Αποδομόντας τον προπαγανδιστικό μύθο περί γεωπολιτικής αναβάθμισης της Τουρκίας

Τις τελευ­ταίες ημέρες, έχουν φου­ντώ­σει οι συζη­τή­σεις στην Ελλάδα σχετικά με την ενί­σχυση της γεω­πο­λι­τι­κής θέσης της Τουρ­κίας, τόσο σε στρα­τιω­τικό όσο και διπλω­μα­τικό επίπεδο.

Υπό το πλαίσιο αυτό, το παρόν άρθρο θα εξε­τά­σει αν η λεγό­μενη γεω­πο­λι­τική ανα­βάθ­μιση της Τουρ­κίας είναι πραγ­μα­τική ή απο­τε­λεί έναν ακόμη προ­πα­γαν­δι­στικό μύθο της Τουρ­κίας που οφεί­λε­ται σε συγκυ­ρια­κές συμ­πτώ­σεις.

Αξιο­λο­γώ­ντας τη συνεχή προ­σπά­θεια της Τουρ­κίας να αυξήσει την επιρροή της στο διεθνές σύστημα, αξιο­ποιώ­ντας τη γεω­στρα­τη­γική της θέση, τις οικο­νο­μι­κές και στρα­τιω­τι­κές της δυνα­τό­τη­τες, αλλά και μέσω της εκδή­λω­σης μιας πιο ενερ­γη­τι­κής και επι­θε­τι­κής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής, συμπε­ραί­νε­ται ότι αντι­κει­με­νι­κός στόχος της Υψηλής Στρα­τη­γι­κής της Τουρ­κίας είναι η ανά­δειξη και εδραί­ωσή της ως μεσαίας δύναμης στο περι­φε­ρειακό σύστημα της ευρύ­τε­ρης περιο­χής μας.

Η έννοια της «μεσαίας δύναμης» στις διε­θνείς σχέσεις σχε­τί­ζε­ται με κράτη που δεν ανήκουν στις υπερ­δυ­νά­μεις, αλλά δια­θέ­τουν σημα­ντική οικο­νο­μική, στρα­τιω­τική ή πολι­τική δύναμη για να δια­δρα­μα­τί­ζουν σημα­ντικό ρόλο στις διε­θνείς εξε­λί­ξεις και να επη­ρε­ά­ζουν περι­φε­ρειακά και παγκό­σμια ζητή­ματα.

Συγκε­κρι­μένα, οι μεσαίες δυνά­μεις επι­διώ­κουν να προ­ω­θή­σουν την πολυ­μερή συνερ­γα­σία μέσω διεθνών οργα­νι­σμών, να ασκή­σουν διπλω­μα­τική επιρροή με συμ­μα­χίες, οικο­νο­μική βοήθεια και μεσο­λά­βηση σε δια­κρα­τι­κές συγκρού­σεις και τέλος, επι­διώ­κουν να προ­ω­θή­σουν την περι­φε­ρειακή στα­θε­ρό­τητα ανα­λαμ­βά­νο­ντας  ηγετικό ρόλο σε περι­φε­ρεια­κές κρίσεις.

Υπό το ανωτέρω πρίσμα, η Τουρκία είναι γεγονός ότι τα τελευ­ταία χρόνια έχει κάνει σημα­ντικά βήματα, ώστε να αυξήσει τη γεω­πο­λι­τική της αξία και να ανα­δει­χθεί ως μια σημα­ντική μεσαία δύναμη στη διεθνή πολι­τική.

Παρά τις έως τώρα φιλό­τι­μες προ­σπά­θειές της όμως, η Τουρκία πόρρω απέχει από το να κατα­στεί μια αξιό­πι­στη μεσαία δύναμη και να δια­δρα­μα­τί­σει το γεω­πο­λι­τικό ρόλο που επι­θυ­μεί.

Αυτό οφεί­λε­ται τόσο σε ενδο­γε­νείς παρά­γο­ντες που σχε­τί­ζο­νται με τα χαρα­κτη­ρι­στικά και τον τρόπο λει­τουρ­γίας της Τουρ­κίας, όσο και με εξω­γε­νείς παρά­γο­ντες του διε­θνούς συστή­μα­τος.

Ειδι­κό­τερα, η Τουρκία δεν δικαιού­ται να μιλά για τη συμβολή της στην Ειρήνη και Ασφά­λεια όταν έχει εισβά­λει στην Κύπρο και κατέχει παρά­νομα το 36,2% των εδαφών της, αγνο­ώ­ντας επι­δει­κτικά όλα τα ψηφί­σματα του ΟΗΕ που κατα­δι­κά­ζουν την ενέρ­γειά της.

Επι­πλέον, η Τουρκία δεν επι­τρέ­πε­ται να μιλά για το μεσο­λα­βη­τικό της ρόλο στην επίλυση διεθνών συγκρού­σεων όταν απο­τε­λεί τον κατα­λύτη για την πρό­κληση περι­φε­ρεια­κών συγκρού­σεων στο Ναγκόρνο Καρα­μπάχ, τη Συρία, και τη Λιβύη.

Η στρα­τιω­τική βιο­μη­χα­νία της Τουρ­κίας επίσης, έχει να επι­δεί­ξει σημα­ντι­κές επι­τυ­χίες, αλλά είναι ευάλωτη και εξαρ­τά­ται από την πολι­τική βούληση μεγάλων δυνά­μεων (ΗΠΑ, Γερ­μα­νία κ.α.) για το αν θα την προ­μη­θεύ­σουν ή όχι με σημα­ντικά εξαρ­τή­ματα και υλικά που απαι­τού­νται για την παρα­γωγή των όπλων της.

Επι­πλέον, η Τουρκία δεν απο­τε­λεί αξιό­πι­στη μεσαία δύναμη, διότι δέχεται συνεχώς πιέσεις από υπερ­δυ­νά­μεις όπως ΗΠΑ, Ρωσία, Ιράν, Κίνα και προ­σπα­θεί να ισορ­ρο­πή­σει, ανάμεσα στις επι­διώ­ξεις τους.

Σε συνέ­χεια των ανωτέρω, θα πρέπει να επι­ση­μαν­θούν κάποιες  διπλω­μα­τι­κές απο­τυ­χίες της Τουρ­κίας που απο­δει­κνύ­ουν ακόμη περισ­σό­τερο, ότι δεν απο­τε­λεί αξιό­πι­στη μεσαία δύναμη και πως δεν δια­δρα­μα­τί­ζει το γεω­πο­λι­τικό ρόλο που προ­βά­λει. Συγκε­κρι­μένα:

1.    Η διπλω­μα­τική πρω­το­βου­λία της Τουρ­κίας για τη διε­ξα­γωγή συνά­ντη­σης των ηγετών Ουκρα­νίας και Ρωσίας στην Κων­στα­ντι­νού­πολη, ώστε να επι­τευ­χθεί η κατά­παυση του πυρός στον πόλεμο Ουκρα­νίας – Ρωσίας δεν απο­τε­λεί επι­τυ­χία, διότι κατέ­ληξε σε φιάσκο. Επι­τυ­χία θα απο­τε­λούσε, αν συμ­με­τεί­χαν στις συνο­μι­λίες οι κ.κ. Πούτιν και Τράμπ και απο­φα­σί­ζανε τη λήξη του πολέμου.

2.    Όπως η ίδια δια­κη­ρύσ­σει, δεν θα επι­τρέ­ψει την απο­μό­νωσή της στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Άρα θεωρεί, ότι είναι απο­μο­νω­μένη λόγω των κακών σχέσεων που δια­τη­ρεί με πολλές γει­το­νι­κές της χώρες (Ελλάδα, Κύπρος, Αίγυ­πτος, Ισραήλ), αλλά και διότι είναι εκτός των ευρω­παϊ­κών ενερ­γεια­κών σχε­δια­σμών.

3.    Οι συνε­χείς κατα­δι­κα­στι­κές εκθέ­σεις του Ευρω­παϊ­κού Κοι­νο­βου­λίου για την Τουρκία σε συν­δυα­σμό με τη διακοπή της εντα­ξια­κής πορείας της Τουρ­κίας προς την Ε.Ε., απο­τε­λούν μια ακόμη από­δειξη απο­μό­νω­σης της Τουρ­κίας από τις ευρω­παϊ­κές διπλω­μα­τι­κές διερ­γα­σίες και επι­βε­βαιώ­νει την άποψη, ότι δεν απο­τε­λεί αξιό­πι­στη μεσαία δύναμη με ισχυρό γεω­πο­λι­τικό ρόλο στην περιοχή.

4.    Παρά την πρό­σκλησή της να συμ­με­τά­σχει (μετά από 13 χρόνια απο­κλει­σμού) στη Σύνοδο του Αρα­βι­κού Συν­δέ­σμου για την εξέταση της κατά­στα­σης στη Γάζα, η Τουρκία πασχί­ζει να απο­κα­τα­στή­σει τις σχέσεις της με την Αίγυπτο, τα ΗΑΕ και τη Σαου­δική Αραβία, χωρίς να έχει κατορ­θώ­σει να γεφυ­ρώ­σει πλήρως τα αντι­κρουό­μενα γεω­πο­λι­τικά της συμ­φέ­ρο­ντα με τις εν λόγω χώρες.

5.    Η άρνηση των χωρών BRICS επίσης, να δεχτούν την Τουρκία ως πλήρες μέλος τους το 2024 (παρά τον διακαή της πόθο), απο­δει­κνύει την απο­τυ­χία της Τουρ­κίας να ικα­νο­ποι­ή­σει το δια­κη­ρυγ­μένο στόχο της, για ενί­σχυση της παγκό­σμιας επιρροή της και τη σφυ­ρη­λά­τηση των δεσμών της με χώρες που βρί­σκο­νται πέρα ​​από τους παρα­δο­σια­κούς δυτι­κούς συμ­μά­χους της.

6.    Το γεγονός ότι Τουρ­κο­γενή κράτη όπως το Ουζ­μπε­κι­στάν, το Καζακ­στάν και το Τουρ­κμε­νι­στάν υπέ­γρα­ψαν δήλωση υπο­στή­ρι­ξης των απο­φά­σεων του ΟΗΕ που θεωρούν παρά­νομη την ανα­κή­ρυξη ανε­ξαρ­τη­σίας της λεγό­με­νης «Τουρ­κι­κής Δημο­κρα­τίας Βόρειας Κύπρου» (ΤΔΒΚ) και ενί­σχυ­σαν τις σχέσεις τους με την Κυπριακή Δημο­κρα­τία, ανοί­γο­ντας Πρε­σβείες στη Λευ­κω­σία, δε συνάδει με χώρα που είναι σημα­ντική μεσαία δύναμη και έχει ισχυρό γεω­πο­λι­τικό ρόλο στην ευρύ­τερη περιοχή μας. Απο­δει­κνύει ότι παρότι η Τουρκία ενί­σχυσε τους δεσμούς της με το Αζερ­μπαϊ­τζάν, δεν έχει κατα­φέ­ρει να ελέγξει τον Οργα­νι­σμό Τουρ­κι­κών Κρατών και πως η επιρροή της στην Κεντρική Ασία και τον Καύκασο δεν είναι τόσο μεγάλη όσο δια­δί­δει.

Σε σχέση με τη συμ­με­τοχή της Τουρ­κίας στην ευρω­παϊκή άμυνα, όπου απο­τε­λεί ένα ευαί­σθητο ζήτημα που αφορά όλη την Ευρώπη και θα συζη­τη­θεί το επόμενο διά­στημα, θα πρέπει να επι­ση­μαν­θεί, ότι παρά τις προ­σπά­θειες της Τουρ­κίας (εδώ και τέσσερα χρόνια), και την πίεση σε φιλικές προς αυτήν χώρες (π.χ. Γερ­μα­νία), η επι­δί­ωξη αυτή δεν έχει επι­τευ­χθεί ακόμη και δεν είναι βέβαιο αν επι­τευ­χθεί και υπό ποιες προ­ϋ­πο­θέ­σεις.

Δεν έχει επι­τευ­χθεί λόγω της σθε­να­ρής στάσης της Ελλάδας και πολλών συμ­μά­χων της που τηρούν επι­φυ­λά­ξεις σε μια τέτοια προ­ο­πτική.

Ακόμη και αν τελικά απο­φα­σι­στεί η συμ­με­τοχή της Τουρ­κίας στην ευρω­παϊκή άμυνα, η εξέλιξη αυτή δεν απο­τε­λεί νίκη της Τουρ­κίας, αλλά ήττα της Ευρώπης.

Απο­τε­λεί ήττα της Ευρώπης διότι απο­δει­κνύει περί­τρανα ότι η Ευρώπη σε μια εποχή κοσμο­γο­νι­κών γεω­πο­λι­τι­κών εξε­λί­ξεων δεν έχει ξεκά­θαρη και ενιαία στρα­τη­γική για την ευρω­παϊκή άμυνα και ασφά­λεια και επίσης, δηλώνει αδυ­να­μία να ανα­πτύ­ξει μόνη της την αμυ­ντική της βιο­μη­χα­νία προ­σφεύ­γο­ντας στη βοήθεια τρίτων χωρών.

Αν και το ζήτημα είναι υπό δια­πραγ­μά­τευση, η πρόθεση να ληφθούν οι τελικές απο­φά­σεις με ειδική πλειο­ψη­φία και όχι με ομο­φω­νία απο­τε­λεί κάτι πρω­τό­γνωρο για την Ευρώπη και υπο­δη­λώ­νει εκφυ­λι­σμό του αξιακού οικο­δο­μή­μα­τος και λει­τουρ­γι­κού συστή­μα­τος της Ευρώπης.

Συνο­ψί­ζο­ντας την ανωτέρω ανάλυση, θα πρέπει να επι­ση­μαν­θεί ότι η Τουρκία παρά κάποιες ευκαι­ρια­κές επι­τυ­χίες της μέσω προ­βο­λής της στρα­τιω­τι­κής ισχύος της και της επι­θε­τι­κής και ενερ­γούς διπλω­μα­τίας της, δεν απο­τε­λεί αξιό­πι­στη μεσαία δύναμη και δεν δια­θέ­τει την γεω­πο­λι­τική ισχύ που προ­σπα­θούν να προ­βάλ­λουν οι προ­πα­γαν­δι­στι­κοί μηχα­νι­σμοί της.

Δρ. Κων­στα­ντί­νος Π. Μπα­λω­μέ­νος

Πολι­τι­κός Επι­στή­μο­νας – Διε­θνο­λό­γος

Πρώην Γενικός Διευ­θυ­ντής – Γενικής Διεύ­θυν­σης

Πολι­τι­κής Εθνικής Άμυνας και Διεθνών Σχέσεων (ΓΔΠΕΑΔΣ)

Υπουρ­γείου Εθνικής Άμυνας (ΥΠΕΘΑ)