Η επόμενη πλημμύρα ξέρει ήδη τη διεύθυνσή σου

Κώστας Καστανάκης

Τη νύχτα της 10ης Σεπτεμβρίου 2023, δύο φράγματα πάνω από την Ντέρνα της Λιβύης έσπασαν μέσα στο σκοτάδι. Ένας τοίχος νερού και λάσπης κατέβηκε στην πόλη και ισοπέδωσε ολόκληρες συνοικίες μέσα σε λεπτά. Οι νεκροί υπολογίζονται από 5.000 έως 15.000. Οι επιζώντες μίλησαν για κάτι σαν τσουνάμι. Ήταν η πιο φονική καιρική καταστροφή στην ιστορία της περιοχής.

Εύκολο να το δούμε ως μια μακρινή τραγωδία σε μια αποτυχημένη χώρα. Λάθος. Γιατί η καταιγίδα που σκότωσε την Ντέρνα, ο «μεσογειακός κυκλώνας» Daniel, δεν γεννήθηκε στη Λιβύη. Γεννήθηκε στο Ιόνιο, βούλιαξε πρώτα τη Θεσσαλία, και μετά, τραφείσα από μια Μεσόγειο σε θερμοκρασίες ρεκόρ, στράφηκε νότια. Είναι η ίδια θάλασσα που βρέχει τα νησιά μας. Και ανεβαίνει.

Κώστας Καστανάκης

Δημοσιογράφος ΕΣΗΕΠΗΝ

Το μέγεθος του προβλήματος

Ας δούμε τα στοιχεία ψυχρά, γιατί είναι αρκετά τρομακτικά από μόνα τους. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μεσοπρόθεσμων Προγνώσεων (ECMWF), η στάθμη της Μεσογείου ανεβαίνει πάνω από 3 χιλιοστά τον χρόνο τις τελευταίες δεκαετίες, ενώ η Διακυβερνητική Επιτροπή για το Κλίμα (IPCC) προβλέπει άνοδο 0,3 έως 1 μέτρο μέχρι το τέλος του αιώνα.

Πίσω από αυτόν τον φαινομενικά μικρό αριθμό κρύβεται μια απλή και σκληρή αλήθεια. Η Μεσόγειος έχει ελάχιστη παλίρροια, σχεδόν δεν ανεβοκατεβαίνει μόνη της. Έτσι, κάθε εκατοστό ανόδου της μέσης στάθμης μετατρέπεται σχεδόν απευθείας σε κίνδυνο πλημμύρας. Κάθε καταιγίδα ξεκινά από ψηλότερο σημείο. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος το λέει ωμά: μια άνοδος μόλις 10 εκατοστών δεκαπλασιάζει τη συχνότητα των πλημμυρών. Και οι πλημμύρες που σήμερα θεωρούμε γεγονός μιας φοράς στον αιώνα θα γίνονται δέκα φορές συχνότερες στις μεσογειακές ακτές πριν καν το 2050.

Υπάρχει και χειρότερο. Η ίδια η στεριά βυθίζεται. Σύμφωνα με το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα SAVEMEDCOASTS, περίπου 19.000 χιλιόμετρα χαμηλών μεσογειακών ακτών εκτίθενται ολοένα περισσότερο, και οι ακτές της Ελλάδας, της Ιταλίας και της Ισπανίας υφίστανται καθίζηση, δηλαδή κατακάθονται σιγά σιγά, κάτι που επιταχύνει ακόμη περισσότερο τη σχετική άνοδο της θάλασσας. Το Αιγαίο μπαίνει ρητά στις πιο ευάλωτες ζώνες. Και πάνω από όλα, η υπερθερμασμένη θάλασσα γεννά ολοένα και πιο βίαια medicanes, σαν τον Daniel και σαν τον Ιανό που χτύπησε την Ελλάδα το 2020.

Η κοινή μοίρα της λεκάνης

Εδώ είναι που το πρόβλημα παύει να είναι ελληνικό και γίνεται μεσογειακό. Γιατί η θάλασσα δεν ρωτά διαβατήρια, και η λεκάνη μοιράζεται μία μοίρα.

Κοιτάξτε την απέναντι όχθη. Η Αλεξάνδρεια, η μεγαλύτερη πόλη ολόκληρης της Μεσογείου με περίπου 7 εκατομμύρια κατοίκους, βυθίζεται και ταυτόχρονα την πολιορκεί η θάλασσα. Το 37% των κτιρίων της στέκεται σε λιγότερο από ένα χιλιόμετρο από το νερό, και πολλά ήδη καταρρέουν. Πιο μέσα, στο Δέλτα του Νείλου όπου ζει το 60% των Αιγυπτίων, το υφάλμυρο νερό της θάλασσας τρυπώνει στα χωράφια και δηλητηριάζει τη γη. Σύμφωνα με ανάλυση του Baker Institute του Πανεπιστημίου Rice, μια άνοδος μισού μέτρου θα εκτόπιζε ως 2 εκατομμύρια ανθρώπους. Ένα μέτρο θα βούλιαζε μεγάλο μέρος της πόλης, και επιστήμονες εκτιμούν ότι το 25% του Δέλτα μπορεί να εξαφανιστεί ως το 2100.

Δεν είναι ανθρωπιστικό πρόβλημα κάποιου άλλου. Εκατομμύρια εκτοπισμένοι από τις νότιες ακτές της Μεσογείου σημαίνουν νέα κύματα μετανάστευσης προς την Ευρώπη, με πύλη, για άλλη μια φορά, την Ελλάδα. Όπως ο πόλεμος και η ξηρασία, έτσι και η θάλασσα στέλνει ανθρώπους βόρεια. Η δική μας εκτεθειμένη ακτή είναι ταυτόχρονα θύμα και προορισμός.

Πώς βοηθά η τεχνητή νοημοσύνη, και πού κολλάει

Σε αυτό το σκηνικό έρχεται η υπόσχεση της τεχνητής νοημοσύνης, και είναι πραγματική. Νέα μοντέλα AI μαθαίνουν να προβλέπουν τις ακραίες υπερυψώσεις της στάθμης τρέχοντας πολύ πιο γρήγορα και φθηνά από τα κλασικά μοντέλα φυσικής. Αυτό επιτρέπει να δοκιμάσεις χιλιάδες μελλοντικά σενάρια, κάτι ανεκτίμητο όταν προσπαθείς να υπολογίσεις την πιθανότητα ενός σπάνιου αλλά καταστροφικού γεγονότος. Για μια περιοχή με λίγους πόρους σαν τη Μεσόγειο, μια φθηνή και γρήγορη πρόβλεψη είναι δώρο.

Όμως ας μην ξεγελιόμαστε, και το παραδέχεται και η ίδια η έρευνα. Η AI έχει δύο σοβαρά όρια. Δυσκολεύεται ακριβώς με τα σπάνια ακραία φαινόμενα, αυτά που σκοτώνουν, επειδή υπάρχουν λίγα παραδείγματά τους για να μάθει. Και δυσκολεύεται να προβλέψει ένα μέλλον που δεν μοιάζει με το παρελθόν, δηλαδή ακριβώς το κλίμα προς το οποίο τρέχουμε. Πάνω από όλα, η AI δεν είναι αυτόνομη. Τρέφεται από μοντέλα φυσικής και από μετρήσεις του πραγματικού κόσμου. Χωρίς αυτά, δεν δίνει αλήθεια, δίνει ψεύτικη σιγουριά. Κι όπως έχουμε ξαναγράψει, αυτά ακριβώς τα συστήματα παρατήρησης των θαλασσών απειλούνται σήμερα με περικοπές.

Το μάθημα της Ντέρνα

Ας γυρίσουμε εκεί που ξεκινήσαμε, γιατί η Ντέρνα κρύβει το πιο σημαντικό μάθημα. Το πρόβλημα εκεί δεν ήταν μόνο η έλλειψη πρόβλεψης. Ήταν ότι οι αρχές είπαν στους κατοίκους να μείνουν στα σπίτια τους, αντί να τους απομακρύνουν. Η καταιγίδα ήταν γνωστή. Η αλυσίδα έσπασε στον κρίκο ανάμεσα στην προειδοποίηση και τη δράση.

Αυτό αλλάζει τα πάντα στο πώς διαβάζουμε την υπόσχεση της τεχνολογίας. Η AI κονταίνει τον πρώτο κρίκο, την πρόβλεψη. Αλλά μια τέλεια πρόβλεψη που δεν μετατρέπεται σε έγκαιρη προειδοποίηση και σε πραγματική εκκένωση δεν σώζει κανέναν. Σώζει η ολόκληρη αλυσίδα.

Άρα το συμπέρασμα για την Ελλάδα και την Ευρώπη είναι διπλό. Πρέπει να επενδύσουμε στα δεδομένα και στα ευρωπαϊκά συστήματα παρατήρησης σαν το Copernicus, ώστε τα έξυπνα εργαλεία να έχουν με τι να τραφούν. Και πρέπει να χτίσουμε την υπόλοιπη αλυσίδα, τα σχέδια εκκένωσης, τις άμυνες, τη συνεργασία ολόκληρης της λεκάνης, ακόμη και με δύσκολους γείτονες. Γιατί η θάλασσα είναι κοινή. Και αν δεν χτίσουμε κοινή άμυνα, η επόμενη Ντέρνα δεν θα είναι απαραίτητα στην άλλη όχθη.