θεό σε επι­θυ­μητό επι­θυ­μού­ντα Πατέρα – Θεό. Ο εξου­σια­στι­κός λόγος μετα­τρέ­πε­ται σε ερωτικό.

Αφού η Μαρία ανα­δει­κνύ­ε­ται ως επι­θυ­μούν, αυτό­νομο, ιδιο­ποι­η­μένο υπο­κεί­μενο, θα ακο­λου­θή­σει ανάλογη στάση για την ανά­πτυξη του γιου της. Στέ­κο­μαι στην έναρξη της θαυ­μα­τουρ­γού δράσης του Ιησού, στον γάμο της Κανά. Στη φράση της μητέρας του ότι «το κρασί τελεί­ωσε», υπο­νο­ώ­ντας «κάνε κάτι», ο γιος προ­σπα­θεί να ανα­βά­λει, «γυναίκα, δεν ήρθε ακόμη η ώρα μου», αλλά μετά λέει «γεμίστε τα βαρέλια με νερό» και το πρώτο θαύμα συντε­λεί­ται. Κινη­μα­το­γρα­φικά βλέπω το βλέμμα της μητέρας, της κάθε καλής μητέρας που επι­θυ­μεί την εξέλιξη του παιδιού της, να του λέει «γίνε αυτό που μπορείς να γίνεις».

Με τη χει­ρα­φέ­τηση από τη μητέρα ο Ιησούς ακο­λου­θεί την οδό του Πατρός και δεν ξανα­βρί­σκουμε τη Μαρία παρά κάτω από τον Σταυρό του Μαρ­τυ­ρίου.

Βωβός και τερά­στιος παναν­θρώ­πι­νος θρήνος που η λατρεία και η τέχνη ανά τους αιώνες προ­σπα­θεί να απο­δώ­σει από την Pieta του Μιχαήλ Αγγέλου μέχρι τις Pieta installations της Αμπρά­μο­βιτς στους δρόμους των πόλεων.

Από τη νεαρή κοπέλα της επι­θυ­μίας στην ώριμη γυναίκα του Πόνου, η Μαρία γίνεται το σύμβολο όλων των γυναι­κών που γεννούν παιδιά που τα σκο­τώ­νουν οι άνδρες. Ομως οι γυναί­κες εν γνώσει του Θανάτου συνε­χί­ζουν με επι­θυ­μία το Ζωοποιό έργο της ενσάρ­κω­σης του Κόσμου, και αυτό απο­τε­λεί το μεγα­λύ­τερο Θαύμα!

Ο κ. Αθα­νά­σιος Αλε­ξαν­δρί­δης είναι παι­δο­ψυ­χί­α­τρος, ψυχα­να­λυ­τής

(www.athanasiosalexandridis.com).

Το μεθόριο ακτί­στου και κτιστής φύσεως

Των Μητρο­πο­λί­του Ναυ­πά­κτου και Αγίου Βλασίου Ιερο­θέου

Η Παναγία έχει μια εξέ­χουσα θέση τόσο στη θεο­λο­γία της Εκκλη­σίας όσο και στη λατρεία της. Δεν πρέπει να αγνοη­θεί ότι μια Οικου­με­νική Σύνοδος, και συγκε­κρι­μένα η Γ΄ Οικου­με­νική Σύνοδος, που συγκρο­τή­θηκε στην Εφεσο το 431 μ.Χ., ασχο­λή­θηκε με τη θέση της στην Εκκλη­σία σε σχέση με τη θεο­λο­γία του Χριστού και όχι ανε­ξάρ­τητα από Αυτόν. Ετσι, υπάρχει μια εκπλη­κτική θεο­λο­γία σχετικά με το πρόσωπό της.

Βασική πίστη της Εκκλη­σίας είναι ότι ο Θεός είναι Τρια­δι­κός, Πατήρ, Υιός και Αγιον Πνεύμα, που είναι Τρία Πρόσωπα άκτιστα. Ο Υιός και Λόγος του Θεού, «ο εις της Τριάδος» ενην­θρώ­πησε, δηλαδή προ­σέ­λαβε την ανθρώ­πινη φύση και έγινε Θεάν­θρω­πος. Αυτό σημαί­νει ότι ένωσε στην υπό­στασή Του τη θεία και την ανθρώ­πινη φύση, δηλαδή το άκτιστο και το κτιστό. Ακριβώς αυτή η πρό­σληψη της ανθρω­πί­νης φύσεως στο Πρόσωπό Του έγινε από την Παναγία, οπότε αυτή θεω­ρεί­ται «το μεθόριο ακτί­στου και κτιστής φύσεως».

Η Υπε­ρα­γία Θεο­τό­κος με τη σύλληψη και γέννηση του Χριστού απέ­κτησε ιδιαί­τερη τιμή και δόξα στην Εκκλη­σία, ακριβώς επειδή είναι η Μητέρα του Χριστού, στον Οποίο έδωσε την ανθρώ­πινη φύση. Αυτό σημαί­νει ότι δεν ανήλθε σε θέση «Θεάς», ούτε έγινε «συλ­λυ­τρώ­τρια», ούτε συγκα­τα­λέ­γε­ται στην Αγία Τριάδα ως απο­τε­λούσα την «Τετράδα» στον Θεό. Είναι η Μητέρα του Χριστού, την οποία τίμησε ο ίδιος ο Χριστός και την τιμά ολό­κληρη η Ορθό­δοξη Εκκλη­σία, ακριβώς γιατί από αυτήν προ­σέ­λαβε την ανθρώ­πινη φύση.

Ακόμη, η Υπε­ρα­γία Θεο­τό­κος δεν διεκ­δί­κησε κάποια ποι­μα­ντική δια­κο­νία στην Εκκλη­σία, ούτε έχει την Αρχιε­ρω­σύνη του Χριστού, την οποία ο Χριστός έδωσε στους Απο­στό­λους και εκείνοι στους δια­δό­χους τους, αλλά παρέ­μεινε ταπεινή μέσα στην Εκκλη­σία απο­λαμ­βά­νο­ντας, όμως, μεγάλη τιμή ως Μητέρα του Χριστού, που έχει υπερβεί όλα τα ανθρώ­πινα, αφού σε αυτήν «και­νο­το­μεί­ται και φύσις και χρόνος».

Είναι χαρα­κτη­ρι­στική η μεγάλη τιμή που απο­λαμ­βά­νει η Υπε­ρα­γία Θεο­τό­κος στο Αγιον Ορος, το οποίο θεω­ρεί­ται «το περι­βόλι της Πανα­γίας». Στο Αγιον Ορος, ενώ είναι άβατος χώρος για τις γυναί­κες, όχι, όμως, από υπο­τί­μηση των γυναι­κών, αλλά για δική τους αυστη­ρό­τερη άσκηση και αγώνα για την υπέρ­βαση των μετα­πτω­τι­κών στοι­χείων των φύλων, εντού­τοις τιμάται πολύ η Παναγία, που έχει μεγάλη θέση στη ζωή και τη λατρεία των μοναχών. Αυτό γίνεται γιατί υπερέβη τα ανθρώ­πινα, χωρίς να γίνει κατά φύση Θεός. Είναι «η θεός μετά Θεόν, τα δευ­τε­ρεία της Τριάδος κατέ­χουσα».

Να ανα­φερ­θεί η περί­πτωση ενός αγιο­ρεί­του μοναχού, του αγίου Σιλουα­νού του Αθω­νί­του, ο οποίος γράφει για την Παναγία: «Η αγάπη της ήταν τέλεια. Αγα­πούσε άπειρα τον Θεό και Υιό της, αλλά αγα­πούσε και τον λαό με μεγάλη αγάπη». «Και αυτή την Αχραντη Μητέρα Του ο Κύριος την έδωσε σε εμάς. Αυτή είναι η χαρά μας και η ελπίδα μας. Αυτή είναι πνευ­μα­τική μας Μητέρα, και βρί­σκε­ται κοντά μας κατά τη φύση ως άνθρω­πος και κάθε χρι­στια­νική ψυχή ελκύ­ε­ται προς Αυτήν με αγάπη».

Συνεπώς, η Υπε­ρα­γία Θεο­τό­κος δείχνει το ύψος της ορθό­δο­ξης ανθρω­πο­λο­γίας, το πώς ο άνθρω­πος γίνεται κατά Χάρη Θεός, υπερ­βαί­νο­ντας τις πέντε διαι­ρέ­σεις, κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομο­λο­γητή, δηλαδή τις διαι­ρέ­σεις –από κάτω προς τα άνω– μεταξύ άρρενος και θήλεος, παρα­δεί­σου και κόσμου, ουρανού και γης, νοητών και αισθη­τών, ακτί­στου και κτιστού. Αυτό σημαί­νει ότι από τις υπάρ­χου­σες διαι­ρέ­σεις μπο­ρούμε να φθά­σουμε στην υπέρ­βασή τους με την άκτιστη Χάρη του Θεού.

Το κορίτσι από την Παλαι­στίνη

Της Αμάντας Μιχα­λο­πού­λου

Στην ερώτηση πώς ενσω­μα­τώ­νει περί­τε­χνες τεχνι­κές στα κείμενά της, η συγ­γρα­φέας Ντέ­μπορα Λέβι απαντά πως «η επι­φά­νεια οφείλει να είναι ομαλή και λεία». Παρό­μοια επε­ξερ­γα­σμένη ομα­λό­τητα ακο­λου­θεί και τη Θεοτόκο στις περισ­σό­τε­ρες «μυθο­πλα­στι­κές» ανα­πα­ρα­στά­σεις της. Η καλή μυθο­πλα­σία, σαν τη γυναίκα του Καίσαρα, δεν πρέπει μόνο να είναι αλλά και να φαί­νε­ται. Παρά τον στρό­βιλο συναι­σθη­μά­των, τις αδια­νό­η­τες κακου­χίες, το προ­σφυ­γικό ξεσπί­τωμα, το κορίτσι από την Παλαι­στίνη σκύβει με αυτα­πάρ­νηση πάνω από το βρέφος της. Τόσο στην Αγία Γραφή όσο και στην αγιο­γρά­φηση είναι ταπει­νό­τατη κομπάρ­σος: γεννάει, θηλάζει και υπο­φέ­ρει στωικά ως το ύστατο πένθος.

Οταν ήμουν παιδί και οι ανα­πα­ρα­στά­σεις πίστης μού υπα­γό­ρευαν πώς όφειλα να νιώσω, τις Κυρια­κές που ο πατέρας μου έψελνε στην εκκλη­σία κι εγώ κοι­τούσα τριγύρω, κι ακόμη αργό­τερα, όταν ο Χρύ­σαν­θος Χρήστου μας μιλούσε στη Φιλο­σο­φική για τις Πανα­γίες του Ραφαήλ –πεπλο­φο­ρού­σες μητέρες με αδράχτι, γαρί­φαλο ή καρ­δε­ρίνα–, δεν σκέ­φτηκα ούτε μια φορά το αυτο­νό­ητο: Η Παναγία ανα­πα­ρα­στά­θηκε από άνδρες. Σχεδόν όλοι τους συνέ­δρα­μαν –όπως και τα εδάφια της Βίβλου, όπως και η ποίηση, από την «αγια­σμένη αγκαλιά» του Βιζυ­η­νού έως την «εφτα­πάρ­θενη» μάνα του Σικε­λια­νού– στο φροϊ­δικό «virgin-whore syndrome». Η εξι­δα­νί­κευση της μητέρας και της συζύγου που τεκνο­ποιεί είναι νόμιμο δίλημμα κάθε πατριαρ­χι­κής θρη­σκείας που ανα­γνω­ρί­ζει και ταυ­τό­χρονα φοβάται τη γυναι­κεία ιερό­τητα, τη γυναι­κεία σεξουα­λι­κό­τητα.

Ανυ­πο­μονώ να πιάσω στα χέρια μου το νέο μυθι­στό­ρημα της Oλγκα Τοκάρ­τσουκ που ασχο­λεί­ται με την Εμε­ρέ­ντια, τη γιαγιά της Πανα­γίας, επι­χει­ρώ­ντας να συν­δέ­σει τις αγίες του καθο­λι­κι­σμού με το παγα­νι­στικό παρελ­θόν τους. Στο βιβλίο αυτό, που μόλις κυκλο­φό­ρησε στα πολω­νικά, οι γυναί­κες τεκνο­ποιούν μόνες τους όχι επειδή είναι ανέ­ρα­στες ή υπα­κού­ουν σε ανδρι­κές οδηγίες, αλλά επειδή έχουν τη δυνα­τό­τητα να το κάνουν. Ακού­γε­ται σαν ένα μητριαρ­χικό σκα­μπίλι στον χρι­στια­νι­σμό, χει­ρα­φέ­τηση απ’ αυτές που μόνο η φαντα­σία μπορεί να προ­σφέ­ρει. Θα πρέπει να ηχεί σαν κακό­γου­στο ανέκ­δοτο για τη δική μας εκκλη­σία, όπου διά­φο­ροι φωτι­σμέ­νοι πατέρες απα­γο­ρεύ­ουν στα κορί­τσια ακόμη και να ψάλλουν.

Είμαι διπλά περί­εργη για το βιβλίο της Τοκάρ­τσουκ επειδή τον τελευ­ταίο χρόνο γράφω ένα μυθι­στό­ρημα για τη μητρό­τητα με ηρωίδα την Παναγία. Oσο ερευνάς, βρί­σκεις αντί­βαρο στη στείρα ανά­γνωση των Γραφών: αρκεί να σταθείς στα από­κρυφα Ευαγ­γέ­λια, στη σύνδεση της Πανα­γίας με αρχαίες θεό­τη­τες. Στις Πανα­γίες του Μπελίνι που βαριού­νται το βρέφος και κοι­τά­ζουν το υπερ­πέ­ραν, στην Αγία Αννα που διδά­σκει ανά­γνωση στην κόρη της στον πίνακα του Μου­ρί­γιο, στη Μαύρη Μαντόνα της Γουα­δε­λού­πης, στην Παναγιά Γοργόνα.

Στη φαντα­σία μου η Παναγία παρα­μέ­νει μια φτωχή γυναίκα από την Παλαι­στίνη, υπόλογη στη μαγική σκέψη των ανδρών που συνέ­λα­βαν και εκτέ­λε­σαν με μεγάλο αφη­γη­μα­τικό ταλέντο την πατριαρ­χική ιστορία του κόσμου. Στην παρα­δε­δο­μένη αφήγηση της παρ­θε­νίας της συνά­ντησα ένα ενδια­φέ­ρον λάθος: η εβραϊκή λέξη almah (νεανίς) απο­δί­δε­ται εσφαλ­μένα «παρ­θέ­νος» στη μετά­φραση της Βίβλου στα ελλη­νικά από τους Εβδο­μή­κο­ντα. Εξυ­πα­κού­ε­ται δηλαδή η παρ­θε­νία κάθε νεαρού κορι­τσιού.

Κάπως έτσι αρχίζει ο σφε­τε­ρι­σμός της γυναι­κείας ελευ­θε­ρίας που οδηγεί μετά τον Λακάν να δηλώνει, ας πούμε, ότι η γυναίκα είναι μη-όλη. Ή τον Τζορτζ Στάινερ να γράφει ότι «εφόσον ένας άνθρω­πος μπορεί να δημιουρ­γή­σει ένα παιδί, είναι πολύ πιθανό η αισθη­τική, ηθική, φιλο­σο­φική δημιουρ­γία να έχει γι’ αυτόν τον άνθρωπο πολύ μικρό­τερη σημασία»(!). Η Παναγιά μαζί μας.

Η κ. Αμάντα Μιχα­λο­πού­λου είναι συγ­γρα­φέας.

Φωτο­γρα­φία:Νεαρός ασπά­ζε­ται την εικόνα της Πανα­γίας στο μονα­στήρι της Νέας Μονής Χίου, μνημείο Παγκό­σμιας Κλη­ρο­νο­μιάς της UNESCO. Η Κοί­μη­σις της Θεο­τό­κου στις 15 Αυγού­στου γιορ­τά­ζε­ται σε εκα­το­ντά­δες τόπους ανά την Ελλάδα, που φιλο­ξε­νούν τη δική τους «Παναγιά», χτί­ζο­ντας γύρω της ισχυρές παρα­δό­σεις και συμ­βο­λι­σμούς. [REUTERS / Alkis Konstantinidis]

Πηγή kathimerini.gr