Κλιματική αλλαγή: Μια παγκόσμια γενοκτονία σε εξέλιξη

δια­φο­ρώ­ντας για τις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, ο Ντό­ναλντ Τραμπ απο­φά­σισε την απο­χώ­ρηση των ΗΠΑ από τη συμ­φω­νία για το κλίμα, την ώρα που βρί­σκε­ται σε εξέλιξη η μεγα­λύ­τερη ανθρω­πι­στική κρίση από τον Δεύτερο Παγκό­σμιο Πόλεμο.

Λίγο καιρό νωρί­τερα, στις 10 Μαρτίου, ο Stephen O’Brien, από τη γενική γραμ­μα­τεία των Ηνω­μέ­νων Εθνών για ανθρω­πι­στι­κές υπο­θέ­σεις, πλη­ρο­φό­ρησε το Συμ­βού­λιο Ασφα­λείας ότι 20 εκα­τομ­μύ­ρια άνθρω­ποι σε τρεις αφρι­κα­νι­κές χώρες – Νιγηρία, Σομαλία και Νότιο Σουδάν – καθώς και στην Υεμένη κιν­δυ­νεύ­ουν να πεθά­νουν αν δεν τους παρα­σχε­θεί άμεσα τροφή και ιατρική βοήθεια. «Είμαστε σε ένα κρίσιμο σημείο στην ιστορία», δήλωσε χαρα­κτη­ρι­στικά και πρό­σθεσε πως «Χωρίς συντο­νι­σμένη διεθνή δράση οι άνθρω­ποι απλώς θα πεθά­νουν λιμό ή θα υπο­φέ­ρουν και θα πεθά­νουν από ασθέ­νειες».

Μεγά­λους λιμούς έχει αντι­με­τω­πί­σει, βέβαια, η ανθρω­πό­τητα αλλά ποτέ στην ιστορία σε τέτοια κλίμακα και σε τέσσερα μέρη ταυ­τό­χρονα. Σύμφωνα με τον O’Brien, 7,3 εκα­τομ­μύ­ρια άνθρω­ποι δια­τρέ­χουν κίνδυνο στην Υεμένη, 5,1 εκα­τομ­μύ­ρια στην περιοχή της λίμνης Τσαντ της βορειο­α­να­το­λι­κής Νιγη­ρίας, 5 εκα­τομ­μύ­ρια στο Νότιο Σουδάν και 2,9 εκα­τομ­μύ­ρια στη Σομαλία. Σε καθεμία από αυτές τις χώρες, κάποιοι θανα­τη­φό­ροι συν­δυα­σμοί πολέμου, επί­μο­νης ξηρα­σίας και πολι­τι­κής αστά­θειας προ­κα­λούν δρα­στι­κές περι­κο­πές στα βασικά είδη δια­τρο­φής και νερού. Από τα 20 εκα­τομ­μύ­ρια άτομα που κιν­δυ­νεύ­ουν από θάνατο, περίπου 1,4 εκα­τομ­μύ­ρια είναι μικρά παιδιά.

Παρά την σοβα­ρό­τητα της κρίσης, οι υπεύ­θυ­νοι των Ηνω­μέ­νων Εθνών  παρα­μέ­νουν σίγου­ροι ότι πολλοί από αυτούς που δια­τρέ­χουν κίνδυνο μπορούν να σωθούν αν υπάρξει επαρκής τροφή και ιατρική βοήθεια εγκαί­ρως και τα αντι­μα­χό­μενα μέρη επι­τρέ­ψουν στα μέλη της ανθρω­πι­στι­κής βοή­θειας να προ­σεγ­γί­σουν εκεί­νους που έχουν τη μεγα­λύ­τερη ανάγκη.

Συνο­λικά, το κόστος μιας τέτοιας παρέμ­βα­σης δεν είναι σπου­δαίο: εκτι­μά­ται ότι 4,4 δισε­κα­τομ­μύ­ρια δολάρια αρκούν για να υλο­ποι­ή­σουν το εν λόγω σχέδιο δράσης και θα κατα­φέ­ρουν να σώσουν τους περισ­σό­τε­ρους.

Για να έχουν αρκετό χρόνο ώστε να παρα­δώ­σουν τις επαρ­κείς προ­μή­θειες, οι οι υπεύ­θυ­νοι των Ηνω­μέ­νων Εθνών ανέ­φε­ραν ότι τα χρήματα θα πρέπει να βρεθούν μέχρι τα τέλη Μαρτίου. Τώρα είναι Απρί­λιος και οι διε­θνείς «δωρητές» έχουν δώσει μόνο το ασή­μα­ντο ποσό των 423 εκα­τομ­μυ­ρίων δολα­ρίων – λιγό­τερο από το ένα δέκατο αυτού που χρειά­ζε­ται. Ενώ την ίδια στιγμή, για παρά­δειγμα, ο Αμε­ρι­κα­νός πρό­ε­δρος Τραμπ ζήτησε την έγκριση του Κογκρέ­σου για αύξηση των αμε­ρι­κα­νι­κών στρα­τιω­τι­κών δαπανών κατά 54 δισε­κα­τομ­μύ­ρια δολάρια και εξα­πέ­λυσε πυραύ­λους Tomahawk αξίας 89 εκα­τομ­μυ­ρίων δολα­ρίων έναντι της αερο­πο­ρι­κής βάσης της Συρίας. Ταυ­τό­χρονα, έχει προ­σφέ­ρει πολύ λίγα για να μετριά­σει την επερ­χό­μενη κατα­στροφή σε τρεις χώρες στις οποίες έχει ανα­λά­βει στρα­τιω­τι­κές ενέρ­γειες τα τελευ­ταία χρόνια.

Επι­πλέον, όπως και οι αξιω­μα­τού­χοι του ΟΗΕ υπο­στή­ρι­ξαν η αμε­ρι­κα­νική κυβέρ­νηση ανα­κοί­νωσε τη μείωση των εισφο­ρών της στα Ηνωμένα Έθνη κατά 40% ενώ ταυ­τό­χρονα προ­ε­τοι­μά­ζε­ται να στείλει επι­πλέον όπλα στη Σαου­δική Αραβία, τη χώρα που είναι περισ­σό­τερο υπεύ­θυνη για τις κατα­στρο­φι­κές αερο­πο­ρι­κές επι­θέ­σεις στην υποδομή τρο­φί­μων και νερού της Υεμένης. Αυτό ξεπερνά την αδια­φο­ρία. Πρό­κει­ται για συνέρ­γεια στη μαζική εξό­ντωση, επι­ση­μαί­νουν.

Όπως και πολλοί άνθρω­ποι σε όλο τον κόσμο, ο Πρό­ε­δρος Τραμπ τρο­μο­κρα­τή­θηκε από εικόνες μικρών παιδιών σε κατά­σταση ασφυ­ξίας από το χημικό αέριο που χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε από τις συρια­κές κυβερ­νη­τι­κές δυνά­μεις στις 4 Απρι­λίου. «Αυτή η επίθεση στα παιδιά χθες είχε μεγάλο αντί­κτυπο σε μένα – μεγάλη επί­δραση», δήλωσε ο Τραμπ στους δημο­σιο­γρά­φους. «Αυτό είναι ένα φρικτό, φρικτό πράγμα». Σε απά­ντηση αυτών των εικόνων, ο Αμε­ρι­κα­νός πρό­ε­δρος διέταξε την επόμενη μέρα επίθεση πυραύ­λων σε μια αερο­πο­ρική βάση της Συρίας. Όμως, ο Trump δεν φαί­νε­ται να έχει δει – ή αγνοεί – τις εικόνες μικρών παιδιών που πεθαί­νουν από την εξά­πλωση των λιμών στην Αφρική και την Υεμένη. Αυτά τα παιδιά προ­φα­νώς δεν αξίζουν τη συμπά­θεια του Λευκού Οίκου.

Πείνα, ξηρασία και αλλαγή του κλί­μα­τος

Το ερώτημα στο οποίο νομίζω ότι όλοι θα πρέπει να ρωτή­σουμε είναι το εξής: Έτσι θα είναι και ο κόσμος όταν θα πληγεί από την κλι­μα­τική αλλαγή;  Θα πεθαί­νουν εκα­τομ­μύ­ρια άνθρω­ποι από λιμούς, ασθέ­νειες, θερμική προ­σβολή ενώ οι υπό­λοι­ποι που ζουν σε λιγό­τερο εκτε­θει­μέ­νες περιο­χές, ουσια­στικά δεν θα κάνουν τίποτα για να απο­τρέ­ψουν την εξα­φά­νισή τους;

Πρώτον, ας εξε­τά­σουμε αν οι λιμοί του 2017 είναι ένας ακόμη έγκυρος δείκτης του πώς μπορεί να μοιάζει ένας πλα­νή­της που άλλαξε από το κλίμα. Οι λιμοί που συνο­δεύ­ο­νται από εκτε­τα­μένη πείνα έχουν συμβεί σε όλη την ανθρώ­πινη ιστορία. Επι­πλέον, οι βίαιες ένοπλες συγκρού­σεις που διε­ξά­γο­νται τώρα στη Νιγηρία, τη Σομαλία, το Νότιο Σουδάν και την Υεμένη είναι του­λά­χι­στον εν μέρει υπεύ­θυ­νες για την εξά­πλωση των λιμών. Και στις τέσ­σε­ρις χώρες υπάρ­χουν δυνά­μεις – η Boko Haram στη Νιγηρία, η al-Shabaab στη Σομαλία, οι διά­φο­ρες πολι­το­φυ­λα­κές και η κυβέρ­νηση στο Νότιο Σουδάν και οι δυνά­μεις που υπο­στη­ρί­ζο­νται από τη Σαου­δική Αραβία στην Υεμένη – που παρεμ­βαί­νουν στην παροχή βοή­θειας. Παρόλα αυτά, δεν υπάρχει αμφι­βο­λία ότι η δια­δε­δο­μένη λει­ψυ­δρία και η παρα­τε­τα­μένη ξηρασία (ανα­με­νό­με­νες συνέ­πειες της υπερ­θέρ­μαν­σης του πλανήτη) συμ­βάλ­λουν σημα­ντικά στις κατα­στρο­φι­κές συν­θή­κες στις περισ­σό­τε­ρες από αυτές.

Οι επι­στή­μο­νες συμ­φω­νούν γενικά ότι η υπερ­θέρ­μανση του πλανήτη μειώνει δρα­μα­τικά τις βρο­χο­πτώ­σεις και προ­κα­λεί όλο και συχνό­τε­ρες ξηρα­σίες σε μεγάλο μέρος της Αφρικής και της Μέσης Ανα­το­λής. Αυτό, με τη σειρά του, θα αυξήσει τις συγκρού­σεις κάθε είδους και θα θέσει σε κίνδυνο τη βασική επι­βί­ωση. Στην πρό­σφατη αξιο­λό­γηση των παγκό­σμιων τάσεων το 2014, οι επι­στή­μο­νες της διά­ση­μης Δια­κυ­βερ­νη­τι­κής Επι­τρο­πής για την Αλλαγή του Κλί­μα­τος (IPCC) κατέ­λη­ξαν στο συμπέ­ρα­σμα ότι «η γεωργία στην Αφρική θα αντι­με­τω­πί­σει σημα­ντι­κές προ­κλή­σεις όσον αφορά την προ­σαρ­μογή στις κλι­μα­τι­κές αλλαγές που ανα­μέ­νε­ται να συμβεί στα μέσα του αιώνα, Οι υψηλές θερ­μο­κρα­σίες καθί­στα­νται όλο και πιο σημα­ντι­κές». Ακόμη και το 2014, όπως πρό­τεινε η έκθεση, η κλι­μα­τική αλλαγή συνέ­βαλε ήδη στη λει­ψυ­δρία και τις συνε­χι­ζό­με­νες συν­θή­κες ξηρα­σίας σε μεγάλες περιο­χές της Αφρικής και της Μέσης Ανα­το­λής. Οι επι­στη­μο­νι­κές μελέτες είχαν, για παρά­δειγμα, απο­κα­λύ­ψει μια «γενική επέ­κταση της ερήμου και συρ­ρί­κνω­σης της βλά­στη­σης» σε αυτήν την ήπειρο. Με την πτώση των καλ­λιερ­γή­σι­μων εκτά­σεων και των υδά­τι­νων απο­θε­μά­των, οι απο­δό­σεις των καλ­λιερ­γειών ήταν ήδη σε παρακμή σε πολλές περιο­χές, ενώ τα ποσοστά υπο­σι­τι­σμού αυξά­νο­νταν – ακριβώς οι συν­θή­κες που παρα­τη­ρή­θη­καν σε πιο ακραίες μορφές στις περιο­χές που επλή­γη­σαν από την πείνα σήμερα.

Οι επι­στή­μο­νες γίνο­νται ακόμη πιο σίγου­ροι ότι οι ακραίες καται­γί­δες και οι ακραίες ξηρα­σίες (ειδικά όταν συμ­βαί­νουν ταυ­τό­χρονα ή σε διάφορα μέρη του κόσμου) εξη­γού­νται από την κλι­μα­τική αλλαγή. Εάν, για παρά­δειγμα, ένας τύπος καται­γί­δας που μπορεί κανο­νικά να συμβεί μόνο μια φορά κάθε εκατό χρόνια συμ­βαί­νει δύο φορές σε μια δεκα­ε­τία και τέσ­σε­ρις φορές το επόμενο, μπο­ρείτε να είστε αρκετά σίγου­ροι ότι είστε σε μια νέα εποχή του κλί­μα­τος.

Αναμ­φι­σβή­τητα θα χρεια­στεί περισ­σό­τε­ρος χρόνος για τους επι­στή­μο­νες να προσ­διο­ρί­σουν σε ποιο βαθμό οι σημε­ρι­νοί λιμοί στην Αφρική και την Υεμένη είναι κυρίως προ­κα­λού­με­νοι από την αλλαγή του κλί­μα­τος και σε ποιο βαθμό είναι το προϊόν πολι­τι­κού και στρα­τιω­τι­κού χάος και αταξίας. Αλλά αυτό δεν μας προ­σφέ­ρει ήδη μια αίσθηση του σε τι ακριβώς κόσμο οδη­γού­μα­στε;

Η ιστορία και οι έρευνες κοι­νω­νι­κών επι­στη­μών υπο­δει­κνύ­ουν ότι, καθώς οι περι­βαλ­λο­ντι­κές συν­θή­κες επι­δει­νώ­νο­νται, οι άνθρω­ποι φυσικά θα «αντα­γω­νί­ζο­νται» στην πρό­σβαση σε ζωτικά υλικά ενώ οι κυρί­αρ­χοι του συστή­μα­τος θα εκμε­ταλ­λευ­τούν τέτοιες συγκρού­σεις για το δικό τους όφελος. «Τα στοι­χεία υπο­δη­λώ­νουν μια σαφή σχέση μεταξύ επι­σι­τι­στι­κής ανα­σφά­λειας και σύγκρου­σης», επι­ση­μαί­νει ο Ερθαριν Κους, επι­κε­φα­λής του Παγκό­σμιου Επι­σι­τι­στι­κού Προ­γράμ­μα­τος των Ηνω­μέ­νων Εθνών.

Και είναι σίγουρα αλήθεια ότι όλοι σ ‘αυτόν τον πλανήτη θα αισθαν­θούν τα απο­τε­λέ­σματα της υπερ­θέρ­μαν­σης του πλανήτη με κάποιο τρόπο. Όμως, όπως και με τόσα άλλα, όσοι βρί­σκο­νται στα κατώ­τερα στρώ­ματα της κοι­νω­νίας – οι φτωχοί, οι περι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νοι και εκείνοι σε χώρες που βρί­σκο­νται ήδη ή κοντά στην άκρη – θα υπο­φέ­ρουν πολύ περισ­σό­τερο (και πολύ νωρί­τερα) από όσους βρί­σκο­νται στην κορυφή και στις πιο ανα­πτυγ­μέ­νες, πλου­σιό­τε­ρες χώρες.

Αρχικά, η γεω­φυ­σική δυνα­μική της κλι­μα­τι­κής αλλαγής υπα­γο­ρεύει ότι, όταν πρό­κει­ται για αυξη­μέ­νες θερ­μο­κρα­σίες και μειω­μένη βρο­χό­πτωση, οι πιο σοβαρές επι­πτώ­σεις είναι πιθανό να γίνουν αισθη­τές πρώτες και χει­ρό­τε­ρες στις τρο­πι­κές και υπο­τρο­πι­κές περιο­χές της Αφρικής, της Μέσης Ανα­το­λής, της Νότιας Ασίας, και τη Λατι­νική Αμερική. Έρευνα που διε­ξή­χθη από επι­στή­μο­νες στη Νέα Ζηλαν­δία, την Ελβετία και τη Μεγάλη Βρε­τα­νία δια­πί­στωσε ότι η αύξηση του αριθμού των πολύ ζεστών ημερών είναι ήδη πιο έντονη στα τροπικά γεω­γρα­φικά πλάτη και επη­ρε­ά­ζει δυσα­νά­λογα τους φτωχούς αγρότες.

Ζώντας σε οριακά επίπεδα δια­βί­ω­σης, αυτοί οι αγρότες και οι κοι­νό­τη­τές τους θα είναι ιδιαί­τερα ευά­λω­τοι στην ξηρασία και στην ερήμωση. Έτσι θα ανα­γκα­στούν να επι­λέ­γουν ολοένα και συχνό­τερα μεταξύ πείνας ή προ­σφυ­γιάς. Με άλλα λόγια, αν νομί­ζετε ότι η παγκό­σμια προ­σφυ­γική κρίση είναι δρα­μα­τική σήμερα, περι­μέ­νετε μερικές δεκα­ε­τίες.

Εάν θέλετε μια ιστο­ρική ανα­λο­γία, σκε­φτείτε τη μεγάλη μετα­νά­στευση των “Okies” από το εσω­τε­ρικό των ΗΠΑ προς τις ακτές της Καλι­φόρ­νιας στη δεκα­ε­τία του ’30. Στη σημε­ρινή εποχή της αλλαγής του κλί­μα­τος, οι μόνες δια­θέ­σι­μες κατοι­κίες αυτών των μετα­να­στών είναι πιθανό να βρεθούν σε τερά­στιες και επε­κτει­νό­με­νες ακρο­για­λιές (ή “ανε­πί­ση­μοι οικι­σμοί”, όπως απο­κα­λού­νται ευφη­μι­στικά), οι οποίοι συχνά βρί­σκο­νται σε πλημ­μυ­ρι­κές εκτά­σεις και σε παρά­κτιες περιο­χές χαμηλού υψό­με­τρου. Καθώς όμως προ­χω­ρεί η υπερ­θέρ­μανση του πλανήτη, τα θύματα της λει­ψυ­δρίας και της απε­ρή­μω­σης θα υπο­στούν νέα προ­βλή­ματα. Αυτά τα κύματα καται­γί­δων θα κατα­στρέ­ψουν τα πιο εκτε­θει­μένα τμήματα των παρά­κτιων μεγα-πόλεων στα οποία θα συγκε­ντρω­θούν. Με άλλα λόγια, για τους ξερι­ζω­μέ­νους και απελ­πι­σμέ­νους, δεν θα υπάρξει δια­φυ­γό­ντα κλι­μα­τική αλλαγή. Όπως ανέφερε η τελευ­ταία έκθεση της IPCC, «Οι φτωχοί άνθρω­ποι που ζουν σε αστι­κούς ανε­πί­ση­μους οικι­σμούς, από τους οποίους υπάρ­χουν ήδη περίπου ένα δισε­κα­τομ­μύ­ριο σε όλο τον κόσμο, είναι ιδιαί­τερα ευά­λω­τοι στις και­ρι­κές και κλι­μα­τι­κές επι­πτώ­σεις».

Η επι­στη­μο­νική βιβλιο­γρα­φία για την αλλαγή του κλί­μα­τος δείχνει ότι η ζωή των φτωχών, των περι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νων και των κατα­πιε­σμέ­νων θα είναι η πρώτη που θα ανα­τρα­πεί από τις επι­πτώ­σεις της υπερ­θέρ­μαν­σης του πλανήτη. «Οι κοι­νω­νικά και οικο­νο­μικά μειο­νε­κτού­σες και οι περι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νες επη­ρε­ά­ζο­νται δυσα­νά­λογα από τις επι­πτώ­σεις της αλλαγής του κλί­μα­τος και των ακραίων γεγο­νό­των», ανέφερε η IPCC το 2014. «Η ευπά­θεια είναι συχνά υψηλή μεταξύ των αυτό­χθο­νων λαών, των γυναι­κών, των παιδιών, των ηλι­κιω­μέ­νων και των ατόμων με ανα­πη­ρίες Πολ­λα­πλές στε­ρή­σεις που τους εμπο­δί­ζουν να δια­χει­ρί­ζο­νται τους καθη­με­ρι­νούς κιν­δύ­νους και τους κρα­δα­σμούς». Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτοί είναι και οι λιγό­τερο υπεύ­θυ­νοι για τις εκπο­μπές αερίων του θερ­μο­κη­πίου που προ­κα­λούν την υπερ­θέρ­μανση του πλανήτη.

Στο πλαίσιο αυτό, ας εξε­τά­σουμε τις ηθικές συνέ­πειες της αδρά­νειας στην κλι­μα­τική αλλαγή. Μάλιστα, η κλι­μα­τική αλλαγή συμ­βαί­νει πολύ γρήγορα ώστε να μπο­ρέ­σουν όλες οι ανθρώ­πι­νες κοι­νω­νίες να προ­σαρ­μο­στούν με επι­τυ­χία. Αν δεν ανα­λη­φθούν τερά­στιες προ­σπά­θειες τώρα για να στα­μα­τή­σουν οι εκπο­μπές αερίων θερ­μο­κη­πίου, όσοι ζουν σε λιγό­τερο εύπορες κοι­νω­νίες μπορούν να περι­μέ­νουν να υπο­φέ­ρουν από ακραίες πλημ­μύ­ρες, ξηρασία, πείνα, ασθέ­νειες και θάνατο.

Η συντρι­πτική πλειο­ψη­φία των επι­στη­μό­νων παγκο­σμίως συμ­φω­νεί ότι οποια­δή­ποτε αύξηση των μέσων παγκό­σμιων θερ­μο­κρα­σιών που υπερ­βαί­νει τους 2 βαθμούς Κελσίου (3.6 βαθμούς Φαρε­νάιτ) πάνω από την προ-βιομηχανική εποχή – ορι­σμέ­νοι επι­λέ­γουν αύξηση όχι μεγα­λύ­τερη από 1,5 βαθμούς Κελσίου – θα αλλά­ξουν το παγκό­σμιο κλίμα, προ­κα­λώ­ντας συγκλο­νι­στικό χάος και δυστυ­χία. Μέχρι στιγμής, ο κόσμος έχει θερ­μαν­θεί του­λά­χι­στον έναν από αυτούς τους δύο βαθμούς, και αν δεν στα­μα­τή­σουμε να καίμε τα ορυκτά καύσιμα, το επίπεδο 1,5 βαθμού πιθα­νό­τατα θα επι­τευ­χθεί στο όχι πολύ μακρινό μέλλον.

Με άλλα λόγια, σκε­φτείτε τις εξε­λί­ξεις σε αυτά τα τρία αφρι­κα­νικά εδάφη και την Υεμένη ως προ­ε­πι­σκο­πή­σεις για το τι θα συμβεί στον πλανήτη: ένας κόσμος στον οποίο εκα­το­ντά­δες εκα­τομ­μύ­ρια άνθρω­ποι κιν­δυ­νεύ­ουν να εξο­ντω­θούν.

Μιλάμε για γενο­κτο­νία από την υπερ­θέρ­μανση του πλανήτη και την αλλαγή του κλί­μα­τος, στην οποία θα είμαστε όλοι συνέ­νο­χοι.

Μόνο δρα­στι­κές και συντο­νι­σμέ­νες ενέρ­γειες σε πολ­λα­πλά μέτωπα μπορούν να απο­τρέ­ψουν αυτόν τον εφιάλτη.

*Με πλη­ρο­φο­ρίες από τη Le Monde diplomatique