Από τις Αζόρες στη Ρόδο: Όταν η προστασία της φύσης γίνεται επιλογή

Στο πλαί­σιο των δρα­στη­ριο­τή­των του δεύ­τε­ρου έτους της Δια­πί­στευ­σης Erasmus+ του 4ου Γε­νι­κού Λυ­κεί­ου Ρόδου, η εκ­παι­δευ­τι­κός του σχο­λεί­ου Θε­ο­χα­ρώ Μα­τζα­βί­νου συμ­με­τεί­χε στο επι­μορ­φω­τι­κό σε­μι­νά­ριο “Azores, Preserving Nature: Teaching Sustainability Skills”, το οποίο διορ­γα­νώ­θη­κε από το PIC – Pedagogical Innovation Centre και πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε από τις 10 έως τις 15 Αυ­γού­στου 2026 στο νησί São Miguel του αρ­χι­πε­λά­γους των Αζο­ρών.

Στην επι­μόρ­φω­ση συμ­με­τεί­χαν 14 εκ­παι­δευ­τι­κοί από την Ελ­λά­δα, την Ισπα­νία, την Ουγ­γα­ρία, την Αυ­στρία, τη Γερ­μα­νία και τη Λι­θουα­νία, δη­μιουρ­γώ­ντας ένα ιδιαί­τε­ρα γό­νι­μο ευ­ρω­παϊ­κό πε­ρι­βάλ­λον ανταλ­λα­γής εμπει­ριών και εκ­παι­δευ­τι­κών πρα­κτι­κών. Η επι­μόρ­φω­ση πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε υπό την κα­θο­δή­γη­ση της εκ­παι­δεύ­τριας Neuza Salvador, η οποία, μέσα από βιω­μα­τι­κές και συ­νερ­γα­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες, συ­νέ­βα­λε στη δη­μιουρ­γία ενός κλί­μα­τος εμπι­στο­σύ­νης, δη­μιουρ­γι­κό­τη­τας, ενερ­γη­τι­κής ακρό­α­σης και ου­σια­στι­κής επι­κοι­νω­νί­ας με­τα­ξύ των συμ­με­τε­χό­ντων. Η δια­φο­ρε­τι­κό­τη­τα των εκ­παι­δευ­τι­κών συ­στη­μά­των και των σχο­λι­κών πραγ­μα­τι­κο­τή­των των έξι χωρών λει­τούρ­γη­σε ως πηγή νέων ιδεών και διεύ­ρυ­νε τον διά­λο­γο γύρω από την πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κή εκ­παί­δευ­ση.

Το σε­μι­νά­ριο επι­κε­ντρώ­θη­κε στην εκ­παί­δευ­ση για τη βιω­σι­μό­τη­τα και την προ­στα­σία της φύσης, με αξιο­ποί­η­ση και­νο­τό­μων πρα­κτι­κών υπαί­θριας και βιω­μα­τι­κής μά­θη­σης. Οι συμ­με­τέ­χο­ντες δεν πε­ριο­ρί­στη­καν στη θε­ω­ρη­τι­κή προ­σέγ­γι­ση των πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κών ζη­τη­μά­των, αλλά ήρθαν σε άμεση επαφή με δια­φο­ρε­τι­κά οι­κο­συ­στή­μα­τα της São Miguel, πα­ρα­τη­ρώ­ντας, εξε­ρευ­νώ­ντας, συ­νερ­γα­ζό­με­νοι και ανα­στο­χα­ζό­με­νοι πάνω στις αν­θρώ­πι­νες πα­ρεμ­βά­σεις και στις δυ­να­τό­τη­τες προ­στα­σί­ας και απο­κα­τά­στα­σης της φύσης.

Στο πλαί­σιο της επι­μόρ­φω­σης πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν εκ­παι­δευ­τι­κές δρά­σεις στη Serra de Tronqueira, στις Furnas και στις Sete Cidades, πε­ζο­πο­ρί­ες και δρα­στη­ριό­τη­τες πα­ρα­τή­ρη­σης του φυ­σι­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος, πα­ρα­τή­ρη­ση φα­λαι­νών και δελ­φι­νιών, γνω­ρι­μία με την το­πι­κή χλω­ρί­δα και πα­νί­δα, επι­σκέ­ψεις σε πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κά και ερ­μη­νευ­τι­κά κέ­ντρα, καθώς και δρα­στη­ριό­τη­τες Outdoor Education στην πόλη της Ponta Delgada. Πα­ράλ­λη­λα, αξιο­ποι­ή­θη­καν ψη­φια­κά ερ­γα­λεία, όπως τα Digipad, PlantNet και Environment Challenge, ενώ ιδιαί­τε­ρη έμ­φα­ση δό­θη­κε στη συ­νερ­γα­τι­κή μά­θη­ση, την ενερ­γη­τι­κή ακρό­α­ση, την αυ­τε­νέρ­γεια, τη δη­μιουρ­γι­κό­τη­τα και την ανά­πτυ­ξη νέων εκ­παι­δευ­τι­κών δρα­στη­ριο­τή­των σε εξω­τε­ρι­κούς χώ­ρους.

Από ένα εντυ­πω­σια­κό τοπίο σε ένα μά­θη­μα πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κής συ­νεί­δη­σης

Ιδιαί­τε­ρα έντο­νη υπήρ­ξε η δια­πί­στω­ση ότι πίσω από την απα­ρά­μιλ­λη φυ­σι­κή ομορ­φιά των Αζο­ρών κρύ­βε­ται μια μακρά ιστο­ρία αν­θρώ­πι­νων πα­ρεμ­βά­σε­ων, οι οποί­ες σε ση­μα­ντι­κό βαθμό έχουν με­τα­μορ­φώ­σει τα φυ­σι­κά οι­κο­συ­στή­μα­τα του νη­σιού.

Το εντυ­πω­σια­κό τοπίο που συ­να­ντά ο επι­σκέ­πτης —οι εκτε­τα­μέ­νες φυ­τεί­ες κρυ­πτο­μέ­ριας (Cryptomeria japonica), οι με­γά­λες εκτά­σεις του ει­σβο­λι­κού ginger lily (Hedychium gardnerianum), οι ατε­λεί­ω­τοι φρά­χτες από ορ­ταν­σί­ες και άλλα φυ­τι­κά είδη που χα­ρα­κτη­ρί­ζουν σή­με­ρα το τοπίο— δεν απο­τε­λεί στο σύ­νο­λό του την αρ­χι­κή φυ­σι­κή βλά­στη­ση των Αζο­ρών. Η επέ­κτα­ση ει­σα­γό­με­νων ειδών έχει σε αρ­κε­τές πε­ριο­χές πε­ριο­ρί­σει την πα­ρου­σία της γη­γε­νούς και εν­δη­μι­κής χλω­ρί­δας και έχει επη­ρε­ά­σει τα οι­κο­συ­στή­μα­τα του νη­σιού. Η ίδια η επί­ση­μη δια­χεί­ρι­ση της πε­ριο­χής των Furnas ανα­γνω­ρί­ζει ως ση­μα­ντι­κά προ­βλή­μα­τα την εξά­πλω­ση ει­σβο­λι­κής χλω­ρί­δας, τις μο­νο­καλ­λιέρ­γειες και την απώ­λεια εν­διαι­τη­μά­των της μα­κα­ρο­νη­σια­κής φυ­σι­κής βλά­στη­σης. (Azores)

Ακόμη πιο απο­κα­λυ­πτι­κή ήταν η γνω­ρι­μία με την ιστο­ρία του Priolo (Pyrrhula murina), ενός εν­δη­μι­κού που­λιού της São Miguel και ενός από τα πλέον χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά πα­ρα­δείγ­μα­τα της σχέ­σης ανά­με­σα στην αν­θρώ­πι­νη πα­ρέμ­βα­ση, την απώ­λεια εν­διαι­τή­μα­τος και την προ­σπά­θεια απο­κα­τά­στα­σης ενός οι­κο­συ­στή­μα­τος.

Η επι­βί­ω­ση του Priolo εξαρ­τά­ται από τη δια­τή­ρη­ση της φυ­σι­κής δα­σι­κής βλά­στη­σης της Laurissilva, η οποία έχει υπο­στεί ση­μα­ντι­κές πιέ­σεις από την αν­θρώ­πι­νη δρα­στη­ριό­τη­τα και την εξά­πλω­ση ει­σα­γό­με­νων ειδών. Η κα­τά­στα­ση του εί­δους είχε φτά­σει σε εξαι­ρε­τι­κά κρί­σι­μο ση­μείο και κατά τη δε­κα­ε­τία του 1990 εκτι­μά­ται ότι είχαν απο­μεί­νει πε­ρί­που 100 ζευ­γά­ρια. (Counteract)

Η συ­νέ­χεια, όμως, αυτής της ιστο­ρί­ας είναι ίσως ακόμη ση­μα­ντι­κό­τε­ρη.

Εδώ και πε­ρί­που δύο δε­κα­ε­τί­ες εφαρ­μό­ζο­νται ορ­γα­νω­μέ­να προ­γράμ­μα­τα απο­κα­τά­στα­σης του εν­διαι­τή­μα­τος του Priolo, με απο­μά­κρυν­ση ει­σβο­λι­κών φυτών, πα­ρα­γω­γή αυ­το­χθό­νων και εν­δη­μι­κών φυτών σε φυ­τώ­ρια και επα­να­φύ­τευ­σή τους στις πε­ριο­χές απο­κα­τά­στα­σης. Πε­ρισ­σό­τε­ρα από 350 εκτά­ρια δά­σους Laurissilva έχουν απο­κα­τα­στα­θεί, ενώ η συ­στη­μα­τι­κή πα­ρα­κο­λού­θη­ση του πλη­θυ­σμού δεί­χνει ότι το είδος έχει ανα­κάμ­ψει ση­μα­ντι­κά, φτά­νο­ντας σε επί­πε­δα της τάξης του ενός χι­λιά­δων ατό­μων και απο­κτώ­ντας πλέον κα­θε­στώς «ευά­λω­του» αντί «κρι­τι­κά κιν­δυ­νεύ­ο­ντος». (Portal Azores)

Όταν η επι­στή­μη γί­νε­ται πο­λι­τι­κή και η πο­λι­τι­κή πράξη

Αντί­στοι­χα απο­κα­λυ­πτι­κή ήταν η πε­ρί­πτω­ση της Lagoa das Furnas.

Η εντα­τι­κο­ποί­η­ση της γε­ωρ­γί­ας και της κτη­νο­τρο­φί­ας και η χρήση λι­πα­σμά­των είχαν συμ­βά­λει στην εισ­ροή θρε­πτι­κών ου­σιών στη λίμνη και στην εμ­φά­νι­ση φαι­νο­μέ­νων ευ­τρο­φι­σμού. Η αντι­με­τώ­πι­ση του προ­βλή­μα­τος δεν πε­ριο­ρί­στη­κε σε με­μο­νω­μέ­νες δρά­σεις ευαι­σθη­το­ποί­η­σης. Προ­χώ­ρη­σε σε επί­πε­δο σχε­δια­σμού και δη­μό­σιας πο­λι­τι­κής, με αλ­λα­γές στις χρή­σεις γης, από­κτη­ση γε­ωρ­γι­κών εκτά­σε­ων από την κυ­βέρ­νη­ση των Αζο­ρών, απο­μά­κρυν­ση της κτη­νο­τρο­φι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας από τμή­μα­τα της λε­κά­νης απορ­ρο­ής, πε­ριο­ρι­σμό των φορ­τί­ων λι­πα­σμά­των και πα­ράλ­λη­λες δρά­σεις οι­κο­λο­γι­κής και το­πια­κής απο­κα­τά­στα­σης. Οι πα­ρεμ­βά­σεις αυτές έχουν συν­δε­θεί με βελ­τί­ω­ση της ποιό­τη­τας του νερού της λί­μνης. (ResearchGate)

Τα δύο αυτά πα­ρα­δείγ­μα­τα ανέ­δει­ξαν ένα ιδιαί­τε­ρα ση­μα­ντι­κό μή­νυ­μα: η πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κή υπο­βάθ­μι­ση δεν είναι ανα­γκα­στι­κά μο­νό­δρο­μος. Οι αν­θρώ­πι­νες πα­ρεμ­βά­σεις μπο­ρούν να προ­κα­λέ­σουν σο­βα­ρές και μα­κρο­χρό­νιες αλ­λα­γές στα οι­κο­συ­στή­μα­τα. Όταν, όμως, υπάρ­χει επι­στη­μο­νι­κή γνώση, συ­στη­μα­τι­κή πα­ρα­κο­λού­θη­ση, μα­κρο­πρό­θε­σμος σχε­δια­σμός, πο­λι­τι­κή βού­λη­ση και κοι­νω­νι­κή συμ­με­το­χή, μπο­ρούν να υπάρ­ξουν ου­σια­στι­κές πα­ρεμ­βά­σεις απο­κα­τά­στα­σης και προ­στα­σί­ας.

Αυτό ακρι­βώς απο­τέ­λε­σε ένα από τα πιο ισχυ­ρά μη­νύ­μα­τα της επι­μόρ­φω­σης: υπάρ­χουν επι­λο­γές.

«Δεν μπο­ρείς να προ­στα­τεύ­σεις κάτι που δεν γνω­ρί­ζεις»

Η εμπει­ρία στις Αζό­ρες ανέ­δει­ξε πα­ράλ­λη­λα τον κα­θο­ρι­στι­κό ρόλο της εκ­παί­δευ­σης.

Ιδιαί­τε­ρα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κή υπήρ­ξε η μαρ­τυ­ρία των επι­στη­μό­νων που ερ­γά­ζο­νται για την προ­στα­σία του Priolo. Άν­θρω­ποι που με­γά­λω­σαν στο νησί πε­ριέ­γρα­ψαν ότι και οι ίδιοι, ως παι­διά, θε­ω­ρού­σαν πολλά από τα φυτά που έβλε­παν κα­θη­με­ρι­νά —και τα οποία σή­με­ρα ανα­γνω­ρί­ζο­νται ως ει­σα­γό­με­να ή ει­σβο­λι­κά— μέρος της φυ­σι­κής βλά­στη­σης του τόπου τους.

Η δια­πί­στω­ση αυτή δεί­χνει πόσο δύ­σκο­λο είναι να προ­στα­τευ­θεί ένα οι­κο­σύ­στη­μα όταν η κοι­νω­νία δεν γνω­ρί­ζει την ιστο­ρία, τη λει­τουρ­γία και τις ανά­γκες του. Ανα­δει­κνύ­ει, ταυ­τό­χρο­να, τον κα­θο­ρι­στι­κό ρόλο της επι­στη­μο­νι­κής ενη­μέ­ρω­σης και της εκ­παί­δευ­σης στη δια­μόρ­φω­ση πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κά συ­νει­δη­το­ποι­η­μέ­νων πο­λι­τών.

Η βιω­μα­τι­κή επαφή με τη φύση απο­τε­λεί, επο­μέ­νως, ου­σια­στι­κό μέρος αυτής της δια­δι­κα­σί­ας. Η γνω­ρι­μία με το φυ­σι­κό πε­ρι­βάλ­λον χρειά­ζε­ται να προη­γεί­ται της επι­στη­μο­νι­κής του με­λέ­της και η επι­στη­μο­νι­κή γνώση να οδη­γεί στη συ­νέ­χεια στην ανα­ζή­τη­ση τρό­πων προ­στα­σί­ας και δια­φύ­λα­ξής του.

Δεν μπο­ρείς να προ­στα­τεύ­σεις κάτι που δεν γνω­ρί­ζεις.

Από τις Αζό­ρες στη Ρόδο

Η εμπει­ρία αυτή συν­δέ­ε­ται άμεσα με τον στόχο της Δια­πί­στευ­σης Erasmus+ του 4ου ΓΕΛ Ρόδου για την ευαι­σθη­το­ποί­η­ση των μα­θη­τών σχε­τι­κά με το πε­ρι­βάλ­λον, την καλ­λιέρ­γεια πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κής συ­νεί­δη­σης και τη διε­ρεύ­νη­ση της σχέ­σης ανά­με­σα στην αει­φο­ρία και τη βιώ­σι­μη του­ρι­στι­κή ανά­πτυ­ξη.

Πρό­κει­ται για έναν προ­βλη­μα­τι­σμό που το σχο­λείο έχει εντά­ξει στον ευ­ρύ­τε­ρο σχε­δια­σμό της Δια­πί­στευ­σής του και ο οποί­ος έχει ήδη τρο­φο­δο­τή­σει προη­γού­με­νες ευ­ρω­παϊ­κές κι­νη­τι­κό­τη­τες. Κατά το προη­γού­με­νο έτος, εκ­παι­δευ­τι­κοί του σχο­λεί­ου είχαν την ευ­και­ρία να με­λε­τή­σουν την πε­ρί­πτω­ση της Ισλαν­δί­ας, εστιά­ζο­ντας στη σχέση φύσης, αει­φο­ρί­ας, του­ρι­σμού και ανά­πτυ­ξης. Η φε­τι­νή εμπει­ρία στις Αζό­ρες προ­σέ­θε­σε μια δια­φο­ρε­τι­κή, αλλά εξί­σου ση­μα­ντι­κή, νη­σιω­τι­κή οπτι­κή.

Δεν πρό­κει­ται για ανα­ζή­τη­ση ενός έτοι­μου μο­ντέ­λου που θα μπο­ρού­σε να με­τα­φερ­θεί αυ­τού­σιο στη Ρόδο. Πρό­κει­ται για τη δυ­να­τό­τη­τα να πα­ρα­τη­ρη­θούν δια­φο­ρε­τι­κές επι­λο­γές, να με­λε­τη­θούν οι συ­νέ­πειές τους και να ανα­ζη­τη­θούν, μέσα από την εκ­παί­δευ­ση και τον διά­λο­γο, οι δρό­μοι που μπο­ρούν να υπη­ρε­τή­σουν κα­λύ­τε­ρα τις ανά­γκες κάθε τόπου.

Και εδώ ανα­δει­κνύ­ε­ται μια ακόμη ση­μα­ντι­κή διά­στα­ση της εμπει­ρί­ας: η προ­στα­σία του φυ­σι­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος και η ανά­πτυ­ξη δεν είναι υπο­χρε­ω­τι­κά αντί­θε­τες έν­νοιες. Η εμπει­ρία των Αζο­ρών δεί­χνει ότι, όταν η φυ­σι­κή κλη­ρο­νο­μιά αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως κε­φά­λαιο που χρειά­ζε­ται να δια­φυ­λα­χθεί, η βιω­σι­μό­τη­τα μπο­ρεί να απο­τε­λέ­σει μέρος του ίδιου του ανα­πτυ­ξια­κού σχε­δια­σμού και της του­ρι­στι­κής ταυ­τό­τη­τας ενός τόπου.

Για ένα νησί όπως η Ρόδος, όπου το φυ­σι­κό πε­ρι­βάλ­λον απο­τε­λεί ανα­πό­σπα­στο μέρος της ταυ­τό­τη­τας και της οι­κο­νο­μι­κής ζωής του τόπου, ο προ­βλη­μα­τι­σμός αυτός απο­κτά ιδιαί­τε­ρη ση­μα­σία.

Η ευ­ρω­παϊ­κή εμπει­ρία του 4ου ΓΕΛ Ρόδου κα­τα­λή­γει έτσι σε ένα μή­νυ­μα που υπερ­βαί­νει τα όρια μιας επι­μόρ­φω­σης εκ­παι­δευ­τι­κών: η δια­φύ­λα­ξη του φυ­σι­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος δεν είναι μόνο ζή­τη­μα πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κής πο­λι­τι­κής. Είναι ζή­τη­μα γνώ­σης, παι­δεί­ας, επι­λο­γών και συλ­λο­γι­κού ορά­μα­τος για το μέλ­λον ενός τόπου.

Και ίσως το ση­μα­ντι­κό­τε­ρο μά­θη­μα από τις Αζό­ρες είναι ακρι­βώς αυτό: όταν μια κοι­νω­νία γνω­ρί­ζει τη φύση της, κα­τα­νο­εί την αξία της και απο­φα­σί­ζει να την προ­στα­τεύ­σει, η αλ­λα­γή πο­ρεί­ας είναι δυ­να­τή.

Το πρό­γραμ­μα Δια­πί­στευ­σης Erasmus+ επι­χο­ρη­γεί­ται από την Ευ­ρω­παϊ­κή Ένωση και το Ίδρυ­μα Κρα­τι­κών Υπο­τρο­φιών (ΙΚΥ) είναι η Εθνι­κή Μο­νά­δα Συ­ντο­νι­σμού.

Κεί­με­νο απο­ποί­η­σης ευ­θύ­νης

Με την επι­χο­ρή­γη­ση της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης. Ωστό­σο, οι από­ψεις και οι γνώ­μες που δια­τυ­πώ­νο­νται εκ­φρά­ζουν απο­κλει­στι­κά τις από­ψεις των συ­ντα­κτών και δεν

αντι­προ­σω­πεύ­ουν κατ’ ανά­γκη τις από­ψεις της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης ή του Ιδρύ­μα­τος

Κρα­τι­κών Υπο­τρο­φιών (ΙΚΥ). Ούτε η Ευ­ρω­παϊ­κή Ένωση ούτε η χο­ρη­γού­σα αρχή μπο­ρούν να θε­ω­ρη­θούν υπεύ­θυ­νες για αυτές.