Δημογραφικό: 1 στις 3 Δημοτικές Ενότητες της χώρας έχει λιγότερες από 10 γεννήσεις ετησίως – Πού οφείλεται η πληθυσμιακή κατάρρευση

Οι γεν­νή­σεις στην Ελλάδα βαίνουν μειού­με­νες τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες, καθώς υπο­χώ­ρη­σαν κατά 37% ανάμεσα στο 1979-1983 και το 2014-19, ενώ ανα­μέ­νε­ται να συρ­ρι­κνω­θούν ακόμη κατά 13% την εξαετία 2020-25.

Η πτωτική αυτή πορεία ανα­πό­φευ­κτα απο­τυ­πώ­νε­ται και στον νεανικό πλη­θυ­σμό, ξεκι­νώ­ντας αρχικά από αυτόν της προ­σχο­λι­κής ηλικίας και στη συνέ­χεια, σε αυτόν που δια­τρέ­χει όλες τις βαθ­μί­δες του εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος. Έτσι, πριν λίγες μέρες, με απο­φά­σεις περι­φε­ρεια­κών Διευ­θυ­ντών ανα­κοι­νώ­θηκε η ανα­στολή λει­τουρ­γίας πλήθους Δημο­τι­κών Σχο­λείων και Νηπια­γω­γείων, πολλά εκ των οποίων ήταν κλειστά εδώ και χρόνια. Οι επι­κα­λού­με­νοι λόγοι ήταν ο μικρός ή μηδε­νι­κός αριθμός μαθητών και σε κάποιες περι­πτώ­σεις και η ακα­ταλ­λη­λό­τητα της κτη­ρια­κής υπο­δο­μής.

Η πρό­σφατη αυτή απόφαση επα­νέ­φερε στη δημο­σιό­τητα ακόμη μια φορά, την «υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα», τη μείωση δηλαδή των γεν­νή­σεων στη χώρα μας που ξεκί­νησε πριν από πέντε δεκα­ε­τές, άμεση απόρ­ροια της πτώσης της γονι­μό­τη­τας στις δια­δο­χι­κές γενεές (από 2,1-2,0 παιδιά ανά γυναίκα που γεν­νή­θη­καν ανάμεσα στο 1940 και το 1960 σε λιγό­τερα από 1,5 παιδιά σε αυτές που γεν­νή­θη­καν μετά το 1985). Πρό­κει­ται για κάποια από τα πρώτα συμπε­ρά­σματα που ανα­φέ­ρο­νται στο πρό­σφατο ψηφιακό δελτίο του Ινστι­τού­του Δημο­γρα­φι­κών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) με θέμα «Μια στις τρεις από τις 1035 Δημο­τι­κές Ενό­τη­τες στη χώρα μας έχουν λιγό­τε­ρες από 10 γεν­νή­σεις ετησίως, ένα παρά­δοξο;». Συγ­γρα­φείς της μελέτης είναι οι καθ. Βύρων Κοτζα­μά­νης και Βασίλης Παππάς ιδρυ­τικά μέλη του Ινστι­τού­του Δημο­γρα­φι­κών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ).

Σύμφωνα με τους δυο ερευ­νη­τές, η κατα­γρα­φείσα πτώση των γεν­νή­σεων μετά το 1980 σε εθνικό επίπεδο, δεν συντε­λεί­ται με την ίδια ταχύ­τητα σε όλες τις περιο­χές χώρας μας, και αυτό δεν οφεί­λε­ται μόνο στη δια­φο­ρο­ποι­η­μένη γονι­μό­τητα των ζευ­γα­ριών (στο ότι δηλαδή οι γυναί­κες σε κάποιες από αυτές κάνουν λίγο περισ­σό­τερα παιδιά από ό,τι σε άλλες). Έχει άμεση σχέση και με τη δια­χρο­νικά μετα­βολή του συνο­λι­κού πλη­θυ­σμού κάθε περιο­χής, μετα­βολή που επη­ρε­ά­στηκε σημα­ντικά και από τη μετα­νά­στευση (εσω­τε­ρική και εξω­τε­ρική), με επι­πτώ­σεις και στο πλήθος των ατόμων σε ηλικία δημιουρ­γίας οικο­γέ­νειας και από­κτη­σης παιδιών (στους 20-49 ετών).

Περιο­χές με εξαι­ρε­τικά περιο­ρι­σμένο αριθμό γεν­νή­σεων

Πόσες και ποιες όμως, είναι οι περιο­χές αυτές όπου κατα­γρά­φε­ται μετά το 2014, ένας εξαι­ρε­τικά περιο­ρι­σμέ­νος αριθμός γεν­νή­σεων, αριθμός που απο­τυ­πώ­νε­ται ήδη – και θα απο­τυ­πω­θεί εντο­νό­τερα και στο εγγύς μέλλον – στον πλη­θυ­σμό 0-14 ετών; Για να απα­ντή­σουν στο ερώτημα που έθεσαν, στη­ρί­χθη­καν στα δεδο­μένα των γεν­νή­σεων ανά Δημο­τική Ενότητα (Δ.Ε.) που δίνει η ΕΛΣΤΑΤ για δυο εξα­ε­τίες (2014-19 και 2020-25) και χαρ­το­γρα­φή­σαν τα απο­τε­λέ­σματα. Από την ανάλυσή τους, προ­κύ­πτει ότι το πλήθος των Δημο­τι­κών Ενο­τή­των με έναν εξαι­ρε­τικά περιο­ρι­σμένο αριθμό γεν­νή­σεων (έως και 60 γεν­νή­σεις ανά εξαετία) είναι σημα­ντικό και αυξα­νό­μενο καθώς αφορά το 29,8% των Δ.Ε. την πρώτη εξαετία και το 35,5% τη δεύτερη. Μια στις δύο, έχει πλη­θυ­σμό από 1000-3600 άτομα και μια στις 10 λιγό­τερα από 250. Ένας πολύ μικρός αριθμός από αυτές, δεν είχαν/ δεν θα έχουν γεν­νή­σεις, ενώ μόνον στο 8% εξ αυτών, οι γεν­νή­σεις θα κυμαν­θούν από 41-60 ανά εξαετία (δηλαδή 7-10 ανά έτος).

Ποια είναι τα βασικά κοινά χαρα­κτη­ρι­στικά; Οι ανα­λύ­σεις του Ινστι­τού­του Δημο­γρα­φι­κών Μελετών και Ερευνών (ΙΔΕΜ) ανα­φέ­ρουν οι δυο ερευ­νη­τές, επι­τρέ­πουν να δοθεί μια πρώτη απά­ντηση. Οι Ενό­τη­τες με έναν εξαι­ρε­τικά περιο­ρι­σμένο αριθμό γεν­νή­σεων είναι όλες ολι­γο­πλη­θείς και χαρα­κτη­ρί­ζο­νται ταυ­τό­χρονα, από έναν ταχύ­τατα φθί­νο­ντα πλη­θυ­σμό, υψηλά ποσοστά 60 ετών και άνω, συρ­ρί­κνωση των νέων τους και χαμηλά ποσοστά 20-49 ετών, πολύ λιγό­τε­ρες γεν­νή­σεις από θανά­τους και απουσία αλλο­δα­πών, ενώ σε πολλές από αυτές, εκλεί­πει στις ηλικίες δημιουρ­γίας οικο­γέ­νειας – από­κτη­σης παιδιών και μια ισορ­ρο­πη­μένη ανα­λο­γία ανάμεσα στα δύο φύλλα.

Οι ρίζες του προ­βλή­μα­τος

Οι δύο ερευ­νη­τές επι­ση­μαί­νουν ότι η ύπαρξη σήμερα περισ­σο­τέ­ρων του 1/3 από τις 1.035 Δ.Ε. με έναν εξαι­ρε­τικά περιο­ρι­σμένο και φθί­νο­ντα αριθμό γεν­νή­σεων -γεγονός που ανα­πό­φευ­κτα επη­ρε­ά­ζει/θα επη­ρε­ά­σει τον πλη­θυ­σμό προ­σχο­λι­κής και σχο­λι­κής ηλικίας- δεν είναι δυνατόν να απο­δο­θεί απο­κλει­στικά, όπως συνήθως γίνεται, στη συρ­ρί­κνωση της γονι­μό­τη­τας (στη μείωση δηλαδή του αριθμού των παιδιών που έφεραν στον κόσμο οι μετά το 1960 γενεές). Οφεί­λε­ται και στην εξαι­ρε­τικά άνιση κατα­νομή του πλη­θυ­σμού στον χώρο: Το 10% των Δ.Ε έχει συγκε­ντρώ­σει το 62% του πλη­θυ­σμού, ενώ ένας στους δύο κατοί­κους της χώρας μας διέμενε το 2021, σε 75 μόνον Τοπικές Κοι­νό­τη­τες που καλύ­πτουν μόλις το 2% της επι­κρά­τειας (από τις 6.138 συνο­λικά), απο­τέ­λε­σμα της έντονης εσω­τε­ρι­κής μετα­νά­στευ­σης της πεντη­κο­ντα­ε­τίας 1950-2000 (και δευ­τε­ρευό­ντως της φυγής των νέων στο εξω­τε­ρικό την τελευ­ταία δεκα­πε­ντα­ε­τία).

Η ανι­σο­κα­τα­νομή αυτή, σύμφωνα με τους ίδιους, άμεση απόρ­ροια του μετα­πο­λε­μι­κού μοντέ­λου ανά­πτυ­ξης και της απου­σίας χωρο­τα­ξι­κού σχε­δια­σμού, ελά­χι­στα προ­βλη­μα­τί­ζει τους ενα­σχο­λού­με­νους με το «Δημο­γρα­φικό» και απου­σιά­ζει συνήθως, από τον δημόσιο διάλογο που έχει ανοίξει για το θέμα αυτό. Συνο­δεύ­ε­ται όχι μόνον από την άνιση κατα­νομή στο χώρο του εργα­τι­κού δυνα­μι­κού, των οικο­νο­μι­κών δρα­στη­ριο­τή­των και του παρα­γο­μέ­νου πλούτου αλλά και από σημα­ντικά δια­φο­ρο­ποι­η­μέ­νες δημο­γρα­φι­κές εξε­λί­ξεις που έχουν προ­κα­λέ­σει ήδη την πλη­θυ­σμιακή κατάρ­ρευση πολλών περιο­χών, γεγονός που απο­τυ­πώ­νε­ται και στις γεν­νή­σεις των δυο τελευ­ταίων εξα­ε­τιών.

«Προ­βλη­μα­τική η μονο­με­ρής επι­κέ­ντρωση στην “υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα”»

Όπως επι­ση­μαί­νει ο διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του Δημο­γρα­φι­κών Ερευνών και Μελετών καθ. Βύρων Κοτζα­μά­νης «η μονο­με­ρής επι­κέ­ντρωση όσον αφορά το Δημο­γρα­φικό στην “υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα” είναι προ­βλη­μα­τική καθώς οι συνι­στώ­σες που καθο­ρί­ζουν το μέγεθος ενός πλη­θυ­σμού, την κατα­νομή του στο χώρο και σε μεγάλες ηλι­κια­κές ομάδες έχοντας πολ­λα­πλές επι­πτώ­σεις τους σε πλήθος τομέων, είναι περισ­σό­τε­ρες από μια. Θνη­σι­μό­τητα και μετα­να­στεύ­σεις παίζουν καθο­ρι­στικό ρόλο, δεν θα πρέπει να υπο­τι­μώ­νται και οφεί­λουν να ληφθούν υπόψη σε ένα «Εθνικό Σχέδιο Δράσης για το Δημο­γρα­φικό».

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ