Γκιζάνι: Η…μινιατούρα των γλυκών νερών της Ρόδου – Από τα πιο απειλούμενα με εξαφάνιση είδη ψαριών

Για να αντα­πε­ξέλ­θει στις αντί­ξοες και αστα­θείς αυτές συν­θή­κες έχει ανα­πτύ­ξει διά­φο­ρους τρόπους προ­σαρ­μο­στι­κό­τη­τας που το καθι­στούν εξαι­ρε­τικά ανθε­κτικό

Ένα μονα­δικό ψαράκι ζει στα γλυκά νερά της Ρόδου και κατορ­θώ­νει να επι­βιώ­νει παρά τις αντι­ξο­ό­τη­τες που υπάρ­χουν.

Πρό­κει­ται για το ψάρι «γκιζάνι», η ύπαρξη του οποίου είναι γνωστή εδώ και αρκετές δεκα­ε­τίες στους κατοί­κους του νησιού και στην επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα, το οποίο ζει στα ρέματα και στις λίμνες του νησιού. Είναι ένα μονα­δικό είδος που ανήκει στα προ­στα­τευό­μενα είδη από την ελλη­νική και ευρω­παϊκή νομο­θε­σία.

Έχει χαρα­κτη­ρι­στεί ως «πρω­τα­θλη­τής» της επι­βί­ω­σης αν και τις προη­γού­με­νες δεκα­ε­τίες ο πλη­θυ­σμός του ήταν μεγα­λύ­τε­ρος. Αξιο­ση­μεί­ωτο είναι επίσης, ότι δεν έχει εντο­πι­στεί σε κανένα άλλο νησί της Δωδε­κα­νή­σου.

Το ψαράκι με κοινό όνομα «γκιζάνι», είναι ένα ενδη­μικό είδος της Ρόδου που δεν ξεπερνά τα 10-12 εκα­το­στά σε ολικό μήκος. Το επι­στη­μο­νικό του όνομα είναι Squaliusghigii (Pisces, Leuciscidae)(προη­γού­μενο επι­στη­μο­νικό όνομα Ladigesocyprisghigii) και πήρε το κοινό, αλλά και το δεύτερο συν­θε­τικό του επι­στη­μο­νι­κού του ονό­μα­τος, από τον Ιταλό καθη­γητή Alessandro Ghigi που το ανα­κά­λυψε πρώτος στο νησί στη διάρ­κεια επι­στη­μο­νι­κής έρευνας, το 1923.

Είναι επίσης γνωστό και με το δεύτερο κοινό του όνομα «Μινιά», το οποίο πιθανόν προ­έρ­χε­ται από την ιταλική λέξη «miniatura». Πλη­θυ­σμοί του είχαν κατα­γρα­φεί στα ρέματα Λουτάνη, Γαδουρά και Αργυρού, στην περιοχή της Ψίνθου (σύστημα Πελέ­μονη), μέσα σε μια τεχνητή υδα­το­δε­ξα­μενή στην Αγία Ελεούσα, στην περιοχή του Ασκλη­πιείου (ρέμα Κόντα­ρης), καθώς και στα ρέματα και την τεχνητή λίμνη της Απο­λακ­κιάς και στη φράγμα-λίμνη του Γαδουρά.

Σε ερώτηση του ΑΠΕ-ΜΠΕ προς τον Γερά­σιμο Κον­δυ­λάτο, ιχθυο­λόγο (ΤΕ) στον Υδρο­βιο­λο­γικό Σταθμό Ρόδου του Ελλη­νι­κού Κέντρου Θαλάσ­σιων Ερευνών, σχετικά με το πώς το ψαράκι αυτό κατα­φέρ­νει να επι­βιώ­νει τόσα χρόνια μας απά­ντησε ότι:

«Το γκιζάνι χαρα­κτη­ρί­ζε­ται ως ένας μικρός πρω­τα­θλη­τής της επι­βί­ω­σης, γιατί κατα­φέρ­νει να ζει στο εξαι­ρε­τικά ασταθές περι­βάλ­λον των ρεμάτων του νησιού, που το χειμώνα μπορεί να πλημ­μυ­ρί­σουν, ενώ το καλο­καίρι ξεραί­νο­νται στο μεγα­λύ­τερο μέρος τους.

Ο κυριό­τε­ρος εχθρός του είναι η ξηρασία κατά τους καλο­και­ρι­νούς κυρίως μήνες, που επι­δει­νώ­νε­ται από την ταυ­τό­χρονη ανε­ξέ­λεγ­κτη άντληση νερού για αρδευ­τι­κούς αλλά και υδρευ­τι­κούς σκοπούς, λόγω της ραγδαίας αύξησης του του­ρι­σμού. Κιν­δυ­νεύει επίσης, από την υπο­βάθ­μιση της ποιό­τη­τας των υδάτων που διαβιεί λόγω ρύπαν­σης των υδάτων των ρεμάτων και υδα­το­συλ­λο­γών με αστικά και αγρο­τικά λύματα, από την επι­κίν­δυνη εισα­γωγή ξενικών ειδών ψαριών στα υδάτινα συστή­ματα (π.χ. πετα­λού­δες, κυπρί­νοι), καθώς και από τη μείωση της γενε­τι­κής ποι­κι­λό­τη­τας του είδους.

Ωστόσο, για να αντα­πε­ξέλ­θει στις αντί­ξοες και αστα­θείς αυτές συν­θή­κες έχει ανα­πτύ­ξει διά­φο­ρους τρόπους προ­σαρ­μο­στι­κό­τη­τας που το καθι­στούν εξαι­ρε­τικά ανθε­κτικό. Αντέχει τόσο στις χαμηλές χει­μω­νιά­τι­κες θερ­μο­κρα­σίες του νερού (~10°C), όσο και στις υψηλές του καλο­και­ριού (~30°C). Αξιο­ση­μεί­ωτο είναι το γεγονός ότι τα θηλυκά γεννούν τμη­μα­τικά (δηλαδή απο­θέ­τει αυγά πάνω από μια φορά), αυξά­νο­ντας έτσι την πιθα­νό­τητα επι­βί­ω­σης των απο­γό­νων του, με απο­τέ­λε­σμα, συνο­λικά, να γεν­νά­ται μεγάλος αριθμός ψαριών κατά την περίοδο ανα­πα­ρα­γω­γής. Η περί­ο­δος αυτή ξεκινά από την άνοιξη και φτάνει πολλές φορές μέχρι και το φθι­νό­πωρο, ανάλογα με τις κλι­μα­τι­κές συν­θή­κες. Εμφα­νί­ζει σύντομο κύκλο ζωής (ζει συνήθως έως και τρία χρόνια) και καθί­στα­ται ανα­πα­ρα­γω­γικά έτοιμο κλεί­νο­ντας το πρώτο έτος ζωής του. Προτιμά το νερό με μικρή ροή και συνη­θί­ζει να κρύ­βε­ται ανάμεσα στη βλά­στηση, τις ρίζες των φυτών και τις πέτρες. Επι­πλέον, όσο αφορά στη δια­τροφή του είναι παμφάγο και τρέ­φε­ται με ό,τι είναι δια­θέ­σιμο, φύκη, υδρόβια φυτά, ασπόν­δυλα και λάρβες εντόμων».

Από τα πιο απει­λού­μενα με εξα­φά­νιση είδη ψαριών των γλυκών νερών

Το γκιζάνι όπως ανα­φέ­ρει ο κ. Κον­δυ­λά­τος, στο ΑΠΕ-ΜΠΕ θεω­ρεί­ται ένα από τα πιο απει­λού­μενα με εξα­φά­νιση είδη ψαριών των γλυκών νερών στην Ευρώπη, δεδο­μέ­νου ότι τα τελευ­ταία χρόνια ένας από τους πλη­θυ­σμούς του έχει ήδη εξα­φα­νι­στεί (στη λίμνη των Νάνων), ενώ αυτοί που απο­μέ­νουν εμφα­νί­ζουν τάσεις συνε­χούς περιο­ρι­σμού. Εξάλλου, ο Ιταλός καθη­γη­τής Ghigi συνέλ­λεξε τα πρώτα δείγ­ματα από το ρέμα των Μύλων, στα Κοσκι­νού, ρέμα που δεν υπάρχει πια.

Συμπε­ρι­λαμ­βά­νε­ται στο Παράρ­τημα ΙΙ της Κοι­νο­τι­κής Οδηγίας για την Προ­στα­σία των Βιο­τό­πων (92/43/EEC), ως είδος προ­τε­ραιό­τη­τας, καθώς και στο Κόκκινο Βιβλίο Απει­λού­με­νων Ειδών της Ελλάδας, ενώ προ­στα­τεύ­ε­ται από την Ελλη­νική Νομο­θε­σία με το Π.Δ. 67/1981.

Όπως τονίζει ο κ. Κον­δυ­λά­τος στο ΑΠΕ- ΜΠΕ, το γκιζάνι ζει στη Ρόδο κατά απο­κλει­στι­κό­τητα από τότε που το νησί απο­χω­ρί­στηκε από την ακτή της Μικράς Ασίας. Όμως, πρό­σφατη μελέτη ανα­φέ­ρει την ύπαρξή του σε εσω­τε­ρικά ύδατα της Αττικής, στο Μεγάλο Ρέμα Ραφήνας. Η παρου­σία του εκεί απο­τε­λεί προϊόν απε­λευ­θέ­ρω­σης από τον άνθρωπο, οπότε για τη νέα του αυτή περιοχή καθί­στα­ται ένα «ξενικό» είδος.

Με την υπο­στή­ριξη της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης, το Ελλη­νικό Κέντρο Θαλάσ­σιων Ερευνών με τον Υδρο­βιο­λο­γικό Σταθμό της Ρόδου, το Ινστι­τούτο Θαλάσ­σιων Βιο­λο­γι­κών Πόρων και Εσω­τε­ρι­κών Υδάτων και το Ινστι­τούτο Ωκε­α­νο­γρα­φίας, σε συνερ­γα­σία με το Αρι­στο­τέ­λειο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης όπως και τους τοπι­κούς και εθνι­κούς φορείς, ασχο­λεί­ται εδώ και πολλά χρόνια με το θέμα της προ­στα­σίας του γκι­ζα­νιού, συν­δυά­ζο­ντας τη συστη­μα­τική παρα­κο­λού­θηση της κατά­στα­σης των πλη­θυ­σμών του και της ποιό­τη­τας των υδρο­βιο­τό­πων όπου βιώνει με την πραγ­μα­το­ποί­ηση έργων προ­στα­σίας και επί­δει­ξης καθώς και με εκπαι­δευ­τι­κές και ενη­με­ρω­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες.

Πηγή ΑΠΕ-ΜΠΕ