10 Φεβρουαρίου 1947-Η συμφωνία επανένωσης των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα

Πριν από εβδο­μή­ντα χρό­νια, στις 10 Φε­βρουα­ρί­ου 1947, υπο­γρα­φό­ταν στο Πα­ρί­σι η συν­θή­κη ει­ρή­νης με­τα­ξύ των Συμ­μά­χων Δυ­νά­με­ων και της Ιτα­λί­ας.

Σύμ­φω­να με την ιστο­ρι­κή συμ­φω­νία «η Ιτα­λία εκ­χω­ρεί εις την Ελ­λά­δα εν πλή­ρει κυ­ριαρ­χία τας νή­σους της Δω­δε­κα­νή­σου τας κα­τω­τέ­ρω απα­ριθ­μω­μέ­νας ήτοι: Αστυ­πά­λαιαν, Ρόδον, Χάλ­κην, Κάρ­πα­θον, Κάσον, Τήλον, Νί­συ­ρον, Κά­λυ­μνον, Λέρον, Πά­τμον, Λίψον, Σύμην, Κω, και Κα­στε­λό­ρι­ζον ως και τας πα­ρα­κει­μέ­νας νη­σί­δας». Η ελ­λη­νι­κή πλευ­ρά διευ­κρί­νι­ζε, κατά την υπο­γρα­φή, ότι με τον όρο «πα­ρα­κεί­με­νες» εν­νο­ού­νται οι «υπό ιτα­λι­κήν κυ­ριαρ­χί­αν» κατά την εί­σο­δο της Ιτα­λί­ας στον πό­λε­μο.

Αν και στο πλαί­σιο της ανε­φάρ­μο­στης Συν­θή­κης των Σε­βρών (1920) η Ιτα­λία «πα­ραι­τεί­ται υπέρ της Ελ­λά­δος πά­ντων των δι­καιω­μά­των και των τί­τλων αυτής επί των παρ’ αυτής κα­τε­χο­μέ­νων νήσων του Αι­γαί­ου… ως και των εξ αυτών εξαρ­τη­μέ­νων νη­σί­δων» δεν επα­να­λή­φθη­κε το ίδιο τρία χρό­νια αρ­γό­τε­ρα στη Λω­ζά­νη.

Η τε­λε­τή της ιστο­ρι­κής Ελ­λη­νο-ιτα­λι­κής συμ­φω­νί­ας, σύμ­φω­να με την αντα­πό­κρι­ση του «Εθνους» από τη γαλ­λι­κή πρω­τεύ­ου­σα γι­νό­ταν στο μέ­γα­ρο Κε ντ’ Ορσέ.

Στο μα­κρό­στε­νο τρα­πέ­ζι, όπου εγκρί­νο­νταν τα δια­τάγ­μα­τα των Λου­δο­βί­κων, αλλά και της Γαλ­λι­κής Επα­νά­στα­σης. Κάτω από την πα­ρά­στα­ση φρυ­γι­κού πλοί­ου, που είχε αντι­κα­τα­στή­σει τα πα­λιό­τε­ρα βα­σι­λι­κά εμ­βλή­μα­τα…

«Παν­δαι­σία χαράς»

Εί­κο­σι λεπτά της ώρας χρειά­στη­καν για να ολο­κλη­ρω­θεί η υπο­γρα­φή, στις 10 και 32 λεπτά το πρωί εκεί­νης της Δευ­τέ­ρας. Από την ελ­λη­νι­κή πλευ­ρά υπέ­γρα­ψαν ο γε­νι­κός διευ­θυ­ντής του υπουρ­γεί­ου Εξω­τε­ρι­κών Λ. Μελάς και ο πρε­σβευ­τής στη Γαλ­λία Ρ. Ρα­φα­ήλ. Από την ιτα­λι­κή ο πρέ­σβης Αντό­νιο Μέλι Λούπι και πρώ­τος από τους συμ­μά­χους ο σο­βιε­τι­κός εκ­πρό­σω­πος.

Το γε­γο­νός έγινε δεκτό στα Δω­δε­κά­νη­σα «με παν­δαι­σία χαράς». Επει­τα από 213 χρό­νια κυ­ριαρ­χί­ας των ιω­αν­νι­τών ιπ­πο­τών, 390 χρό­νια τουρ­κι­κής, 31 ιτα­λι­κής, 2 γερ­μα­νι­κής και 2 αγ­γλι­κής κα­το­χής.

Η εκ­χώ­ρη­σή τους ήταν η μο­να­δι­κή εθνι­κή διεκ­δί­κη­ση που ικα­νο­ποι­ή­θη­κε τότε. Δι­καιω­μα­τι­κή με, αλλά ελά­χι­στη και μη επαρ­κή ανα­γνώ­ρι­ση της ελ­λη­νι­κής συμ­βο­λής της στην αντι­φα­σι­στι­κή νίκη και των εθνι­κών διεκ­δι­κή­σε­ών της.

Μαζί με την ελ­λη­νοϊ­τα­λι­κή υπο­γρά­φο­νταν τέσ­σε­ρις ακόμη συν­θή­κες με τους άλ­λους δο­ρυ­φό­ρους της χι­τλε­ρι­κής Γερ­μα­νί­ας (Ρου­μα­νία, Βουλ­γα­ρία, Ουγ­γα­ρία και Φι­λαν­δία). Η κάθε συν­θή­κη με τις χώρες αυτές συ­νυ­πο­γρα­φό­ταν από όσα κράτη είχαν με­τά­σχει στη δια­δι­κα­σία της συν­θη­κο­λό­γη­σής της.

Αρι­στε­ρά, οι υπ. Εξω­τε­ρι­κών των τριών με­γά­λων δυ­νά­με­ων Μο­λό­τοφ, Μπερνς και Ιντεν στο Λον­δί­νο το 1945 και δεξιά η ελ­λη­νι­κή αντι­προ­σω­πεία, με επι­κε­φα­λής τον πρω­θυ­πουρ­γό Κ. Τσαλ­δά­ρη (πρώ­τος αρι­στε­ρά) στη Συν­διά­σκε­ψη Ει­ρή­νης στο Πα­ρί­σι.

Ετσι, τε­λεί­ω­νε και τυ­πι­κά η εμπό­λε­μη κα­τά­στα­ση και δια­κα­νο­νί­ζο­νταν, σε πολύ γε­νι­κές γραμ­μές, στη βάση των αρχών του ΟΗΕ οι δια­κρα­τι­κές σχέ­σεις των εμπλε­κό­με­νων χωρών. Αν και με πολ­λές πι­κρί­ες και σφο­δρές κρι­τι­κές, κυ­ρί­ως από μέρος των μι­κρών κρα­τών. Ανά­με­σά τους και ελ­λη­νι­κές για την τύχη της Κύ­πρου και της Β. Ηπεί­ρου.

Η ΜΑΡ­ΤΥ­ΡΙΑ ΤΟΥ ΜΠΕΡΝΣ

Χρειά­στη­καν 2 λεπτά για να συ­νέλ­θου­με…

Πα­ρα­μο­νές της Συν­διά­σκε­ψης Ει­ρή­νης στο Πα­ρί­σι (Ιού­λιος – Οκτώ­βριος 1946) προ­ε­ξο­φλού­νταν το ναυά­γιο για το Δω­δε­κα­νη­σια­κό λόγω της σο­βιε­τι­κής άρ­νη­σης. Οταν στη διά­σκε­ψη των τεσ­σά­ρων υπουρ­γών Εξω­τε­ρι­κών (Βρε­τα­νία, Γαλ­λία, ΕΣΣΔ και ΗΠΑ) ο Β. Μο­λό­τοφ συμ­φώ­νη­σε αμέ­σως για την πα­ρα­χώ­ρη­ση στην Ελ­λά­δα, αυτό θε­ω­ρή­θη­κε έκ­πλη­ξη. Εχουν γρα­φτεί πολλά και διά­φο­ρα για το γε­γο­νός (27 Ιου­νί­ου 1946). Η μαρ­τυ­ρία του Αμε­ρι­κα­νού υπ. Εξω­τε­ρι­κών:

«…H συ­νε­δρί­α­ση της ημέ­ρας εκεί­νης άρ­χι­σε με άγονη συ­ζή­τη­ση για τη ναυ­σι­πλο­ΐα στον Δού­να­βη. O Mολό­τωφ επέ­με­νε ότι η πλωτή αυτή οδός έπρε­πε να πα­ρα­μεί­νει υπό τον έλεγ­χο των πα­ρα­κτί­ων κρα­τών, δηλ. της Σο­βιε­τι­κής Ενω­σης. Kατό­πιν συ­ζη­τή­θη­καν διά­φο­ρα δευ­τε­ρεύ­ο­ντα θέ­μα­τα και πε­ριέρ­γως οι Σο­βιε­τι­κοί συ­νε­φώ­νη­σαν για τις οι­κο­νο­μι­κές δια­τά­ξεις των σχε­δί­ων ει­ρή­νης με τη Pου­μα­νία. Εντυ­πω­σιά­στη­κα με το γε­γο­νός αυτό και σκέ­φτη­κα να βο­λι­δο­σκο­πή­σω τις σο­βιε­τι­κές δια­θέ­σεις. Γι’ αυτό με­τα­ξύ σο­βα­ρού και αστεί­ου είπα στο Mολό­τοφ:

• H συ­νε­δρί­α­ση θα τε­λειώ­σει καλά, αν διε­κα­νο­νί­ζε­το και το θέμα της Δω­δε­κα­νή­σου. H έκ­πλη­ξη όλων μας υπήρ­ξε με­γά­λη όταν ακού­σα­με τον Mολό­τωφ να απα­ντά:

• H σο­βιε­τι­κή αντι­προ­σω­πεία δεν έχει αντίρ­ρη­ση. O Mπέβιν δεν μπο­ρού­σε να πι­στέ­ψει και ρώ­τη­σε: -Δη­λα­δή κ. Mολό­τωφ θέ­λε­τε να πείτε ότι συμ­φω­νεί­τε να δο­θούν τα Δω­δε­κά­νη­σα στην Eλλάδα;

• Mάλι­στα, αυτή είναι η έν­νοια των λόγων μου, απά­ντη­σε ο Mολό­τωφ.

• Aς ανα­σά­νου­με δύο λεπτά ώστε να συ­νέλ­θου­με, είπα εγώ… (από τις ανα­μνή­σεις του Τζέιμς Μπερνς με το χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό τίτλο «Τα χαρ­τιά στο τρα­πέ­ζι»).

• Σύμ­φω­να με τον αεί­μνη­στο αρ­θρο­γρά­φο του «Εθνους» Βάσο Γε­ωρ­γί­ου, αντα­πο­κρι­τή του ΡΙ­ΖΟ­ΣΠΑ­ΣΤΗ και ΕΑ­Μι­κών εντύ­πων στο Πα­ρί­σι, το ίδιο γε­γο­νός πε­ρι­γρά­φε­ται ως εξής: «Θέμα Δω­δε­κα­νή­σου δεν υπήρ­χε στην ημε­ρή­σια διά­τα­ξη… Μετά τη ρύθ­μι­ση του ζη­τή­μα­τος αυτού (γαλλο-ιτα­λι­κά σύ­νο­ρα) ο κ. Μπερνς πρό­τει­νε να συ­ζη­τη­θεί το Δω­δε­κα­νη­σια­κό. Ο Μο­λό­τωφ συμ­φώ­νη­σε αμέ­σως και δή­λω­σε ότι τα Δω­δε­κά­νη­σα είναι ελ­λη­νι­κά και πρέ­πει να απο­δο­θούν στην Ελ­λά­δα υπό τον όρο του αφο­πλι­σμού τους. Η πρό­τα­ση του Μο­λό­τωφ έγινε ομό­φω­να δεκτή…», οι πλη­ρο­φο­ρί­ες του αντλού­νται από τη σο­βιε­τι­κή αντι­προ­σω­πεία).

ΔΙΑ­ΣΚΕ­ΨΗ ΥΠΥΡ­ΓΩΝ ΕΞΩ­ΤΕ­ΡΙ­ΚΩΝ

Το πρώτο ση­μα­ντι­κό βήμα για την εκ­χώ­ρη­ση έγινε στο Λον­δί­νο, απου­σία της Ελ­λά­δας

Η αντί­στρο­φη μέ­τρη­ση, στο δι­πλω­μα­τι­κό επί­πε­δο, για την εν­σω­μά­τω­ση της Δω­δε­κα­νή­σου μετά τη λήξη του Β’ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου ση­μειώ­νε­ται το Σε­πτέμ­βριο του 1945. Στη διά­σκε­ψη των υπουρ­γών Εξω­τε­ρι­κών των με­γά­λων δυ­νά­με­ων στο Λον­δί­νο, όπου συ­ζη­τεί­ται για πρώτη φορά η τύχη των ιτα­λι­κών αποι­κιών.

Παρά το γε­γο­νός ότι έχουν προ­σκλη­θεί και ανα­πτύσ­σουν τις θέ­σεις τους οι εν­δια­φε­ρό­με­νες χώρες, η Ελ­λά­δα είναι απού­σα. Οι εξη­γή­σεις που δί­δο­νται είναι θολές. Σύμ­φω­να με ορι­σμέ­νους ιστο­ρι­κούς αυτό οφεί­λε­ται στις αντιρ­ρή­σεις – επι­φυ­λά­ξεις της ΕΣΣΔ εξαι­τί­ας της εσω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής κα­τά­στα­σης στη χώρα μας και της μη ύπαρ­ξης «δη­μο­κρα­τι­κής κυ­βέρ­νη­σης» (η Αρι­στε­ρά είναι απο­κλει­σμέ­νη στο με­τα­βαρ­κι­ζια­νό κα­θε­στώς).

Εκεί συμ­φω­νεί­ται η εν­σω­μά­τω­ση των νη­σιών στην Ελ­λά­δα, αφού προη­γου­μέ­νως η Βρε­τα­νία έχει ευ­θυ­γραμ­μι­στεί με τις ΗΠΑ, εγκα­τα­λεί­πο­ντας διά­φο­ρα άλλα σχέ­δια (αυ­το­νό­μη­ση πα­λιό­τε­ρα, από­δο­ση με­ρι­κών ή μόνο του Κα­στε­λό­ρι­ζου στην Τουρ­κία κ.ά.).

Σύμ­φω­να με την ακρι­βή έκ­φρα­ση του Αμε­ρι­κα­νού υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών, «το Συμ­βού­λιο (των υπουρ­γών) συ­νε­φώ­νη­σε γε­νι­κώς όπως τα Δω­δε­κά­νη­σα πε­ριέλ­θουν εις την Ελ­λά­δα, καίτι η συ­γκα­τά­θε­σις ενός μέ­ρους (της ΕΣΣΔ) θα πα­ρα­σχε­θή μετά επι­κει­μέ­νη με­λέ­την ζη­τη­μά­των τινών από την κυ­βέρ­νη­σίν του» (δη­λώ­σεις του Τζέιμς Μπερνς στις 6 Οκτω­βρί­ου 1945).

Η σύν­δε­ση

Από τις το­πο­θε­τή­σεις του Σο­βιε­τι­κού υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών, Β. Μο­λό­τοφ, προ­κύ­πτει ότι η ΕΣΣΔ τασ­σό­ταν υπέρ της πα­ρα­χώ­ρη­σης στην Ελ­λά­δα. Εμ­μέ­σως, όμως, τη συ­σχέ­τι­ζε και με το εσω­τε­ρι­κό ελ­λη­νι­κό πρό­βλη­μα, λέ­γο­ντας ότι «όσο γρη­γο­ρό­τε­ρα γίνει στην Ελ­λά­δα φυ­σι­κή δη­μο­κρα­τι­κή κυ­βέρ­νη­ση τόσο το κα­λύ­τε­ρο γι΄ αυτήν και τους συμ­μά­χους της» (δη­λώ­σεις στις 18 Σε­πτεμ­βρί­ου 1945 στο Λον­δί­νο).

Η έμ­με­ση αυτή σύν­δε­ση απο­τυ­πώ­νε­ται και στις θέ­σεις του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Από την Αρι­στε­ρά τί­θε­ται ζή­τη­μα σχη­μα­τι­σμού αντι­προ­σω­πευ­τι­κής κυ­βέρ­νη­σης.

Επει­δή η «μο­ναρ­χι­κή υπη­ρε­σια­κή κυ­βέρ­νη­ση Βούλ­γα­ρη» (έχει διο­ρι­στεί από τον βα­σι­λιά – αρ­χιε­πί­σκο­πο Δα­μα­σκη­νό παρά τις αντιρ­ρή­σεις με­γά­λου μέ­ρους του αστι­κού πο­λι­τι­κού κό­σμου) εμπο­δί­ζει, ανά­με­σα στ’ άλλα, και την ικα­νο­ποί­η­ση των εθνι­κών δι­καί­ων.

Πράγ­μα το οποίο, του­λά­χι­στον, για τα Δω­δε­κά­νη­σα, αντα­πο­κρι­νό­ταν στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Από την άποψη αυτή, η εν­σω­μά­τω­ση ήταν μάλ­λον δυ­να­τή από τότε, χωρίς να με­σο­λα­βή­σει η πε­ρί­ο­δος της αγ­γλο­κρα­τί­ας.

Η σο­βιε­τι­κή θέση, παρά τα θρυ­λού­με­να τότε και επα­να­λαμ­βα­νό­με­να ως τις μέρες μας, είχε δια­μορ­φω­θεί πριν από το τέλος του πο­λέ­μου για την πα­ρα­χώ­ρη­ση των νη­σιών στην Ελ­λά­δα.

Χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­κε όπως άλ­λω­στε και οι αντί­στοι­χες της Βρε­τα­νί­ας και των ΗΠΑ ως δια­πραγ­μα­τευ­τι­κό χαρτί στα τρα­πέ­ζια των δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων.

η σταση της τουρ­κιασ

Το πρό­βλη­μα, σε βάθος χρό­νου, ήταν ο όρος για την «απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­ση» των νη­σιών, που θα δώσει πολύ αρ­γό­τε­ρα αφορ­μή στην Αγκυ­ρα να προ­βά­λει μη νό­μι­μες από την άποψη του διε­θνούς δι­καί­ου και των συν­θη­κών. Αφού, εκτός των άλλων, ως μη συμ­βαλ­λό­με­νο μέρος δεν απορ­ρέ­ουν δι­καιώ­μα­τα από την εφαρ­μο­γή της συν­θή­κης Συν­θή­κη των Πα­ρι­σί­ων.

Βα­σι­κοί σταθ­μοί προς την ένωση

1912-1943 Τα Δω­δε­κά­νη­σα ιτα­λο­κρα­τού­νται

1923 Με τη Συν­θή­κη της Λω­ζά­νης η Ιτα­λία, αφού έχει αθε­τή­σει δύο φορές την υπο­γρα­φή της για εκ­χώ­ρη­ση των Δω­δε­κα­νή­σων στην Ελ­λά­δα (συμ­φω­νία Τι­τό­νι – Βε­νι­ζέ­λου 1919 και Συν­θή­κη Σε­βρών 1920), απο­κτά διε­θνές νο­μι­κό έρει­σμα για κα­το­χή των νη­σιών.

1932 Ιτα­λο­τουρ­κι­κή σύμ­βα­ση για τον κα­θο­ρι­σμό των θα­λάσ­σιων ορίων και τον προσ­διο­ρι­σμό των νη­σί­δων, οι οποί­ες έκτο­τε «ου­δε­μί­ας αμ­φι­σβη­τή­σε­ως απο­τε­λούν αντι­κεί­με­νο». Με­τα­ξύ τους ρητά ανα­φέ­ρο­νται και οι «Καρ­ντάκ-Αι­μνιά-Ιμια» ως ιτα­λι­κές.

9/1943 – 5/1945 Υπό να­ζι­στι­κή κα­το­χή, μετά τη συν­θη­κο­λό­γη­σης της Ιτα­λί­ας.

8/5/1945 Πα­ρά­δο­ση των νη­σιών από τους Γερ­μα­νούς στους Βρε­τα­νούς. Αντί να απο­δο­θούν στην Ελ­λά­δα αρ­χί­ζει η πε­ρί­ο­δος της αγ­γλο­κρα­τί­ας.

15/5/1945 Ο αρ­χιε­πί­σκο­πος – αντι­βα­σι­λιάς Δα­μα­σκη­νός στη Ρόδο, σε μια συμ­βο­λι­κή επί­σκε­ψη.

9/1945 Πρώτη γε­νι­κή συμ­φω­νία των υπουρ­γών Εξω­τε­ρι­κών των τεσ­σά­ρων Με­γά­λων Δυ­νά­με­ων στο Λον­δί­νο για εκ­χώ­ρη­ση στην Ελ­λά­δα.

6-8/1946 Στο Συμ­βού­λιο των τεσ­σά­ρων στο Πα­ρί­σι, συμ­φω­νεί­ται να πε­ριέλ­θουν τα Δω­δε­κά­νη­σα στην Ελ­λά­δα. Πρό­κει­ται για από­φα­ση-σταθ­μό που εγκρί­νε­ται αμέ­σως μετά στη Συν­διά­σκε­ψη Ει­ρή­νης.

10/2/1947 Υπο­γρά­φε­ται στο Πα­ρί­σι η συν­θή­κη ει­ρή­νης με την Ιτα­λία. Στην Ελ­λά­δα η κυ­ριαρ­χία της Δω­δε­κα­νή­σου, πε­ρι­λαμ­βά­νο­ντας ό,τι βρι­σκό­ταν προη­γου­μέ­νως υπό ιτα­λι­κό έλεγ­χο.

31/3/1947 Οι Βρε­τα­νοί πα­ρα­δί­δουν τη διοί­κη­ση στην Ελ­λά­δα.

9/11948 Νόμος της ελ­λη­νι­κής Βου­λής για την προ­σάρ­τη­ση.

7/3/1948 Πα­νη­γυ­ρι­κή τε­λε­τή ένω­σης.

Τ. Κα­τσι­μάρ­δος-ΕΘΝΟΣ