ΔΩ.ΠΡΩ.ΜΗ: Το ΕΧΠ για τις ΑΠΕ δεν αφορά μόνο το πού και το πώς – Αφορά το ποιος ωφελείται

Από την πα­ρά­τα­ξη  ΔΩ.ΠΡΩ.ΜΗ. του ΤΕΕ Δω­δε­κα­νή­σου ανα­κοι­νώ­θη­καν τα εξής:

Λίγες μέρες αφό­του η ΡΑΑΕΥ ενέ­κρι­νε την εγκα­τά­στα­ση δύο νέων αε­ριο­στρο­βι­λι­κών μο­νά­δων στον Ατμοη­λε­κτρι­κό Σταθ­μό Σο­ρω­νής, συ­νο­λι­κής ισχύ­ος 30 MW, με καύση συμ­βα­τι­κού καυ­σί­μου, επει­δή το δί­κτυο της Ρόδου εμ­φα­νί­ζει έλ­λειμ­μα ισχύ­ος πε­ρί­που 27,5 MW, έκλει­σε στις 25 Ιου­νί­ου 2026 η δη­μό­σια δια­βού­λευ­ση επί του ανα­θε­ω­ρη­μέ­νου Ει­δι­κού Χω­ρο­τα­ξι­κού Πλαι­σί­ου για τις Ανα­νε­ώ­σι­μες Πηγές Ενέρ­γειας (ΕΧΠ-ΑΠΕ). Οι δύο ει­δή­σεις δεν είναι άσχε­τες με­τα­ξύ τους. Είναι η ίδια ιστο­ρία από δύο δια­φο­ρε­τι­κές πλευ­ρές, και αξί­ζει να μεί­νει στη δη­μό­σια συ­ζή­τη­ση τώρα που το ΥΠΕΝ επε­ξερ­γά­ζε­ται τις πα­ρα­τη­ρή­σεις που κα­τα­τέ­θη­καν, πριν το πλαί­σιο ορι­στι­κο­ποι­η­θεί.

Η χρο­νι­κή αυτή σύμ­πτω­ση δεν είναι με­μο­νω­μέ­νη: το ΕΧΠ-ΑΠΕ ορι­στι­κο­ποιεί­ται πα­ράλ­λη­λα με δύο ακόμη Ει­δι­κά Χω­ρο­τα­ξι­κά Πλαί­σια που βρί­σκο­νται σε εξέ­λι­ξη, για τον Του­ρι­σμό και για τη Βιο­μη­χα­νία και την Εφο­δια­στι­κή Αλυ­σί­δα, και τα τρία μαζί θα κα­θο­ρί­σουν σε με­γά­λο βαθμό πώς θα ορ­γα­νω­θεί ο εθνι­κός χώρος τα επό­με­να χρό­νια.

Η Ρόδος θα καίει ορυ­κτό καύ­σι­μο του­λά­χι­στον μέχρι το 2030, οπότε ανα­μέ­νε­ται να ολο­κλη­ρω­θεί η με­γά­λη υπο­θα­λάσ­σια δια­σύν­δε­ση των Δω­δε­κα­νή­σων με το ηπει­ρω­τι­κό σύ­στη­μα, ένα έργο κό­στους πε­ρί­που 3 δι­σε­κα­τομ­μυ­ρί­ων ευρώ. Στο εν­διά­με­σο διά­στη­μα, κάθε MW απο­κε­ντρω­μέ­νης πα­ρα­γω­γής που θα μπο­ρού­σε να πα­ρα­χθεί το­πι­κά θα ελά­φρυ­νε ακρι­βώς αυτό το έλ­λειμ­μα. Κι όμως, το σχέ­διο ΕΧΠ-ΑΠΕ που τέ­θη­κε σε δια­βού­λευ­ση δεν έδινε καμία θε­σμι­κή προ­τε­ραιό­τη­τα σε αυτόν τον δρόμο. Είναι το ίδιο ερώ­τη­μα που το πλαί­σιο δεν απα­ντά κα­θό­λου: όταν ένα αιο­λι­κό ή ένα φω­το­βολ­ταϊ­κό πάρκο εγκα­θί­στα­ται σε ένα νησί των Δω­δε­κα­νή­σων, ποιος ωφε­λεί­ται από αυτό;

Η απά­ντη­ση, σή­με­ρα, είναι σχε­δόν πάντα η ίδια. Ωφε­λεί­ται ο επεν­δυ­τής, το δί­κτυο, και τα στα­τι­στι­κά της ενερ­γεια­κής με­τά­βα­σης. Σπα­νί­ως ο τόπος που δέ­χε­ται την εγκα­τά­στα­ση, σπα­νί­ως η κοι­νό­τη­τα που ζει δίπλα της, σπα­νί­ως το νησί που αλ­λά­ζει το τοπίο του και δέ­χε­ται τις επι­πτώ­σεις για δε­κα­ε­τί­ες.

Το ΕΧΠ-ΑΠΕ ορ­γα­νώ­νει τον εθνι­κό χώρο με κρι­τή­ρια φέ­ρου­σας ικα­νό­τη­τας, ζώνες απο­κλει­σμού, ελά­χι­στες απο­στά­σεις. Είναι ερ­γα­λεία σωστά ως προς τη λο­γι­κή τους, αλλά ανε­παρ­κή για έναν νη­σιω­τι­κό χώρο σαν τη Δω­δε­κά­νη­σο, όπου το ίδιο κομ­μά­τι γης μπο­ρεί ταυ­τό­χρο­να να είναι πόρος ενέρ­γειας, πόρος του­ρι­σμού, πόρος πρω­το­γε­νούς πα­ρα­γω­γής και ο μο­να­δι­κός ορί­ζο­ντας που βλέ­πει κάθε πρωί ένα χωριό. Το σχέ­διο ανα­γνω­ρί­ζει, σε επί­πε­δο αρχών, ότι θα πρέ­πει να υπάρ­χει όφε­λος για τις το­πι­κές κοι­νω­νί­ες. Όμως στα κα­νο­νι­στι­κά άρθρα, εκεί που πραγ­μα­τι­κά δε­σμεύ­ε­ται κά­ποιος να κάνει κάτι, η κοι­νω­νι­κή διά­στα­ση απου­σιά­ζει σχε­δόν εντε­λώς. Δεν προ­βλέ­πε­ται υπο­χρέ­ω­ση, δεν προ­βλέ­πε­ται μη­χα­νι­σμός, δεν προ­βλέ­πε­ται καν κα­τεύ­θυν­ση για το πώς μια επέν­δυ­ση ΑΠΕ με­τα­φρά­ζε­ται σε κάτι απτό για τον τόπο που τη φι­λο­ξε­νεί. Αυτό είναι το κενό που εμείς, ως ΔΩ.ΠΡΩ.ΜΗ., επι­ση­μαί­νου­με συ­στη­μα­τι­κά στον δη­μό­σιο διά­λο­γο για το πλαί­σιο.

Το ερ­γα­λείο υπάρ­χει ήδη. Λεί­πει η από­φα­ση να εφαρ­μο­στεί. Ο θε­σμός των Ενερ­γεια­κών Κοι­νο­τή­των, με τον Ν. 4513/2018 (ΦΕΚ Α’ 9/2018) και την επέ­κτα­σή του με τον Ν. 5037/2023 (ΦΕΚ Α’ 78/2023) στις Κοι­νό­τη­τες Ανα­νε­ώ­σι­μης Ενέρ­γειας (ΚΑΕ), σε εναρ­μό­νι­ση με την Οδη­γία 2018/2001 (RED II), δίνει ήδη σε δή­μους, ανα­πτυ­ξια­κούς ορ­γα­νι­σμούς, δη­μο­τι­κές επι­χει­ρή­σεις και συ­νε­ται­ρι­σμούς πο­λι­τών τη δυ­να­τό­τη­τα να συμ­με­τέ­χουν ου­σια­στι­κά σε έργα ΑΠΕ, όχι ως θε­α­τές αλλά ως συ­νι­διο­κτή­τες ή ως άμεσα ωφε­λού­με­νοι μέσω ενερ­γεια­κού συμ­ψη­φι­σμού. Είναι ένα ερ­γα­λείο που θα μπο­ρού­σε να αλ­λά­ξει εντε­λώς τη σχέση ενός νη­σιού με τις εγκα­τα­στά­σεις ΑΠΕ που φι­λο­ξε­νεί, από βάρος που υφί­στα­ται σε πόρο που δια­χει­ρί­ζε­ται.

Το σχέ­διο ΕΧΠ-ΑΠΕ, όμως, δεν χρη­σι­μο­ποιεί αυτό το ερ­γα­λείο ως μοχλό πο­λι­τι­κής. Δεν θέτει καμία διά­τα­ξη που να θε­σμο­θε­τεί υπο­χρε­ω­τι­κό το­πι­κό όφε­λος, δε­σμευ­τι­κή συμ­με­το­χή ΟΤΑ ή κί­νη­τρο έντα­ξης ΚΑΕ. Είναι θε­με­λιώ­δες κενό, ει­δι­κά για τον νη­σιω­τι­κό χώρο, όπου η αρχή που θα έπρε­πε να ισχύ­ει είναι απλή: ο τόπος που ανα­λαμ­βά­νει το βάρος της ενερ­γεια­κής υπο­δο­μής δι­καιού­ται άμεσο όφε­λος, όχι γε­νι­κή αντι­στάθ­μι­ση. Η συμ­με­το­χή του ΟΤΑ στο κε­φά­λαιο ή στα έσοδα ενός έργου είναι αυτή που δη­μιουρ­γεί πραγ­μα­τι­κό όφε­λος. Στη Ρόδο, όπως και σε κάθε μη δια­συν­δε­δε­μέ­νο σύ­στη­μα, η ενέρ­γεια που πα­ρά­γε­ται κα­τα­να­λώ­νε­ται το­πι­κά. Η απαί­τη­ση να επι­στρέ­φει μέρος της αξίας της στην το­πι­κή κοι­νω­νία δεν είναι πο­λι­τι­κό αί­τη­μα, είναι λο­γι­κή αντι­στοί­χι­ση του το­πι­κού κό­στους με το­πι­κό όφε­λος. Δεν είναι, εξάλ­λου, αί­τη­μα χωρίς προη­γού­με­νο. Ανά­λο­γα μο­ντέ­λα υπο­χρε­ω­τι­κής κοι­νο­τι­κής συμ­με­το­χής εφαρ­μό­ζο­νται ήδη σε άλλες ευ­ρω­παϊ­κές χώρες, και ανα­γνω­ρί­ζο­νται από την ίδια την Οδη­γία RED III (2023/2413) ως ερ­γα­λεία κοι­νω­νι­κής απο­δο­χής της ενερ­γεια­κής με­τά­βα­σης.

Δεν μι­λά­με για αντί­θε­ση στις ΑΠΕ. Η υπό­θε­ση της Σο­ρω­νής δεί­χνει κα­θα­ρά πως τα Δω­δε­κά­νη­σα έχουν πραγ­μα­τι­κό, άμεσο ενερ­γεια­κό συμ­φέ­ρον από την ανά­πτυ­ξή τους, όσο η ηλε­κτρι­κή δια­σύν­δε­ση δεν έχει ακόμη ολο­κλη­ρω­θεί. Μι­λά­με για το πώς ανα­πτύσ­σο­νται και ποιος έχει προ­τε­ραιό­τη­τα. Μια κοι­νω­νι­κή διά­στα­ση με ουσία θα σή­μαι­νε θε­σμι­κά δια­φυ­λαγ­μέ­νο ηλε­κτρι­κό χώρο σε κάθε μη δια­συν­δε­δε­μέ­νο νησί για έργα αυ­το­κα­τα­νά­λω­σης νοι­κο­κυ­ριών, αγρο­τών, μι­κρών επι­χει­ρή­σε­ων και ενερ­γεια­κών κοι­νο­τή­των, πριν αυτός δε­σμευ­θεί εξ ολο­κλή­ρου από με­γά­λα εμπο­ρι­κά έργα. Θα σή­μαι­νε υπο­χρέ­ω­ση κάθε με­γά­λου έργου ΑΠΕ σε δη­μό­σια γη ή θα­λάσ­σιο χώρο να πα­ρα­χω­ρεί στον οι­κείο ΟΤΑ άμεση συμ­με­το­χή στο κε­φά­λαιο ή στα έσοδα του έργου, με πό­ρους που κα­τευ­θύ­νο­νται με δια­φά­νεια σε συ­γκε­κρι­μέ­νο προ­ο­ρι­σμό, όπως η μεί­ω­ση δη­μο­τι­κών τελών, η ενερ­γεια­κή ανα­βάθ­μι­ση κτι­ρί­ων, η ύδρευ­ση και ο δη­μο­τι­κός φω­τι­σμός. Τί­πο­τα από αυτά δεν είναι ξένο προς τη λο­γι­κή της ενερ­γεια­κής με­τά­βα­σης. Αντι­θέ­τως, την ενι­σχύ­ει, γιατί μια με­τά­βα­ση χωρίς κοι­νω­νι­κή απο­δο­χή στον τόπο που συ­ντε­λεί­ται είναι με­τά­βα­ση με ημε­ρο­μη­νία λήξης, κα­θυ­στε­ρή­σεις αδειο­δό­τη­σης και συ­γκρού­σεις.

Υπάρ­χει κι ένας δεύ­τε­ρος πυ­λώ­νας που το ΕΧΠ-ΑΠΕ οφεί­λει να αντι­με­τω­πί­σει με την ίδια βα­ρύ­τη­τα που αντι­με­τω­πί­ζει τη χω­ρο­θέ­τη­ση, την απο­θή­κευ­ση ενέρ­γειας. Χωρίς επαρ­κή δυ­να­τό­τη­τα απο­θή­κευ­σης, με­γά­λο μέρος της πα­ρα­γω­γής από ΑΠΕ απλώς πε­ρι­κό­πτε­ται και δεν αξιο­ποιεί­ται. Στα μη δια­συν­δε­δε­μέ­να νησιά της Δω­δε­κα­νή­σου το ζή­τη­μα είναι ακόμη πιο κρί­σι­μο, γιατί το το­πι­κό σύ­στη­μα πρέ­πει να ισορ­ρο­πεί μόνο του, ώρα με την ώρα. Χωρίς το­πι­κή απο­θή­κευ­ση, η ηλια­κή πα­ρα­γω­γή του με­ση­με­ριού δεν κα­λύ­πτει τη ζή­τη­ση μετά τη δύση του ήλιου, και το κενό αυτό το κα­λύ­πτουν σή­με­ρα οι ρυ­πο­γό­νες εφε­δρι­κές μο­νά­δες, όπως αυτές της Σο­ρω­νής. Το ΕΧΠ-ΑΠΕ χρειά­ζε­ται ρητή πρό­βλε­ψη που να συν­δέ­ει την αδειο­δό­τη­ση νέων έργων πα­ρα­γω­γής σε τέ­τοια νησιά με αντί­στοι­χη ανά­πτυ­ξη το­πι­κής απο­θή­κευ­σης.

Υπάρ­χει, τέλος, και ο του­ρι­σμός. Στα Δω­δε­κά­νη­σα δεν είναι λε­πτο­μέ­ρεια που πρέ­πει να δια­χει­ρι­στεί το ΕΧΠ-ΑΠΕ ως εμπό­διο, είναι το πλαί­σιο μέσα στο οποίο κάθε χω­ρο­θέ­τη­ση πρέ­πει να σχε­διά­ζε­ται. Οι σύγ­χρο­νες εμπο­ρι­κές ανε­μο­γεν­νή­τριες έχουν ση­μα­ντι­κό ύψος και οπτι­κή εμ­βέ­λεια, και η χω­ρο­θέ­τη­σή τους σε νη­σιω­τι­κές κο­ρυ­φο­γραμ­μές χρειά­ζε­ται ιδιαί­τε­ρη προ­σο­χή ώστε να μη λει­τουρ­γεί αντα­γω­νι­στι­κά προς τον του­ρι­σμό, ακόμη κι όταν τη­ρού­νται τα τυ­πι­κά όρια όχλη­σης. Δε­δο­μέ­νου του υψη­λού αιο­λι­κού δυ­να­μι­κού του Αι­γαί­ου, η αξιο­ποί­η­ση του θα­λάσ­σιου χώρου σε κα­τάλ­λη­λες ζώνες θα πρέ­πει να προ­κρι­θεί ως κύρια κα­τεύ­θυν­ση για τη χω­ρο­θέ­τη­ση νέων αιο­λι­κών, ώστε να απο­συ­μπιέ­ζε­ται ο πε­ριο­ρι­σμέ­νος και πο­λύ­τι­μος χερ­σαί­ος χώρος των νη­σιών. Η φέ­ρου­σα ικα­νό­τη­τα δεν με­τριέ­ται μόνο σε πο­σο­στό εδά­φους, με­τριέ­ται και σε αντο­χή του το­πι­κού οι­κο­νο­μι­κού μο­ντέ­λου.

Ως ΔΩ.ΠΡΩ.ΜΗ., δεν ζη­τά­με την απόρ­ρι­ψη του ΕΧΠ-ΑΠΕ. Στη­ρί­ζου­με την ενερ­γεια­κή με­τά­βα­ση και τη μεί­ω­ση της εξάρ­τη­σης από ρυ­πο­γό­νες μο­νά­δες πα­ρα­γω­γής, και η υπό­θε­ση της Σο­ρω­νής είναι η πιο πρό­σφα­τη υπεν­θύ­μι­ση γιατί αυτό έχει ση­μα­σία. Αντι­τι­θέ­με­θα όμως στον άναρ­χο και αδια­φα­νή τρόπο υλο­ποί­η­σής της, χωρίς σχέ­διο για την κοι­νω­νι­κή της διά­στα­ση και χωρίς αντί­στοι­χο σχέ­διο για την απο­θή­κευ­ση που τη στη­ρί­ζει.

Ζη­τά­με κάτι πιο απλό και, ταυ­τό­χρο­να, πιο ανα­γκαίο. Το ΕΧΠ-ΑΠΕ να αντι­με­τω­πί­σει τα νησιά της Δω­δε­κα­νή­σου ως αυτό που πραγ­μα­τι­κά είναι, χώρο με ιδιαί­τε­ρα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά φέ­ρου­σας ικα­νό­τη­τας, με κυ­ρί­αρ­χη του­ρι­στι­κή οι­κο­νο­μία, και με κοι­νω­νί­ες που έχουν δι­καί­ω­μα να είναι συν­δια­μορ­φω­τές, όχι απλώς απο­δέ­κτες, της ενερ­γεια­κής με­τά­βα­σης που συ­ντε­λεί­ται στη γη τους.

Η δια­βού­λευ­ση έχει κλεί­σει, αλλά το πλαί­σιο δεν έχει ακόμη ορι­στι­κο­ποι­η­θεί. Αυτό το εν­διά­με­σο διά­στη­μα είναι ακρι­βώς η στιγ­μή που πρέ­πει η κοι­νω­νι­κή διά­στα­ση, και η απο­θή­κευ­ση που την κα­θι­στά εφι­κτή, να πε­ρά­σουν από τις πα­ρα­τη­ρή­σεις στο τε­λι­κό κεί­με­νο. Ο σχε­δια­σμός της ενέρ­γειας δεν είναι μόνο τε­χνι­κό ζή­τη­μα. Είναι, πρω­τί­στως, ζή­τη­μα του ποιος απο­φα­σί­ζει και ποιος επω­φε­λεί­ται.

Αυτό δεν αφορά μόνο την ενέρ­γεια, αφορά τον τρόπο που η χώρα σχε­διά­ζει, συ­νο­λι­κά, τον χώρο της. Το το­πι­κό πρέ­πει, επι­τέ­λους, να γίνει ολι­στι­κό.