Πρόταση της «Βιώσιμης Κω» στην ΕΕ για το μέλλον των νησιών

Στην ρόταση της «Βιώ­σι­μης Κω» στην ΕΕ ανα­φε­ρο­νται τα εξής:

Το βασικό πρό­βλημα του νέου ΕΧΠ-Τ

Το νέο Ειδικό Χωρο­τα­ξικό Πλαίσιο για τον Του­ρι­σμό (ΕΧΠ-Τ) επι­χει­ρεί να παρου­σια­στεί ως ένα εργα­λείο «βιώ­σι­μης» δια­χεί­ρι­σης της του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης. Ωστόσο, πίσω από όλη τη νέα ορο­λο­γία που εισάγει, το βασικό παρα­γω­γικό μοντέλο του μαζικού του­ρι­σμού όχι μόνο δεν αμφι­σβη­τεί­ται, αλλά σε μεγάλο βαθμό ανα­πα­ρά­γε­ται.

 

Το σχέδιο εξα­κο­λου­θεί να αντι­με­τω­πί­ζει τον του­ρι­σμό ως κυρί­αρχη ανα­πτυ­ξιακή δρα­στη­ριό­τητα, με βασικό στόχο την ανα­βάθ­μιση, επι­μή­κυνση και ενί­σχυση της του­ρι­στι­κής οικο­νο­μίας. Η προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος και των τοπικών κοι­νω­νιών φαί­νε­ται να λει­τουρ­γεί κυρίως ως μηχα­νι­σμός δια­χεί­ρι­σης των συνε­πειών της υπε­ρα­νά­πτυ­ξης και όχι ως πραγ­μα­τικό όριο απέ­να­ντι στη συνε­χι­ζό­μενη του­ρι­στική μεγέ­θυνση.

Αυτό γίνεται ιδιαί­τερα εμφανές στην περί­πτωση της Κω.

1. Η Κως δεν είναι τρεις δια­φο­ρε­τι­κοί προ­ο­ρι­σμοί

Η πρώτη μεγάλη αντί­φαση του σχεδίου αφορά την ίδια την κατη­γο­ριο­ποί­ηση του νησιού. Η Δημο­τική Ενότητα Κω κατα­τάσ­σε­ται στις Περιο­χές Ελεγ­χό­με­νης Ανά­πτυ­ξης (Κατη­γο­ρία Α), ενώ οι Δημο­τι­κές Ενό­τη­τες Δικαίου και Ηρα­κλει­δών κατα­τάσ­σο­νται στην αμέσως χαμη­λό­τερη βαθμίδα. Η λογική αυτή μπορεί να φαί­νε­ται διοι­κη­τικά λει­τουρ­γική, όμως για ένα μικρό νησιω­τικό σύστημα όπως η Κως είναι προ­βλη­μα­τική.

Το νησί λει­τουρ­γεί ως ενιαίο περι­βαλ­λο­ντικό, κοι­νω­νικό και οικο­νο­μικό σύστημα. Ο υδρο­φό­ρος ορί­ζο­ντας είναι κοινός. Το οδικό δίκτυο είναι κοινό. Το νοσο­κο­μείο, οι υπο­δο­μές ύδρευ­σης, η δια­χεί­ριση απορ­ριμ­μά­των, η στε­γα­στική πίεση και η ενερ­γειακή κατα­νά­λωση επη­ρε­ά­ζο­νται συνο­λικά από την του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα, ανε­ξαρ­τή­τως διοι­κη­τι­κών ορίων.

Συνεπώς, η δυνα­τό­τητα δημιουρ­γίας νέων μεγάλων του­ρι­στι­κών μονάδων στις «λιγό­τερο κορε­σμέ­νες» Δημο­τι­κές Ενό­τη­τες λει­τουρ­γεί στην πράξη ως μηχα­νι­σμός παρά­καμ­ψης των περιο­ρι­σμών που υπο­τί­θε­ται ότι τίθε­νται στις περιο­χές υπερ­συ­γκέ­ντρω­σης.

2. Οι «Ελεγ­χό­με­νες Περιο­χές» δεν ελέγ­χουν πραγ­μα­τικά την του­ρι­στική επέ­κταση

Το πρό­βλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο αν εξε­τά­σει κανείς το τι πραγ­μα­τικά επι­τρέ­πε­ται στις λεγό­με­νες «Ελεγ­χό­με­νες Περιο­χές». Παρότι το σχέδιο εμφα­νί­ζε­ται πιο αυστηρό σε σχέση με προη­γού­μενα χωρο­τα­ξικά πλαίσια, στην πράξη εξα­κο­λου­θεί να επι­τρέ­πει τη δημιουρ­γία νέων ξενο­δο­χεια­κών μονάδων 4 και 5 αστέρων σε εκτός σχεδίου περιο­χές, αρκεί να πλη­ρού­νται ορι­σμένα όρια αρτιό­τη­τας.

Με άλλα λόγια, περιο­ρί­ζε­ται η μικρής κλί­μα­κας διά­σπαρτη του­ρι­στική ανά­πτυξη, αλλά συνε­χί­ζει να επι­τρέ­πε­ται η εγκα­τά­σταση μεγάλων, επι­βα­ρυ­ντι­κών μονάδων, όπως και των ΟΜΑΤ, οι οποίες  παρότι παρου­σιά­ζο­νται συχνά ως εργα­λείο «ορθο­λο­γι­κής» και «ήπιας» ανά­πτυ­ξης, στην πράξη μπορούν να λει­τουρ­γή­σουν ως μηχα­νι­σμός περαι­τέρω εντα­τι­κο­ποί­η­σης της του­ρι­στι­κής εκμε­τάλ­λευ­σης.

Ιδιαί­τερη ανη­συ­χία  προ­κα­λεί και η δια­τή­ρηση ειδικών εργα­λείων χωρικού σχε­δια­σμού και ταχείας αδειο­δό­τη­σης μεγάλων του­ρι­στι­κών επεν­δύ­σεων, όπως τα ΕΣΧΑΣΕ.Παρότι το νέο ΕΧΠ-Τ μιλά για φέρουσα ικα­νό­τητα και βιώσιμη ανά­πτυξη, συνε­χί­ζει να δια­τη­ρεί εργα­λεία ειδικού σχε­δια­σμού, όπως τα ΕΣΧΑΣΕ, μέσω των οποίων μεγάλες του­ρι­στι­κές επεν­δύ­σεις μπορούν στην πράξη να παρα­κάμ­πτουν τοπι­κούς περιο­ρι­σμούς, αυστη­ρό­τε­ρους όρους προ­στα­σίας ή επι­λο­γές χωρικού σχε­δια­σμού που έχουν τεθεί για μια περιοχή.

Αυτό είναι κομβικό για την Κω, διότι το βασικό πρό­βλημα του νησιού δεν είναι η ύπαρξη μικρών οικο­γε­νεια­κών κατα­λυ­μά­των αλλά η εκρη­κτική ανά­πτυξη των μεγάλων μονάδων μαζικού και κυρίως all inclusive του­ρι­σμού.

Τα ίδια τα στοι­χεία το απο­δει­κνύ­ουν. Οι αφίξεις στο αερο­δρό­μιο αυξή­θη­καν περίπου κατά 75% μέσα σε δεκα­πέ­ντε χρόνια, ενώ οι κλίνες πέντε αστέρων υπερ­δι­πλα­σιά­στη­καν. Η μελέτη φέρου­σας ικα­νό­τη­τας του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου ήδη από το 2009 προει­δο­ποιούσε ότι αύξηση της τάξης του 40%-50% στις κλίνες και στις αφίξεις θα οδη­γούσε σε υπέρ­βαση της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας. Σήμερα, πολλά από αυτά τα όρια έχουν ήδη ξεπε­ρα­στεί.

Παρόλα αυτά, το νέο ΕΧΠ-Τ δεν προ­βλέ­πει ουσια­στικό μηχα­νι­σμό παγώ­μα­τος ή επι­βρά­δυν­σης της του­ρι­στι­κής επέ­κτα­σης σε περιο­χές που εμφα­νί­ζουν χαρα­κτη­ρι­στικά υπερ­του­ρι­σμού. Αντί­θετα, δια­τη­ρεί ανοιχτό το πεδίο για νέες μεγάλες επεν­δύ­σεις, εφόσον αυτές εντάσ­σο­νται σε «οργα­νω­μέ­νες μορφές ανά­πτυ­ξης» ή συνο­δεύ­ο­νται από περι­βαλ­λο­ντι­κές πιστο­ποι­ή­σεις.

3. Η προ­βλη­μα­τική εξίσωση «ποιο­τι­κός του­ρι­σμός = βιώσιμη ανά­πτυξη»

Εδώ εντο­πί­ζε­ται μία ακόμη σοβαρή προ­βλη­μα­τική παρα­δοχή του σχεδίου: η σχεδόν αυτό­ματη ταύτιση της «ποιο­τι­κής» ή «υψηλού επι­πέ­δου» του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης με τη βιω­σι­μό­τητα.

Το σχέδιο προ­βλέ­πει κίνητρα ανα­βάθ­μι­σης κατα­λυ­μά­των σε 4 και 5 αστέρια, αλλά και χωριστά κίνητρα περι­βαλ­λο­ντι­κής ανα­βάθ­μι­σης. Το κρίσιμο είναι τα δύο να συν­δέ­ο­νται ρητά: η “ποιο­τική” ανα­βάθ­μιση να συνο­δεύ­ε­ται από μετρή­σιμη μείωση πιέσεων σε νερό, ενέρ­γεια, λύματα, απορ­ρίμ­ματα και τοπική κοι­νω­νία..

Η πραγ­μα­τι­κό­τητα είναι όμως, ότι τα μεγάλα πολυ­τελή resorts απο­τε­λούν συχνά τις πιο επι­βα­ρυ­ντι­κές μορφές του­ρι­στι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας. Οι ανάγκες τους σε νερό, ενέρ­γεια, κλι­μα­τι­σμό, πισίνες, άρδευση, μετα­φο­ρές και απορ­ρίμ­ματα είναι δυσα­νά­λογα μεγάλες.

Το γεγονός ότι μία μονάδα δια­θέ­τει περι­βαλ­λο­ντική πιστο­ποί­ηση δεν αναιρεί απα­ραί­τητα το συνο­λικό της απο­τύ­πωμα, ιδιαί­τερα όταν βρί­σκε­ται σε έναν άνυδρο, κορε­σμένο και ενερ­γειακά ευάλωτο νησιω­τικό χώρο.

Η φέρουσα ικα­νό­τητα δεν εξαρ­τά­ται μόνο από το πόσο «πράσινη» είναι μια εγκα­τά­σταση (το οποίο από μόνο του είναι οξύμωρο όταν μιλάμε για ξενο­δο­χεία – χωριά), αλλά και από το πόσες εγκα­τα­στά­σεις μπορεί συνο­λικά να αντέξει ένας τόπος.

Ειδική προσοχή πρέπει να δοθεί και στην παρά­κτια ζώνη για την οποία  το σχέδιο προ­βλέ­πει απα­γό­ρευση δια­μορ­φώ­σεων και κατα­σκευών μόνο στα πρώτα 25 μέτρα από την ακτο­γραμμή. Για νησιά με έντονη του­ρι­στική πίεση, αυξα­νό­μενη δόμηση κοντά στη θάλασσα, διά­βρωση ακτών και κλι­μα­τι­κούς κιν­δύ­νους, αυτή η από­σταση δεν μπορεί να θεω­ρη­θεί επαρκής προ­στα­σία. Το Πρω­τό­κολλο για την Ολο­κλη­ρω­μένη Δια­χεί­ριση Παρά­κτιων Ζωνών στη Μεσό­γειο, στο πλαίσιο της Σύμ­βα­σης της Βαρ­κε­λώ­νης, θέτει ως βασικό σημείο ανα­φο­ράς ζώνη μη δόμησης του­λά­χι­στον 100 μέτρων από την ανώτατη χει­με­ρινή ίσαλο γραμμή. Μας προ­βλη­μα­τί­ζει ιδιαι­τέ­ρως το γεγονός ότι το νέο χωρο­τα­ξικό παρα­μέ­νει τόσο χαμηλά στο επίπεδο προ­στα­σίας της παρά­κτιας ζώνης, ειδικά για νησιά που ήδη πιέ­ζο­νται έντονα

4. Η φέρουσα ικα­νό­τητα αντι­με­τω­πί­ζε­ται επι­φα­νειακά

Σημα­ντική αδυ­να­μία του ΕΧΠ-Τ είναι επίσης ο τρόπος με τον οποίο προ­σεγ­γί­ζει τη φέρουσα ικα­νό­τητα, δηλαδή με μια τεχνική άγνοια όσον αφορά τους πραγ­μα­τι­κούς δείκτες πίεσης.

Το σχέδιο εξα­κο­λου­θεί να βασί­ζε­ται υπερ­βο­λικά σε αριθ­μούς κλινών και του­ρι­στι­κής δυνα­μι­κό­τη­τας, χωρίς να ενσω­μα­τώ­νει επαρκώς κρί­σι­μους, ποιο­τι­κούς, δείκτες όπως:

η πραγ­μα­τική κατα­νά­λωση νερού,

η ενερ­γειακή ένταση,

η έκταση σφρά­γι­σης εδάφους,

η πίεση στα οικο­συ­στή­ματα,

τα παρα­γό­μενα από­βλητα,

η κυκλο­φο­ριακή φόρτιση,

η στε­γα­στική πίεση,

και η ανθε­κτι­κό­τητα των κοι­νω­νι­κών υπο­δο­μών.

Δύο ξενο­δο­χεία με τον ίδιο αριθμό κλινών μπορούν να έχουν εντελώς δια­φο­ρε­τικό περι­βαλ­λο­ντικό απο­τύ­πωμα.

Το ίδιο ισχύει και για δύο περιο­χές με παρό­μοια του­ρι­στική πυκνό­τητα αλλά εντελώς δια­φο­ρε­τι­κές δυνα­τό­τη­τες σε φυσι­κούς πόρους.

Επι­πλέον, είναι ανα­γκαίο να προ­βλε­φθούν σαφή κρι­τή­ρια ελέγχου και αξιο­λό­γη­σης περι­πτώ­σεων τμη­μα­τι­κής ή κατα­κερ­μα­τι­σμέ­νης ανά­πτυ­ξης γει­το­νι­κών του­ρι­στι­κών μονάδων, ώστε να απο­τρέ­πε­ται η έμμεση παρά­καμψη των ορίων δυνα­μι­κό­τη­τας, των περιο­ρι­σμών κλινών και των χωρο­τα­ξι­κών περιο­ρι­σμών του ΕΧΠ-Τ μέσω πολ­λα­πλών αδειο­δο­τή­σεων που λει­τουρ­γούν στην πράξη ως ενιαία του­ρι­στικά συγκρο­τή­ματα.

5. Οι μελέτες φέρου­σας ικα­νό­τη­τας έρχο­νται… αφού έχει απο­φα­σι­στεί η ανά­πτυξη

Ιδιαί­τερα ανη­συ­χη­τικό είναι και το γεγονός ότι οι μελέτες φέρου­σας ικα­νό­τη­τας προ­βλέ­πο­νται ουσια­στικά σε μετα­γε­νέ­στερο στάδιο, αφού πρώτα θα έχουν εναρ­μο­νι­στεί τα περι­φε­ρειακά και τοπικά σχέδια με το νέο ΕΧΠ-Τ.

Δηλαδή, το κράτος επι­χει­ρεί πρώτα να ορίσει το μοντέλο ανά­πτυ­ξης και έπειτα να εξε­τά­σει αν οι περιο­χές μπορούν πράγ­ματι να το υπο­στη­ρί­ξουν. Αυτή η λογική αντι­στρέ­φει τη βασική αρχή κάθε σοβαρού χωρικού σχε­δια­σμού ενώ ενδέ­χε­ται να απορ­ρυθ­μί­σει υπάρ­χου­σες πιο αυστη­ρές τοπικές προ­στα­σίες.

Σε ένα νησί όπως η Κως, όπου ήδη υπάρ­χουν σοβαρές ενδεί­ξεις υπέρ­βα­σης ορίων, θα έπρεπε να ισχύει ακριβώς το αντί­θετο: πρώτα ολο­κλη­ρω­μέ­νες και επι­και­ρο­ποι­η­μέ­νες μελέτες φέρου­σας ικα­νό­τη­τας και έπειτα σχε­δια­σμός των επι­τρε­πό­με­νων μορφών ανά­πτυ­ξης. Ακόμη περισ­σό­τερο, όταν η ΕκΕΦΙ συνο­δεύει συγκε­κρι­μένο επεν­δυ­τικό σχέδιο, χρειά­ζε­ται να είναι απο­λύ­τως σαφές με ποια δεδο­μένα συντάσ­σε­ται, αν εξε­τά­ζει πραγ­μα­τικά τις σωρευ­τι­κές πιέσεις σε νερό, ενέρ­γεια, λύματα, απορ­ρίμ­ματα και ποιό­τητα ζωής, και αν προ­βλέ­πε­ται μηχα­νι­σμός ελέγχου της αρτιό­τη­τάς της ή αν η αξιο­λό­γηση θα περιο­ρί­ζε­ται σε τυπικές δια­δι­κα­σίες χωρίς ουσια­στική εξέταση

Μέχρι να υπάρξει αυτό το σαφές και ανε­ξάρ­τητο πλαίσιο φέρου­σας ικα­νό­τη­τας, χρειά­ζε­ται ανα­στολή νέων δια­δι­κα­σιών αδειο­δό­τη­σης που προ­σθέ­τουν νέες του­ρι­στι­κές κλίνες, ιδίως σε περιο­χές με ήδη τεκ­μη­ριω­μέ­νες πιέσεις. Δια­φο­ρε­τικά, υπάρχει ο κίν­δυ­νος το νέο ΕΧΠ-Τ και τα ΤΠΣ να εφαρ­μο­στούν τελικά σε μια πραγ­μα­τι­κό­τητα που θα έχει ήδη αλλάξει από νέες αδειο­δο­τή­σεις.

6. Βρα­χυ­χρό­νια μίσθωση και στε­γα­στικό ζήτημα

Παράλ­ληλα, το σχέδιο αντι­με­τω­πί­ζει μάλλον επι­φα­νειακά το ζήτημα της στε­γα­στι­κής κρίσης. Γίνεται αναφορά στη δυνα­τό­τητα περιο­ρι­σμών στη βρα­χυ­χρό­νια μίσθωση, όμως χωρίς συγκε­κρι­μένα δεσμευ­τικά εργα­λεία.

Στην Κω, όπως και σε πολλά άλλα του­ρι­στικά νησιά, η δυσκο­λία εύρεσης κατοι­κίας για εργα­ζό­με­νους και μόνι­μους κατοί­κους έχει ήδη λάβει ανη­συ­χη­τι­κές δια­στά­σεις. Το ζήτημα αυτό δεν είναι απλώς κοι­νω­νικό· είναι βαθιά χωρικό και ανα­πτυ­ξιακό, καθώς επη­ρε­ά­ζει άμεσα τη δυνα­τό­τητα λει­τουρ­γίας του ίδιου του τόπου.

7. Το ΕΧΠ-Τ δεν αμφι­σβη­τεί πραγ­μα­τικά την του­ρι­στική μονο­καλ­λιέρ­γεια

Τέλος, το πιο ουσια­στικό ίσως πρό­βλημα του ΕΧΠ-Τ είναι ότι δεν αμφι­σβη­τεί πραγ­μα­τικά τη μονο­καλ­λιέρ­γεια του του­ρι­σμού.

Το σχέδιο μιλάει συνεχώς για εμπλου­τι­σμό του του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος, για νέες μορφές του­ρι­σμού και για επι­μή­κυνση της περιό­δου, αλλά σχεδόν καθόλου για παρα­γω­γική δια­φο­ρο­ποί­ηση. Δεν εξε­τά­ζει δηλαδή πώς νησιά όπως η Κως μπορούν να απο­κτή­σουν μεγα­λύ­τερη οικο­νο­μική ανθε­κτι­κό­τητα μέσα από την ενί­σχυση και άλλων παρα­γω­γι­κών δρα­στη­ριο­τή­των. Παρότι το σχέδιο ανα­φέ­ρε­ται στη σύνδεση του του­ρι­σμού με τον αγρο­δια­τρο­φικό τομέα και στην προ­ώ­θηση τοπικών προ­ϊ­ό­ντων, δεν αντι­με­τω­πί­ζει επαρκώς τις πιέσεις που δέχεται ο πρω­το­γε­νής τομέας σε νησιά όπως η Κως. Η γεωργία και η κτη­νο­τρο­φία δεν χρειά­ζο­νται μόνο “σύνδεση” με τον του­ρι­σμό, αλλά προ­στα­σία της αγρο­τι­κής γης, επάρ­κεια και ποιό­τητα νερού άρδευ­σης και σαφή όρια στην του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα που αντα­γω­νί­ζε­ται τους ίδιους πόρους.

Έτσι, η συζή­τηση παρα­μέ­νει εγκλω­βι­σμένη στο ερώτημα «τι είδους του­ρι­σμό θέλουμε», αντί να ανοίγει το βαθύ­τερο ερώτημα:

“Ποιο είναι το πραγ­μα­τικό όριο αντοχής του νησιού και ποιο παρα­γω­γικό μοντέλο μπορεί να λει­τουρ­γή­σει εντός αυτού χωρίς να εξα­ντλεί τους φυσι­κούς πόρους, το τοπίο και την ίδια την κοι­νω­νία του τόπου;”