Η νησιωτικότητα να γίνει πράξη στην Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα

Λευτέρης Πέντες

Η δημόσια διαβούλευση για την Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα είναι μια σημαντική ευκαιρία. Μας δίνει τη δυνατότητα να μιλήσουμε σοβαρά για ένα θέμα που αφορά την καθημερινότητα, την υγεία, την οικονομία και το μέλλον των νησιών μας: το νερό.

Το νερό δεν είναι ένα απλό αγαθό. Είναι δημόσιο αγαθό. Είναι όρος ζωής, ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής. Ιδίως στα νησιά, η πρόσβαση σε επαρκές, ποιοτικό και προσιτό νερό δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση για να μπορεί ένας τόπος να κατοικείται, να λειτουργεί και να αντέχει.

Η Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα κινείται σε σωστή κατεύθυνση όταν αναγνωρίζει τη σημασία του νερού και την ανάγκη καλύτερης διαχείρισής του. Όμως για τα νησιά χρειάζεται κάτι περισσότερο από γενικές αναφορές. Χρειάζεται ειδική πολιτική.

Και αυτό δεν είναι απλώς πολιτική άποψη. Είναι συνταγματική υποχρέωση.

Το άρθρο 101 παρ. 4 του Συντάγματος προβλέπει ότι ο νομοθέτης και η Διοίκηση οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες των νησιωτικών περιοχών. Με απλά λόγια, το κράτος όταν σχεδιάζει πολιτικές δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τα νησιά σαν να έχουν τις ίδιες συνθήκες με την ηπειρωτική χώρα.

Η νησιωτικότητα, λοιπόν, δεν είναι ένα σύνθημα. Δεν είναι μια λέξη που μπαίνει στα κείμενα για να ακούγονται πιο ολοκληρωμένα. Είναι υποχρέωση που πρέπει να γίνεται πράξη.

Στο νερό αυτό είναι απολύτως αναγκαίο.

Στα νησιά, το πρόβλημα της ύδρευσης δεν είναι μόνο πώς θα παραχθεί περισσότερο νερό. Αυτό, σε αρκετές περιπτώσεις, είναι αναγκαίο. Όμως δεν αρκεί.

Το πραγματικό ερώτημα είναι πιο δύσκολο:

Πώς θα έχουμε αρκετό και ποιοτικό νερό, χωρίς να πτωχεύουν οι υπηρεσίες ύδρευσης των Δήμων και των ΔΕΥΑ και χωρίς να πληρώνουν οι μόνιμοι κάτοικοι το βάρος της εποχικής αιχμής;

Όποιος έχει υπηρετήσει την Αυτοδιοίκηση σε νησιωτικό Δήμο γνωρίζει καλά ότι η ύδρευση δεν είναι ένα απλό τεχνικό θέμα. Είναι καθημερινή ευθύνη. Είναι κόστος ενέργειας, γεωτρήσεις, αντλιοστάσια, αφαλατώσεις, δίκτυα, βλάβες, διαρροές, δεξαμενές, ποιότητα νερού, αποχέτευση, προσωπικό, συμβάσεις, εισπράξεις και αγωνία να μη μείνει ο τόπος χωρίς νερό.

Στα νησιά έχουμε μικρό μόνιμο πληθυσμό, αλλά πολύ μεγάλη εποχική πίεση. Έχουμε αυξημένες ανάγκες το καλοκαίρι, ακριβή ενέργεια, παλιά δίκτυα, απώλειες νερού, τεχνική υποστελέχωση και σε πολλές περιοχές κίνδυνο υφαλμύρινσης του υδροφόρου ορίζοντα. Δηλαδή, όταν αντλούμε περισσότερο νερό απ’ όσο αντέχει το φυσικό σύστημα, το θαλασσινό νερό μπορεί να μπει στα υπόγεια νερά και να τα καταστήσει ακατάλληλα.

Γι’ αυτό δεν μπορούμε να συζητάμε μόνο για νέες μονάδες παραγωγής νερού. Πρέπει να συζητάμε και για το υδατικό ισοζύγιο, το κόστος, τις απώλειες, την ενέργεια, τη συντήρηση, τη διαφάνεια και τη βιωσιμότητα των υπηρεσιών ύδρευσης.

Πριν ζητήσουμε περισσότερο νερό, πρέπει να ξέρουμε τι γίνεται με το νερό που ήδη έχουμε.

Πρέπει να γνωρίζουμε πόσο νερό παράγεται ή αντλείται, πόσο μπαίνει στο δίκτυο, πόσο χάνεται, πόσο τιμολογείται, πόσο εισπράττεται και πόσο τελικά κοστίζει το χρήσιμο κυβικό. Αυτό είναι το υδατικό ισοζύγιο. Χωρίς αυτό, δεν υπάρχει σοβαρή πολιτική νερού.

Δεν μπορεί το κράτος να πληρώνει κάθε καλοκαίρι για να παράγεται ακριβό νερό, όταν μεγάλο μέρος του παραγόμενου νερού χάνεται ή δεν γίνεται ποτέ έσοδο για την υπηρεσία ύδρευσης.

Πρώτα υδατικό ισοζύγιο, έλεγχος, μετρήσεις, απώλειες και κόστος. Μετά νέα παραγωγή.

Με απλά λόγια:

Δεν μπορεί να παράγουμε ακριβά για να χάνουμε ακριβά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι είμαστε απέναντι σε νέες μονάδες παραγωγής νερού. Κάθε άλλο. Σε πολλά νησιά είναι απαραίτητες. Όμως κάθε νέα παραγωγή πρέπει να συνοδεύεται από σχέδιο μείωσης απωλειών, σωστή υδρομέτρηση, έλεγχο της κατανάλωσης ενέργειας και καθαρή εικόνα για το πραγματικό κόστος του νερού.

Πρέπει επίσης να υπάρχει αξιολόγηση της υπηρεσίας ύδρευσης που θα λειτουργήσει το έργο. Δεν αρκεί να χρηματοδοτούμε νέες υποδομές. Πρέπει να ξέρουμε αν ο Δήμος ή η ΔΕΥΑ μπορεί να τις συντηρήσει, να τις μετρήσει, να τις λειτουργήσει σωστά και να τις κρατήσει βιώσιμες.

Νέο έργο χωρίς σχέδιο λειτουργικής βελτίωσης του παρόχου μπορεί να γίνει νέο βάρος για τον Δήμο και τους πολίτες.

8+1 προτάσεις και μία βασική προϋπόθεση
Με βάση αυτή την εμπειρία, κατέθεσα στη δημόσια διαβούλευση μια δέσμη προτάσεων για να γίνει η νησιωτικότητα πραγματική πολιτική στο νερό και όχι απλή αναφορά σε ένα κείμενο.

1. Η νησιωτικότητα να μπει καθαρά στη Στρατηγική
Η Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα πρέπει να αναφέρει ρητά ότι η πολιτική για το νερό στα νησιά σχεδιάζεται με βάση το άρθρο 101 παρ. 4 του Συντάγματος.

Η νησιωτικότητα πρέπει να σημαίνει ειδικά μέτρα, ειδικούς δείκτες και ειδική χρηματοδότηση. Όχι γενικές αναφορές χωρίς εφαρμογή.

2. Ειδικό κεφάλαιο για τα νησιά και τις υπηρεσίες ύδρευσης
Στο κεφάλαιο αυτό πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ο μόνιμος πληθυσμός, η εποχική αύξηση, το ενεργειακό κόστος, οι απώλειες δικτύου, η υφαλμύρινση του υδροφόρου ορίζοντα, η τεχνική στελέχωση και η οικονομική δυνατότητα κάθε Δήμου ή ΔΕΥΑ.
Παράλληλα, πρέπει να υπάρχει κοινό ελάχιστο πλαίσιο για τα τοπικά σχέδια νερού των νησιωτικών Δήμων και ΔΕΥΑ. Δεν μπορεί κάθε τοπικό σχέδιο να συντάσσεται με διαφορετικό τρόπο και χωρίς να καταγράφει τα ίδια βασικά στοιχεία.
Κάθε τοπικό σχέδιο νερού πρέπει να περιλαμβάνει, με ενιαίο και συγκρίσιμο τρόπο:
το υδατικό ισοζύγιο, τις πηγές νερού, τις γεωτρήσεις, τις δεξαμενές, τα αντλιοστάσια, την παραγωγή νερού, τις απώλειες δικτύου, το νερό που τιμολογείται, το νερό που εισπράττεται, το κόστος ανά κυβικό, την κατανάλωση ενέργειας ανά κυβικό, την κατάσταση των βασικών υποδομών, τον κίνδυνο υφαλμύρινσης του υδροφόρου ορίζοντα και τις ανάγκες συντήρησης ή νέων έργων.
Με απλά λόγια, πριν ζητήσει ένας Δήμος ή μια ΔΕΥΑ νέο έργο, πρέπει να υπάρχει καθαρή εικόνα για το νερό που ήδη διαθέτει, το νερό που χάνει, το κόστος που πληρώνει και τις υποδομές που πρέπει να προστατεύσει.
Χωρίς κοινά στοιχεία, δεν μπορεί να υπάρξει δίκαιη σύγκριση, σωστή χρηματοδότηση και σοβαρή πολιτική νερού για τα νησιά.
Γιατί άλλο είναι να σχεδιάζεις πολιτική νερού για μια μεγάλη πόλη και άλλο για ένα νησί με μικρό μόνιμο πληθυσμό, μεγάλες καλοκαιρινές ανάγκες και περιορισμένες τεχνικές υπηρεσίες.
3. Κόστος και ενέργεια ανά κυβικό νερού
Κάθε έργο ύδρευσης, άντλησης, μεταφοράς, αφαλάτωσης ή νέας παραγωγής νερού πρέπει να συνοδεύεται από δύο απλούς αλλά κρίσιμους δείκτες: πόσο κοστίζει το κυβικό νερού και πόσο ρεύμα χρειάζεται για κάθε κυβικό νερού. Δηλαδή €/m³ και kWh/m³.

Αυτό πρέπει να γίνει υποχρεωτικό. Γιατί δεν αρκεί να λέμε ότι ένα έργο θα παράγει νερό. Πρέπει να ξέρουμε και πόσο θα κοστίζει αυτό το νερό κάθε μέρα στη λειτουργία του.

Στα νησιά, το νερό συχνά περνά από γεωτρήσεις, αντλιοστάσια, μεταφορές, πιεστικά συστήματα ή αφαλατώσεις. Όλα αυτά χρειάζονται ρεύμα. Άρα το ενεργειακό κόστος είναι βασικό μέρος του πραγματικού κόστους του νερού.

Και υπάρχει ακόμα ένα κρίσιμο σημείο: αυτοί οι δείκτες δεν πρέπει να υπολογίζονται μόνο στο νερό που παράγεται, αλλά και στο νερό που τελικά τιμολογείται.

Γιατί άλλο είναι να παράγεις 1.000 κυβικά και άλλο να φτάνουν, να μετρώνται και να πληρώνονται τα μισά. Αν το μισό νερό χάνεται ή δεν τιμολογείται, τότε το πραγματικό κόστος του νερού που φέρνει έσοδο διπλασιάζεται.

Άρα, ένα έργο δεν πρέπει να κρίνεται μόνο από το πόσο νερό παράγει. Πρέπει να κρίνεται από το πόσο κοστίζει το νερό που τελικά φτάνει στον πολίτη, μετριέται, τιμολογείται και πληρώνεται.

Χωρίς αυτή την εικόνα, δεν ξέρουμε αν ένα έργο λύνει το πρόβλημα ή αν απλώς δημιουργεί νέο κόστος για τον Δήμο, τη ΔΕΥΑ και τελικά τον πολίτη.

4. Καμία νέα παραγωγή χωρίς υδατικό ισοζύγιο, μείωση απωλειών και αξιολόγηση του παρόχου
Οι νέες μονάδες παραγωγής νερού μπορεί να είναι αναγκαίες. Όμως δεν μπορεί να χρηματοδοτείται νέα παραγωγή χωρίς πρώτα να υπάρχει καθαρό υδατικό ισοζύγιο.

Πρέπει να ξέρουμε πόσο νερό παράγεται, πόσο μπαίνει στο δίκτυο, πόσο χάνεται, πόσο τιμολογείται, πόσο εισπράττεται και πόσο τελικά κοστίζει το χρήσιμο κυβικό.

Παράλληλα, η χρηματοδότηση νέων έργων πρέπει να συνδέεται με σχέδιο μείωσης απωλειών, σωστή υδρομέτρηση, παρακολούθηση της κατανάλωσης και αξιολόγηση της λειτουργικής κατάστασης της υπηρεσίας ύδρευσης που θα τα λειτουργήσει.

Δεν αρκεί να δίνουμε χρήματα για νέα έργα. Πρέπει να ξέρουμε αν η υπηρεσία που θα τα λειτουργήσει μπορεί να τα συντηρήσει, να τα μετρήσει, να τα πληρώσει και να τα κρατήσει βιώσιμα.

Δεν έχει νόημα να χρηματοδοτούμε συνεχώς νέες μονάδες παραγωγής, αν την ίδια στιγμή δεν γνωρίζουμε τι χάνεται στο δίκτυο, τι μετριέται, τι τιμολογείται και τι μπορεί πραγματικά να συντηρήσει ο Δήμος ή η ΔΕΥΑ.

Αν δεν ξέρουμε τι χάνεται, δεν μπορούμε να ξέρουμε τι πραγματικά λείπει. Και αν παράγουμε ακριβό νερό σε δίκτυα με μεγάλες απώλειες, τότε δεν λύνουμε το πρόβλημα. Το μεγαλώνουμε.

Δεν μπορεί να παράγουμε ακριβά για να χάνουμε ακριβά.

5. Δημόσιος έλεγχος στις συμβάσεις παραγωγής νερού
Χρειάζεται καθαρός δημόσιος έλεγχος στις συμβάσεις παραγωγής ή προμήθειας νερού.

Δεν μπορεί μια σύμβαση να εμφανίζεται απλώς ως «προμήθεια κυβικών», όταν στην πράξη ο ιδιώτης λειτουργεί, συντηρεί ή επισκευάζει δημόσια μονάδα παραγωγής.

Η τεχνική υποστήριξη από ιδιώτες μπορεί να είναι χρήσιμη σε ορισμένες περιπτώσεις. Όμως ο δημόσιος φορέας πρέπει να έχει τον έλεγχο στην παραγωγή, στο κόστος, στα δεδομένα και στην τελική τιμή.

Δημόσιο νερό δεν σημαίνει μόνο δημόσιες εγκαταστάσεις. Σημαίνει δημόσιος έλεγχος στον τρόπο που το νερό παράγεται, κοστολογείται και φτάνει στον πολίτη.

Όταν ο ιδιώτης πληρώνεται για το νερό που παράγει, αλλά ο Δήμος ή η ΔΕΥΑ πληρώνει το ρεύμα, τις απώλειες και το οικονομικό ρίσκο, τότε ο ιδιώτης έχει το σίγουρο έσοδο και η δημόσια υπηρεσία κρατά τον δύσκολο λογαριασμό.

Αυτό δεν είναι σωστό μοντέλο για το δημόσιο νερό.

6. Προστασία των πολύ μικρών κατοικημένων νησιών
Για τα πολύ μικρά κατοικημένα νησιά, το νερό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο με στενά ανταποδοτικά κριτήρια.

Εκεί το νερό είναι όρος ζωής, κατοίκησης και δημογραφικής αντοχής. Σε μια περίοδο που πολλά μικρά νησιά δίνουν μάχη για να κρατήσουν μόνιμους κατοίκους, η πρόσβαση σε βασική και προσιτή ποσότητα νερού δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση για να μείνουν οικογένειες, εργαζόμενοι και νέοι άνθρωποι στον τόπο τους.

Το νερό δεν πρέπει να γίνεται αντικίνητρο παραμονής.

Χρειάζεται εγγυημένη βασική ποσότητα νερού για τους μόνιμους κατοίκους, με προστατευμένη τιμή στην πρώτη κλίμακα κατανάλωσης.

Από εκεί και πάνω, η κατανάλωση πρέπει να χρεώνεται προοδευτικά.

Προστατεύουμε την ανάγκη, όχι τη σπατάλη.

7. Ταμείο Νησιωτικής Υδατικής Ανθεκτικότητας
Χρειάζεται ειδικό χρηματοδοτικό εργαλείο για τα νησιά.

Ένα Ταμείο Νησιωτικής Υδατικής Ανθεκτικότητας, που θα στηρίζει έργα μείωσης απωλειών, αντικατάστασης δικτύων, τηλεμετρίας, υδρομέτρησης, ενεργειακής αναβάθμισης αντλιοστασίων, προστασίας από την υφαλμύρινση του υδροφόρου ορίζοντα και τεχνικής υποστήριξης μικρών Δήμων και ΔΕΥΑ.

Δεν μπορεί ο μόνιμος κάτοικος ενός νησιού να πληρώνει μόνος του υποδομές που πρέπει να αντέχουν πληθυσμούς πολλαπλάσιους λόγω της τουριστικής αιχμής.

8. Οι υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης να αναγνωριστούν ως υποδομές μείζονος σημασίας
Στα νησιά, οι υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης δεν είναι απλά τεχνικά έργα.

Είναι υποδομές ζωής, δημόσιας υγείας, περιβαλλοντικής προστασίας και παραμονής πληθυσμού.

Μια σοβαρή βλάβη σε αντλιοστάσιο, δεξαμενή, αγωγό, μονάδα παραγωγής νερού ή εγκατάσταση αποχέτευσης μπορεί σε ένα νησί να δημιουργήσει άμεσο πρόβλημα στην καθημερινότητα, στην υγεία, στο περιβάλλον και στην οικονομική λειτουργία του τόπου.

Γι’ αυτό χρειάζονται τακτικός τεχνικός έλεγχος, προληπτική συντήρηση, σχέδια έκτακτης ανάγκης, δημόσια παρακολούθηση και προτεραιότητα χρηματοδότησης για τις κρίσιμες υποδομές.

Και μία βασική προϋπόθεση: εφαρμογή
Όλα τα παραπάνω δεν έχουν αξία αν μείνουν στα χαρτιά.

Κάθε πρόβλεψη για τις νησιωτικές υπηρεσίες ύδρευσης πρέπει να έχει υπεύθυνο φορέα, χρονοδιάγραμμα, πηγή χρηματοδότησης, δείκτη αξιολόγησης και δημόσια παρακολούθηση της προόδου.

Ιδίως η χρηματοδότηση νέων έργων πρέπει να συνδέεται με καθαρό υδατικό ισοζύγιο, μείωση απωλειών, έλεγχο κόστους, ενεργειακή αποδοτικότητα και σχέδιο λειτουργικής βελτίωσης του παρόχου.

Χωρίς αυτά, ακόμη και οι σωστές κατευθύνσεις κινδυνεύουν να μείνουν ευχολόγιο.

Η νησιωτικότητα στο νερό δεν μπορεί να μένει αφηρημένος όρος. Πρέπει να γίνει εφαρμοσμένη πολιτική.

Με σχέδιο. Με μετρήσεις. Με χρηματοδότηση. Με δημόσιο έλεγχο. Με προστασία των μόνιμων κατοίκων. Με βιώσιμες υπηρεσίες ύδρευσης.

Στα νησιά δεν αρκεί να παράγεις νερό. Πρέπει να το παράγεις σωστά, να το μετράς, να το προστατεύεις, να το τιμολογείς δίκαια και να μη διαλύεις οικονομικά τις υπηρεσίες ύδρευσης.

Ο στόχος είναι απλός και καθαρός:

Δημόσιο νερό.
Βιώσιμες υπηρεσίες ύδρευσης.

Γράφει ο Λευτέρης Πέντες
πρώην Δήμαρχος Πάτμου