Αγωνία, απελπισία και οργή της νέας γενιάς στην Ελλάδα-Ερευνα

Λένε ότι ο λαός που ξεχνά την ιστο­ρία του πε­θαί­νει. Tι μέλ­λει γε­νέ­σθαι σε έναν τόπο όταν οι νέοι του βλέ­πουν το μέλ­λον σκο­τει­νό; Η με­γά­λη πα­νελ­λα­δι­κή έρευ­να που πα­ρου­σιά­ζει η «Κ» είναι, δυ­στυ­χώς, μια κα­τα­γρα­φή αγω­νί­ας, απελ­πι­σί­ας αλλά και κα­τα­κραυ­γής για τη συ­νο­λι­κή κα­τά­στα­ση της χώρας. Οι νέοι δεν εμπι­στεύ­ο­νται τους θε­σμούς, έχουν πολύ αρ­νη­τι­κή γνώμη για τη Βουλή, την εκ­παί­δευ­ση, τη Δι­καιο­σύ­νη, υπάρ­χει γε­νι­κευ­μέ­νη ανα­σφά­λεια, ένα αί­σθη­μα ακύ­ρω­σης κάθε προ­σπά­θειάς τους. Απο­κλει­σμέ­νοι από αγαθά, θε­ω­ρούν ότι δια­τρέ­χουν με­γά­λο κίν­δυ­νο φτώ­χειας.

«Μια κοι­νω­νία κα­θο­ρί­ζε­ται από τη δυ­να­τό­τη­τα που έχει να γεννά νέες δη­μιουρ­γι­κές και δυ­να­μι­κές γε­νιές. Αυτή τη στιγ­μή, η ελ­λη­νι­κή κοι­νω­νία και η πο­λι­τι­κή και πνευ­μα­τι­κή ελίτ της δεί­χνουν να μη συμ­βά­λουν προς αυτή την κα­τεύ­θυν­ση», πα­ρα­τη­ρεί στην «Κ» ο κα­θη­γη­τής Κοι­νω­νιο­λο­γί­ας στο Παν. Αι­γαί­ου Σω­τή­ρης Χτού­ρης και κύ­ριος συ­ντο­νι­στής της έρευ­νας.

Τα ευ­ρή­μα­τα

• Μόνο το 9,7% των νέων ηλι­κί­ας 25-29 είναι έγ­γα­μοι, ενώ ακόμα και στις με­γα­λύ­τε­ρες ηλι­κί­ες 30-34 ετών το πο­σο­στό αυτό δεν υπερ­βαί­νει το 36%. Οι πε­ρισ­σό­τε­ροι συ­γκα­τοι­κούν με την οι­κο­γέ­νεια σε πολύ υψηλά πο­σο­στά.

• Η προ­στα­σία της οι­κο­γέ­νειας είναι με­γά­λη αλλά ταυ­τό­χρο­να απο­τε­λεί και τον εγκλω­βι­σμό των νέων –όπως δεί­χνει η ποιο­τι­κή έρευ­να– σε ένα πε­ρι­βάλ­λον χα­μη­λής δικής τους πρω­το­βου­λί­ας και μι­κρής προ­σαρ­μο­γής στις ση­με­ρι­νές συν­θή­κες της οι­κο­νο­μι­κής κρί­σης. Σε πο­σο­στό 73,7% οι νέοι ηλι­κί­ας 20-24 συ­γκα­τοι­κούν με την οι­κο­γέ­νεια, ενώ στις ηλι­κί­ες 25-29 το πο­σο­στό πα­ρα­μέ­νει εξαι­ρε­τι­κά υψηλό, 57,6%. Αλλά και οι με­γα­λύ­τε­ρες ηλι­κί­ες δεν απο­δε­σμεύ­ο­νται εύ­κο­λα από αυτή την προ­στα­σία, αφού το 23,8% των ηλι­κί­ας 30-34 συ­γκα­τοι­κεί με τους γο­νείς.

• Η κα­τά­στα­ση αυτή θα επι­βα­ρύ­νει το δη­μο­γρα­φι­κό πρό­βλη­μα, αφού δυ­σχε­ραί­νει την από­κτη­ση οι­κο­γέ­νειας. Ετσι, από τα 2.077.234 νέους έως 29 ετών το 1990, ο αριθ­μός μειώ­θη­κε στο 1.635.653 νέους το 2014 και θα πε­ριο­ρι­στεί πε­ραι­τέ­ρω.

• Η πο­λι­τι­κή απά­θεια και η κοι­νω­νι­κή αλ­λο­τρί­ω­ση των νέων εμ­φα­νί­ζο­νται κυ­ρί­ως ως μια στάση αδια­φο­ρί­ας προ το πο­λι­τι­κό γί­γνε­σθαι, τους πο­λι­τι­κούς και πο­λι­τι­σμι­κούς θε­σμούς και την κοι­νω­νία των πο­λι­τών. Η οι­κο­γέ­νεια (με 87,4%) και οι φίλοι (71,9%) είναι τα πιο ση­μα­ντι­κά για τους νέους 15-34 ετών. Η οι­κο­γέ­νεια απο­τε­λεί τον μο­να­δι­κό κοι­νω­νι­κό θεσμό που το σύ­νο­λο των νέων εμπι­στεύ­ε­ται. Ακόμα και στο κρί­σι­μο θέμα της ανα­ζή­τη­σης ερ­γα­σί­ας, οι δη­μό­σιοι θε­σμοί αντι­με­τω­πί­ζο­νται με δυ­σπι­στία και από­στα­ση, ενώ η οι­κο­γέ­νεια –παρά την έλ­λει­ψη σχε­τι­κής γνώ­σης και κα­τάλ­λη­λων δι­κτύ­ων στην αγορά ερ­γα­σί­ας– πα­ρα­μέ­νει ως το κύριο ση­μείο ανα­φο­ράς για τους νέους ως προς τη δυ­να­τό­τη­τα εύ­ρε­σης και δια­τή­ρη­σης μιας ερ­γα­σί­ας. Στον αντί­πο­δα βρί­σκε­ται η πο­λι­τι­κή (13%), η εθε­λο­ντι­κή ερ­γα­σία (16,1%) και η θρη­σκεία (21,8%).

• Οι νέοι πι­στεύ­ουν ότι το πο­λι­τι­κό προ­σω­πι­κό της χώρας τούς βλέ­πει μόνο ως μέσον για τη δια­τή­ρη­ση της ηγε­μο­νί­ας του υπάρ­χο­ντος πο­λι­τι­κού – κομ­μα­τι­κού κα­θε­στώ­τος, κάτι που προ­κα­λεί δυ­σπι­στία στους νέους και απα­ξιω­τι­κές και αρ­νη­τι­κές αξιο­λο­γή­σεις για την ίδια τη δη­μο­κρα­τία. Η Βουλή συ­γκε­ντρώ­νει το υψη­λό­τε­ρο πο­σο­στό δυ­σφο­ρί­ας των νέων – το 86,3% δη­λώ­νει κα­θό­λου ή λίγο ικα­νο­ποι­η­μέ­νο από τη λει­τουρ­γία της. Ακο­λου­θούν, η πο­λι­τι­κή του κρά­τους για το δη­μό­σιο χρέος και το σύ­στη­μα κοι­νω­νι­κής ασφά­λι­σης. Από τους άνερ­γους νέους το 41,7% του δείγ­μα­τος δίνει μη­δε­νι­κή αξία στον τρόπο που ασκεί­ται η δη­μο­κρα­τία στην Ελ­λά­δα, αλλά και το ανά­λο­γο πο­σο­στό των ερ­γα­ζο­μέ­νων και αυ­το­α­πα­σχο­λου­μέ­νων που δίνει την ίδια μη­δε­νι­κή αξία στη δη­μο­κρα­τία είναι 35,4%.

«Η απου­σία απο­τε­λε­σμα­τι­κής πνευ­μα­τι­κής και δυ­να­μι­κής πο­λι­τι­κής εκ­προ­σώ­πη­σης των νέων και συμ­βο­λι­κών μορ­φών στον πο­λι­τι­κό αγώνα πε­ριο­ρί­ζει τις ευ­και­ρί­ες για την υπε­ρά­σπι­ση των συμ­φε­ρό­ντων της γε­νιάς τους. Αντί­θε­τα, η γενιά που προη­γή­θη­κε και που χα­ρα­κτη­ρί­ζε­ται ως Γενιά της Με­τα­πο­λί­τευ­σης και του Πο­λυ­τε­χνεί­ου δια­τη­ρεί μέχρι σή­με­ρα τον ηγε­μο­νι­κό της ρόλο στην πο­λι­τι­κή σκηνή της χώρας, επι­βάλ­λο­ντας μο­νο­με­ρώς τα δικά της συμ­φέ­ρο­ντα και εν­δια­φέ­ρο­ντα στην απα­σχό­λη­ση, στα επαγ­γελ­μα­τι­κά προ­νό­μια, στις συ­ντά­ξεις και στην εκ­παί­δευ­ση», πα­ρα­τη­ρεί η έρευ­να.

Ως ένα κε­ντρι­κό συ­μπέ­ρα­σμα που εξά­γε­ται από τις ανα­λύ­σεις της έρευ­νας In4Youth είναι ότι το νέο φαι­νό­με­νο της κοι­νω­νι­κής απο­δό­μη­σης της ση­με­ρι­νής γε­νιάς κα­θο­ρί­ζει τη δια­μόρ­φω­ση του κοι­νω­νι­κού μέλ­λο­ντος των νέων αλλά και της χώρας. Χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό είναι το αί­σθη­μα ακύ­ρω­σης της ύπαρ­ξής τους, που εκ­φρά­ζουν έντο­να πολ­λοί νέοι που συμ­με­τεί­χαν στις Εστια­σμέ­νες Ομά­δες και συ­νε­ντεύ­ξεις της έρευ­νας, όπως ένα νέο ζευ­γά­ρι μη­χα­νι­κών από τη Θεσ­σα­λο­νί­κη που ζει πλέον μια νο­μα­δι­κή επαγ­γελ­μα­τι­κή ζωή ανά­με­σα σε Ελ­λά­δα, Γερ­μα­νία και ΗΠΑ. «Δεν θα μας πεί­ρα­ζε κα­θό­λου αν στην Ελ­λά­δα μάς ενέ­γρα­φαν στο λη­ξιαρ­χείο ως “νε­κρούς”. Δεν πε­ρι­μέ­νου­με τί­πο­τα από αυτή τη χώρα. Το να εί­μα­στε ζω­ντα­νοί γι’ αυ­τούς μάς δη­μιουρ­γεί μόνο προ­βλή­μα­τα επι­βί­ω­σης», δή­λω­σαν.

Μορ­φω­μέ­νοι οι πε­ρισ­σό­τε­ροι, αλλά άνερ­γοι

Την τε­λευ­ταία δε­κα­πε­ντα­ε­τία αυ­ξή­θη­καν τα εκ­παι­δευ­τι­κά εφό­δια των νέων. Το 2000 το 43% είχε πτυ­χίο (από τε­χνι­κή σχολή έως και δι­δα­κτο­ρι­κό), ενώ το 2014 το πο­σο­στό ήταν 51%. Μά­λι­στα, η πλειο­νό­τη­τα των νέων θε­ω­ρούν ότι οι επαγ­γελ­μα­τι­κές δε­ξιό­τη­τές τους για την ερ­γα­σία που επι­θυ­μούν είναι απλώς «αρ­κε­τά κα­τάλ­λη­λες», με τους νε­ό­τε­ρους να είναι πε­ρισ­σό­τε­ρο σί­γου­ροι. Το 49,4% των ατό­μων 25-29 ετών δή­λω­σε ότι οι δε­ξιό­τη­τές τους είναι πολύ ή απο­λύ­τως κα­τάλ­λη­λες, ένα­ντι 38,8% των νέων 30-34 που έχουν την ίδια πε­ποί­θη­ση.

Ωστό­σο, εν μέσω κρί­σης, τα δο­μι­κά προ­βλή­μα­τα στην ελ­λη­νι­κή οι­κο­νο­μία επι­δει­νώ­θη­καν, ενώ σα­ρώ­θη­καν οι στα­θε­ρές. Ετσι οι νέοι αντι­με­τω­πί­ζουν με­γά­λες δυ­σκο­λί­ες στην ανά­πτυ­ξη νέας οι­κο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας, επι­χεί­ρη­σης ή ελεύ­θε­ρου επαγ­γέλ­μα­τος. Σε αυτό συμ­βάλ­λουν η γρα­φειο­κρα­τία αλλά και η με­γά­λη δυ­σπι­στία και η απο­γο­ή­τευ­ση προς το πο­λι­τι­κό πε­λα­τεια­κό σύ­στη­μα.

Συ­γκε­κρι­μέ­να, οι νέοι που ανή­κουν σε χα­μη­λές ει­σο­δη­μα­τι­κές ομά­δες, παρά τις με­γά­λες προ­σπά­θειές τους να βελ­τιώ­σουν το εκ­παι­δευ­τι­κό τους επί­πε­δο, βλέ­πουν να εκ­μη­δε­νί­ζο­νται οι δυ­να­τό­τη­τές τους να πε­τύ­χουν οτι­δή­πο­τε ως ερ­γα­ζό­με­νοι ή ως επαγ­γελ­μα­τί­ες. Στα εσπε­ρι­νά σχο­λεία και επαγ­γελ­μα­τι­κά λύ­κεια, όπου φοι­τούν παι­διά οι­κο­γε­νειών χα­μη­λού οι­κο­νο­μι­κού επι­πέ­δου, αλλά και σε νέους που σπου­δά­ζουν, κυ­ριαρ­χού­σε η αί­σθη­ση του απο­κλει­σμού από την οι­κο­νο­μία και την πρω­τεύ­ου­σα αγορά ερ­γα­σί­ας.

Από την άλλη, στην έρευ­να πε­ρι­γρά­φε­ται μία νέα μορφή σκλη­ρής κοι­νω­νι­κής ανι­σό­τη­τας που συν­δέ­ε­ται με τη δομή της κα­τα­κερ­μα­τι­σμέ­νης αγο­ράς ερ­γα­σί­ας. Ετσι, σε ένα μέρος της αγο­ράς ερ­γα­σί­ας κυ­ριαρ­χεί η ανα­σφά­λεια, ή άτυπη και χα­μη­λό­μι­σθη ή και απλή­ρω­τη ερ­γα­σία και εκεί απω­θού­νται ολο­έ­να και πε­ρισ­σό­τε­ρο οι νέοι, ακόμα και αυτοί που προ­έρ­χο­νται από τη με­σαία τάξη.

Λόγω της κρί­σης, αυ­ξή­θη­κε δρα­μα­τι­κά η με­ρι­κή απα­σχό­λη­ση στους νέους. Εν­δει­κτι­κά, στις ηλι­κί­ες 25-34 το πο­σο­στό ήταν 9,7% το 2000, 13,5% το 2010 και 24,4% το 2014. Ετσι, η αύ­ξη­ση της προ­σω­ρι­νής και με­ρι­κής απα­σχό­λη­σης, συ­μπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της ακού­σιας με­ρι­κής απα­σχό­λη­σης συχνά μαζί με τη στα­σι­μό­τη­τα των μι­σθών, έχει αυ­ξή­σει τον αριθ­μό των ατό­μων με χα­μη­λές ετή­σιες απο­λα­βές, ιδίως με­τα­ξύ των γυ­ναι­κών και των νέων. Η φτώ­χεια των ερ­γα­ζο­μέ­νων σχε­τί­ζε­ται, επί­σης, με τα χα­μη­λά πο­σο­στά ερ­γα­σί­ας ανά οι­κο­γέ­νεια, δη­λα­δή οι ενή­λι­κες της οι­κο­γέ­νειας δεν ερ­γά­ζο­νται αρ­κε­τά για να έχουν τα προς το ζην για ολό­κλη­ρο το νοι­κο­κυ­ριό. Αγα­μοι γο­νείς, οι­κο­γέ­νειες με έναν γονέα που δεν ερ­γά­ζο­νται σε πλή­ρες ωρά­ριο, καθώς και οι­κο­γέ­νειες με έναν μι­σθω­τό αντι­με­τω­πί­ζουν τον με­γα­λύ­τε­ρο κίν­δυ­νο της φτώ­χειας. Ετσι, με βάση τα στοι­χεία της έρευ­νας βλέ­που­με ότι οι άνερ­γοι νέοι κα­τα­γρά­φουν υψηλό κίν­δυ­νο φτώ­χειας (33%), ενώ ιδιαί­τε­ρα υψηλό είναι και το αντί­στοι­χο πο­σο­στό (27%) για τους μη οι­κο­νο­μι­κά ενερ­γούς νέους. Ση­μα­ντι­κό­τε­ροι πα­ρά­γο­ντες κιν­δύ­νου φτώ­χειας, φαι­νό­με­νο που με­λε­τή­θη­κε από τον διευ­θυ­ντή Ερευ­νών του ΕΚΚΕ Διο­νύ­ση Μπα­λούρ­δο, είναι η μικρή ηλι­κία, το φύλο και άλλοι δη­μο­γρα­φι­κοί πα­ρά­γο­ντες (π.χ. νέοι δια­ζευγ­μέ­νοι), η χα­μη­λή εκ­παί­δευ­ση και το μέ­γε­θος του νοι­κο­κυ­ριού.

Στον αντί­πο­δα, στον δη­μό­σιο τομέα και στις με­γά­λες επι­χει­ρή­σεις οι ερ­γα­ζό­με­νοι δια­τη­ρούν επαγ­γελ­μα­τι­κά προ­νό­μια, συν­δι­κα­λι­στι­κά δι­καιώ­μα­τα και σχε­τι­κά μό­νι­μες θέ­σεις ερ­γα­σί­ας που τους ακο­λου­θούν συχνά και στην πρό­ω­ρη (αδι­καιο­λό­γη­τη) σύ­ντα­ξη.

Στην έρευ­να με­τεί­χαν –πλην των κ. Χτού­ρη και Μπα­λούρ­δου– οι Χρι­στό­δου­λος Μπέλ­λας (αναπλ. κα­θη­γη­τής Παν. Αι­γαί­ου), Γιώρ­γος Στα­λί­δης (αναπλ. κα­θη­γη­τής ΑΤΕΙ Θεσ­σα­λο­νί­κης), η με­τα­δι­δα­κτο­ρι­κή ερευ­νή­τρια Στέλ­λα Κα­λο­γε­ρο­πού­λου και οι υπο­ψή­φιοι δι­δά­κτο­ρες Μά­λα­μα Ρε­ντα­ρή, Φλώρα Τζε­λέ­πο­γλου, Κα­τε­ρί­να Απο­στο­λί­δου, Να­τα­λία Σπυ­ρο­πού­λου και η Ανα­στα­σία Ζήση (αναπλ. κα­θη­γή­τρια Παν. Αι­γαί­ου) ως συ­νερ­γα­ζό­με­νη εμπει­ρο­γνώ­μο­νας.