Τα εν κινδύνω θαλασσοπούλια του Αιγαίου

Οι δυσκο­λίες που αντι­με­τω­πί­ζουν από την ανθρώ­πινη παρέμ­βαση

Τα έχουμε θαυ­μά­σει, τα έχουμε «χαζέψει», τα έχουμε τρα­γου­δή­σει. Πόσο όμως πραγ­μα­τικά τα γνω­ρί­ζουμε; Κι ακόμα περισ­σό­τερο πόσο γνω­ρί­ζουμε τις απειλές που αντι­με­τω­πί­ζουν και πώς μπο­ρούμε να τις κατα­πο­λε­μή­σουμε; Ο λόγος για τα θαλασ­σο­πού­λια του Αιγαίου, αυτά τα μικρά θαύματα της φύσης που απο­τε­λούν ανα­πό­σπα­στο μέρος του πολύ­τι­μου οικο­συ­στή­μα­τος, που περι­βρέ­χει τη χώρα μας. Περίπου 40 είδη πτηνών έχουν κατα­γρα­φεί στο Αιγαίο, εκ των οποίων τα 19 ανα­πα­ρά­γο­νται εκεί, σύμφωνα με τα στοι­χεία της Ελλη­νι­κής Ορνι­θο­λο­γι­κής Εται­ρείας που διε­ξά­γει μακρό­χρο­νες παρα­τη­ρή­σεις για τους πλη­θυ­σμούς και την κατά­στασή τους. «Από αυτά ξεχω­ρί­ζουν έξι είδη, που θεω­ρού­νται πραγ­μα­τικά θαλασ­σο­πού­λια, δηλαδή περνούν όλη τους τη ζωή στη θάλασσα και γυρί­ζουν στη στεριά, συνήθως σε μια μικρή ακα­τοί­κητη νησίδα, μόνο για να φωλιά­σουν. Πρό­κει­ται για τα είδη Αρτέμης, Μύχος, Υδρο­βά­της, Αση­μό­γλα­ρος, Αιγαιό­γλα­ρος και Θαλασ­σο­κό­ρα­κας», λέει στην «Κ» η κ. Δανάη Πορ­τό­λου, ζωο­λό­γος και υπεύ­θυνη δράσεων παρα­κο­λού­θη­σης των θαλασ­σο­που­λιών της Ορνι­θο­λο­γι­κής Εται­ρείας.

Η ζωή των «βέρων» θαλασ­σο­που­λιών είναι μια ατέ­λειωτη περι­πέ­τεια, καθώς για έναν καλό ψαρό­τοπο είναι ικανά να δια­σχί­σουν εκα­το­ντά­δες χιλιό­με­τρα! «Τα ταξίδια τρο­φο­λη­ψίας των Μύχων διαρ­κούν έως και επτά ημέρες και εκτι­μά­ται ότι η ακτίνα ανα­ζή­τη­σης τροφής φθάνει τα εκα­το­ντά­δες ή χιλιά­δες χιλιό­με­τρα μακριά από την αποικία. Προ­τι­μούν ανοι­χτές πελα­γι­κές εκτά­σεις, χωρίς όμως να απο­φεύ­γουν την παρά­κτια ζώνη. Τρέ­φο­νται κυρίως με πελα­γικά είδη ψαριών και με καλα­μά­ρια», εξηγεί η κ. Πορ­τό­λου. Τα θαλασ­σο­πού­λια που ζουν στο Αιγαίο μετα­να­στεύ­ουν και σε άλλες περιο­χές της Μεσο­γείου ή και εκτός, κατά τη διάρ­κεια του έτους. Ο Μύχος ξεχει­μω­νιά­ζει στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ ο Αρτέμης κάνει τη βόλτα του μέχρι τον Ατλα­ντικό πριν επι­στρέ­ψει στη Mare Nostrum. Αυτές οι μετα­κι­νή­σεις κάνουν το θέμα της προ­στα­σίας των θαλασ­σο­που­λιών πιο σύνθετο πρό­βλημα, με εθνική και διεθνή διά­σταση.

«Τα θαλασ­σο­πού­λια είναι από τις πλέον απει­λού­με­νες ομάδες πουλιών παγκο­σμίως. Τα 110 από τα 400 είδη πουλιών της θάλασ­σας κατα­γρά­φο­νται ως απει­λού­μενα στην κόκκινη λίστα πουλιών της Διε­θνούς Ενωσης για τη Δια­τή­ρηση της Φύσης (IUCN), ενώ το 47% παρου­σιά­ζει φθί­νου­σες τάσεις πλη­θυ­σμού», λέει στην «Κ» η κ. Ρούλα Τρίγκου, υπεύ­θυνη επι­κοι­νω­νίας και ενη­μέ­ρω­σης της Ορνι­θο­λο­γι­κής Εται­ρείας.

Δύο από τα έξι βασικά θαλασ­σο­πού­λια που συνα­ντάμε στο Αιγαίο συγκα­τα­λέ­γο­νται μεταξύ των παγκο­σμίως απει­λού­με­νων ειδών. Το ένα είναι ο Αιγαιό­γλα­ρος (Larus audouinii), ένα είδος γλάρου ενδη­μικό της Μεσο­γείου και των ατλα­ντι­κών ακτών του Μαρόκου. Ο Αιγαιό­γλα­ρος απα­ντά­ται στην Ελλάδα όλο τον χρόνο, αλλά κυρίως κατά την ανα­πα­ρα­γω­γική περίοδο, οπότε και δημιουρ­γεί αποι­κίες σε νησίδες με ήπιες κλίσεις και λίγη βλά­στηση. Η Ορνι­θο­λο­γική έχει κατα­γρά­ψει αποι­κίες σε 84 δια­φο­ρε­τι­κές νησίδες ή νησιά του Αιγαίου. Το δεύτερο είναι ο Μύχος (Puffinus yelkouan), ένα πελα­γικό θαλασ­σο­πούλι ενδη­μικό της Μεσο­γείου, που κινεί­ται σε κοπάδια.

Ο Μύχος ξεχει­μω­νιά­ζει στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ ο Αρτέμης κάνει τη βόλτα του μέχρι τον Ατλα­ντικό πριν επι­στρέ­ψει στη Mare Nostrum.

«Οι πιο σημα­ντι­κές απειλές που αντι­με­τω­πί­ζουν τα θαλασ­σο­πού­λια στη θάλασσα είναι η μείωση των ιχθυο­α­πο­θε­μά­των, επο­μέ­νως και της τροφής τους, από την υπε­ρα­λί­ευση και τη μη επι­λε­κτική αλιεία. Κιν­δυ­νεύ­ουν επίσης από την τυχαία παγί­δευση σε δίχτυα και άλλα αλιευ­τικά εργα­λεία. Η θαλάσ­σια ρύπανση επη­ρε­ά­ζει την επι­βί­ωση και την ανα­πα­ρα­γω­γική επι­τυ­χία τους», σημειώ­νει η κ. Πορ­τό­λου.

Αν και τα θαλασ­σο­πού­λια δια­βιούν κυρίως πάνω από το απέ­ρα­ντο γαλάζιο, προ­σγειώ­νο­νται στη στεριά για να ανα­πα­ρα­χθούν. Εκεί θα φτιά­ξουν τη φωλιά τους, εκεί θα αφήσουν το αυγό τους, εκεί θα ταΐσουν και θα προ­στα­τεύ­σουν τα νεογνά τους, μέχρι να έρθει η ώρα να πετά­ξουν. Στη στεριά όμως υπάρ­χουν σημα­ντι­κές απειλές. «Μεγάλη ζημιά προ­κα­λούν αρου­ραίοι και σπα­νιό­τερα γάτες, που τρώνε τα αυγά και τους νεοσ­σούς. Στη μεγα­λύ­τερη αποικία των Μύχων στη Γυάρο η θήρευση των αυγών ανέρ­χε­ται περίπου στο 30% των φωλιών. Τις περισ­σό­τε­ρες φορές οι αρου­ραίοι μετα­φέρ­θη­καν ακούσια από τον άνθρωπο στις ακα­τοί­κη­τες νησίδες μέσα από σκάφη», εξηγεί η υπεύ­θυνη της Ορνι­θο­λο­γι­κής για τα θαλασ­σο­πού­λια.

Μεγάλη είναι η ζημιά και από την κατα­στροφή των χώρων ανα­πα­ρα­γω­γής των πουλιών, δηλαδή των ακα­τοί­κη­των νησίδων και ακτών, λόγω της ανε­ξέ­λεγ­κτης του­ρι­στι­κής και οικι­στι­κής επέ­κτα­σης και της κατα­σκευής ιχθυο­καλ­λιερ­γειών, «αιο­λι­κών πάρκων» κ.λπ.

«Η κατα­σκευή υπο­δο­μών κατα­στρέ­φει ολο­κλη­ρω­τικά το ενδιαί­τημα ανα­πα­ρα­γω­γής και πολύ συχνά η αποικία εγκα­τα­λεί­πε­ται. Τα θαλασ­σο­πού­λια έχουν ανάγκη τις νησίδες για να φωλιά­σουν με ασφά­λεια, και δεν είναι όλες κατάλ­λη­λες για κάθε είδος. Υπάρ­χουν πράγ­ματα που μπορεί να μοιά­ζουν μικρή όχληση, αλλά στην πράξη είναι τερά­στια. Για παρά­δειγμα, η φωτο­ρύ­πανση είναι σημα­ντική απειλή για τα πελα­γικά θαλασ­σο­πού­λια, τα οποία στον χερσαίο χώρο είναι δρα­στή­ρια μόνο τη νύχτα και επι­στρέ­φουν στην αποικία κυρίως τις ώρες που έχει απόλυτο σκοτάδι. Οταν υπάρχει διαρκώς φωτι­σμός, από κάποια ανε­μο­γεν­νή­τρια για παρά­δειγμα, τότε αυτό μπορεί να οδη­γή­σει σε εγκα­τά­λειψη του χώρου που φωλιά­ζουν», τονίζει η κ. Τρίγκου.

Ας πάνε παρα­δί­πλα τα πουλιά, θα πει κάποιος. Δεν είναι τόσο απλό. «Παρότι υπάρ­χουν εκα­το­ντά­δες νησίδες στην Ελλάδα, πολύ λίγες είναι κατάλ­λη­λες για φώλια­σμα. Ετσι η υπο­βάθ­μισή τους είναι ιδιαί­τερα καθο­ρι­στική για τα είδη», εξηγεί η κ. Πορ­τό­λου, ανα­λύ­ο­ντας την εμπει­ρία σχεδόν 30 ετών μελέτης της Ορνι­θο­λο­γι­κής. Εξάλλου, ήδη η κλι­μα­τική αλλαγή με τη θέρ­μανση των υδάτων προ­κα­λεί δια­τα­ρα­χές στη δια­θέ­σιμη τροφή, ενώ η υπο­βάθ­μιση του θαλάσ­σιου περι­βάλ­λο­ντος προ­σθέ­τει νέες δυσκο­λίες στους φτε­ρω­τούς ταξι­διώ­τες του Αιγαίου. Αν θέλουμε να υπάρ­χουν πρέπει να τους προ­σέ­χουμε.

Η κάλυψη και τα ελλη­νικά «Γκα­λα­πά­γκος»

Τα θαλασ­σο­πού­λια θέλουν χώρο για να υπάρ­ξουν. «Μια σημα­ντική πρό­κληση για την ελλη­νική πολι­τεία είναι η οργά­νωση του θαλάσ­σιου χώρου», λέει στην «Κ» η κ. Τρίγκου. Η Ελλη­νική Ορνι­θο­λο­γική Εται­ρεία έχει ανα­λά­βει τον προσ­διο­ρι­σμό και την οριο­θέ­τηση των Σημα­ντι­κών Περιο­χών για τα Πουλιά (IBA), με στόχο τη δια­τή­ρηση της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας. Στην Ελλάδα έχουν οριστεί 69 ΙΒΑ, εκ των οποίων οι 48 είναι θαλάσ­σιες. Το 90% των εκτά­σεων των ΙΒΑ έχει εντα­χθεί στο ελλη­νικό δίκτυο Natura 2000. Η Ορνι­θο­λο­γική εκτιμά πως καλύ­πτε­ται το 60%-70% των εθνικών πλη­θυ­σμών θαλασ­σο­που­λιών. Το ερώτημα βέβαια είναι πόσο απο­τε­λε­σμα­τική είναι αυτή η «κάλυψη». Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα είναι η περί­πτωση των 14 νησίδων, των χαρα­κτη­ρι­ζό­με­νων και «Γκα­λα­πά­γκος του Αιγαίου», λόγω της ανά­πτυ­ξης ιδιαί­τε­ρων ειδών χλω­ρί­δας και πανίδας, στις οποίες υπάρ­χουν και κρί­σι­μες αποι­κίες θαλασ­σο­που­λιών. Το σχέδιο εγκα­τά­στα­σης μεγάλων ανε­μο­γεν­νη­τριών απορ­ρί­φθηκε αρχικά, αλλά επα­νέρ­χε­ται. «Είναι πολύ σημα­ντικό να παρα­μεί­νουν άθικτες από τέτοιου είδους δρα­στη­ριό­τη­τες», τονίζει η εκπρό­σω­πος της Ορνι­θο­λο­γι­κής.

Πηγή kathimerini.gr

Γιάννης Ελαφρός