«Ετσι θα πάρετε πίσω τα Γλυπτά του Παρθενώνα»

Το και­νούρ­γιο βιβλίο του Τζέφρεϊ Ρόμπερ­τσον με τίτλο «Σε ποιον ανήκει η Ιστορία; Τα λάφυρα του Ελγιν και η επι­στροφή των κλεμ­μέ­νων θησαυ­ρών» μόλις κυκλο­φό­ρησε. Πρό­κει­ται για απο­τέ­λε­σμα πολυ­ε­τούς έρευνας του κορυ­φαίου δικη­γό­ρου, γνωστού σε εμάς από το ταξίδι του στην Αθήνα το 2014 με την Αμάλ Κλούνεϊ και τον Νόρμαν Πάλμερ. Η «Κ» μίλησε με τον κ. Ρόμπερ­τσον και παρου­σιά­ζει το βιβλίο, το οποίο ξεκι­νάει με  ανέκ­δο­τες ιστο­ρίες από εκείνο το «συναι­σθη­μα­τικά φορ­τι­σμένο ταξίδι». Ανα­λύ­ο­ντας στη συνέ­χεια τα ευρή­ματα της έρευνάς του, κατα­λή­γει στο συμπέ­ρα­σμα πως τα Γλυπτά πρέπει και μπορούν να επι­στρα­φούν στην Ελλάδα.

Η εμπλοκή του ιδίου με το θέμα ξεκί­νησε το 2011, όταν ο τότε υφυ­πουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών της Ελλάδος, Δημή­τρης Δόλλης τον συνά­ντησε στο δικη­γο­ρικό του γραφείο στο Λονδίνο με ένα ερώτημα που ποτέ δεν τον είχε απα­σχο­λή­σει: «Θα μπο­ρούσε το Δίκαιο Ανθρω­πί­νων Δικαιω­μά­των να βοη­θή­σει ώστε να επι­στρα­φούν τα Γλυπτά του Παρ­θε­νώνα;». Του κίνησε αμέσως το ενδια­φέ­ρον. Επι­κοι­νώ­νησε με τον Νόρμαν Πάλμερ, με τον οποίο είχαν συνερ­γα­στεί με επι­τυ­χία σε μια δύσκολη υπόθεση επα­να­πα­τρι­σμού στην Αυστρα­λία από το Mουσείο Φυσικής Ιστο­ρίας του Λον­δί­νου και μαζί με την Αμάλ Κλούνεϊ ξεκί­νη­σαν να συζη­τούν τις νομικές επι­λο­γές που θα είχε η Ελλάδα στην περί­πτωση που απο­φά­σι­ζαν να διεκ­δι­κή­σουν δικα­στικά τα Γλυπτά.

«Ο Παπαν­δρέου ήταν απο­φα­σι­σμέ­νος να το προ­χω­ρή­σει αλλά λίγους μήνες αργό­τερα έπεσε η κυβέρ­νηση του (…) Παρ’ όλα αυτά και ο επό­με­νος πρω­θυ­πουρ­γός ενδια­φέρ­θηκε να μας ακούσει», γράφει. «Ο Σαμαράς είναι από εκεί­νους τους πολι­τι­κούς αρχη­γούς που μπορεί να συζη­τούσε τις λεπτο­μέ­ρειες μιας δικα­στι­κής διεκ­δί­κη­σης για τα Γλυπτά και το επόμενο λεπτό να παρα­κα­λούσε το ΔΝΤ για χορή­γηση δανείων για να γλι­τώ­σει η χώρα από τη χρε­ο­κο­πία». Η κυβέρ­νηση εξα­σφά­λισε τότε την αμοιβή τους από έναν Ελληνα ευπα­τρίδη εφο­πλι­στή και οι τρεις δικη­γό­ροι έπιασαν δουλειά.

Ο κ. Ρόμπερ­τσον είχε ανα­λά­βει να εξε­τά­σει το ιστο­ρικό σκέλος: Τη νομι­μό­τητα της «κίνησης» του Ελγιν αλλά και το νομικό καθε­στώς που διέπει το Βρε­τα­νικό Μουσείο. «Μελέ­τησα προ­σε­κτικά όλα τα στοι­χεία (…) Είναι ξεκά­θαρο πως η αφαί­ρεση των Γλυπτών ήταν αντί­θετη με την άδεια που είχε λάβει ο Ελγιν (…) αλλά και πως είχε πει ψέματα στο βρε­τα­νικό Κοι­νο­βού­λιο ισχυ­ρι­ζό­με­νος πως τα είχε σώσει από τους Τούρ­κους». Με συγκε­κρι­μέ­νες ανα­φο­ρές σε ντο­κου­μέ­ντα καταρ­ρί­πτει τόσο τους ισχυ­ρι­σμούς του Ελγιν όσο και του Βρε­τα­νι­κού Μου­σείου το οποίο κατη­γο­ρεί για «μία σειρά από προ­σε­κτικά κατα­σκευα­σμένα ψέματα και μισές αλή­θειες».

Η Αμάλ Κλούνεϊ είχε ανα­λά­βει να ξεψα­χνί­σει όλες τις ελλη­νι­κές προ­σπά­θειες διεκ­δί­κη­σης από το 1833 μέχρι σήμερα και ιδιαι­τέ­ρως τις άγνω­στες λεπτο­μέ­ρειες μιας συγκε­κρι­μέ­νης χρο­νι­κής περιό­δου επί Θάτσερ, κατά την οποία η βρε­τα­νική κυβέρ­νηση παρα­δέ­χθηκε (ποτέ βέβαια δημόσια) πως τα Γλυπτά ανήκαν στην Ελλάδα και πως θα έπρεπε να επι­στρα­φούν ως «ευχα­ρι­στώ» για τη συμβολή της χώρας στον Β΄ Παγκό­σμιο Πόλεμο. Η επι­στροφή τους, σύμφωνα με τον Ρόμπερ­τσον, ήταν τότε θέμα χρόνου, αλλά η Θάτσερ τελευ­ταία στιγμή άλλαξε γνώμη.

Κατάρ­ριψη επι­χει­ρη­μά­των

Ο τρίτος δικη­γό­ρος της ομάδας, Νόρμαν Πάλμερ, μελέ­τησε νομο­λο­γίες δια­φο­ρε­τι­κών κρατών για να βρει προη­γού­με­νες επι­τυ­χη­μέ­νες υπο­θέ­σεις επα­να­πα­τρι­σμών. Επίσης βρήκαν –και ανα­φέ­ρο­νται στο βιβλίο με λεπτο­μέ­ρειες– περι­πτώ­σεις όπου υπήρξε κάποια νομο­θε­τική τρο­πο­λο­γία ώστε να επα­να­πα­τρι­στούν κάποια αντι­κεί­μενα από βρε­τα­νικά μουσεία (κυρίως στην Αυστρα­λία ή σε Εβραί­ους), καταρ­ρί­πτο­ντας έτσι ένα ακόμα βασικό επι­χεί­ρημα του Βρε­τα­νι­κού Μου­σείου πως το αυστηρό νομικό πλαίσιο δεν τους επι­τρέ­πει καμία κίνηση.

Οπως αφη­γεί­ται, επι­σκέ­φθη­καν πολλές φορές κρυφά το Βρε­τα­νικό Μουσείο. «Αν και με την Αμάλ ήταν πλέον δύσκολο να κάνουμε οτι­δή­ποτε χωρίς να μας ακο­λου­θούν θαυ­μα­στές της ζητώ­ντας μια σέλφι», σημειώ­νει. Συνα­ντή­θη­καν και με τον διευ­θυ­ντή του μου­σείου, αλλά είδαν πως δεν υπήρχε κανένα περι­θώ­ριο ουσια­στι­κής συζή­τη­σης: «Εχει παθια­σμένη επιμονή στη θέση του», γράφει. Αλλά και ο ίδιος ο Ρόμπερ­τσον, όσο δούλευε στην υπόθεση, πίστευε όλο και περισ­σό­τερο πως μια δικα­στική διεκ­δί­κηση είναι η μόνη λύση που μπορεί να ταρα­κου­νή­σει τους Βρε­τα­νούς και να γυρί­σουν πίσω τα Γλυπτά.

Εν τω μεταξύ, πίσω στην Ελλάδα η κυβέρ­νηση είχε πάλι αλλάξει. «Ενας περί­ερ­γος δημο­σιο­γρά­φος είχε ανα­λά­βει υπουρ­γός Πολι­τι­σμού και προ­φα­νώς θέλο­ντας να δει το όνομά του στον διεθνή Τύπο ανα­κοί­νωσε τον Μάρτιο πως απορ­ρί­πτει την πρότασή μας. Μια μικρή λεπτο­μέ­ρεια; Δεν την είχαμε  ακόμα ολο­κλη­ρώ­σει», σημειώ­νει. Γράφει πως τότε, στελέχη του υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού είχαν επι­κοι­νω­νή­σει μαζί του ζητώ­ντας συγ­γνώμη για τον άστοχο επι­κοι­νω­νιακό χει­ρι­σμό του υπουρ­γού τους, αλλά πως παρ’ όλα αυτά όταν τελικά τους έστειλε την πρόταση των 600 σελίδων, δεν έλαβε καν μια επι­βε­βαί­ωση παρα­λα­βής. «Εχασα το ενδια­φέ­ρον μου. Οι απα­ρά­δε­κτοι της κυβέρ­νη­σης Τσίπρα δεν θα έπαιρ­ναν πίσω τους αρχαί­ους θεούς τους», γράφει.

Μιλώ­ντας στην «Κ», ο κ. Ρόμπερ­τσον επι­μέ­νει στη συγκε­κρι­μένη νομική οδό που προ­τεί­νει στο βιβλίο του.

Το Brexit και ο «πρά­κτο­ρας»

Κατά τη διάρ­κεια των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων του Βrexit το θέμα τον απα­σχό­λησε ξανά. «Η συνθήκη της Ε.Ε. προ­τάσ­σει πως σε μια τέτοια δια­πραγ­μά­τευση πέρα από τα οικο­νο­μικά ζητή­ματα πρέπει να μπουν και θέματα πολι­τι­σμού», τονίζει. «Δυστυ­χώς, τα θέματα πολι­τι­σμού αγνο­ή­θη­καν πλήρως από τους γρα­φειο­κρά­τες των Βρυ­ξελ­λών». Στις θετικές εξε­λί­ξεις των τελευ­ταίων ετών βάζει τις δηλώ­σεις του Μακρόν που δεσμεύ­θηκε, ένα μεγάλο μέρος της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς αφρι­κα­νι­κών χωρών που βρί­σκο­νται στη Γαλλία να επι­στρα­φούν.

Γράφει, επίσης, πως πέρα από την καθαρά νομική έρευνα έχει μάθει πολλά μιλώ­ντας με ειδι­κούς επί του θέματος αλλά και με έναν άνθρωπο-κλειδί μέσα από το Βρε­τα­νικό Μουσείο στον οποίο ανα­φέ­ρε­ται ως «κατά­σκοπο». Κατά μια δια­βο­λική σύμ­πτωση, ο ίδιος ζει απέ­να­ντι από το μουσείο και ένα από τα πράγ­ματα που τον έχουν ενο­χλή­σει είναι πως επι­τρέ­πουν σε κάποιους να κάνουν τις λεγό­με­νες «ξενα­γή­σεις στα κλεμ­μένα». Οι επι­σκέ­πτες περνάνε και από το σκο­τεινό δωμάτιο όπου εκτί­θε­νται τα Γλυπτά. «Θα ήταν ένδειξη μεγα­λο­σύ­νης εάν το μουσείο “ξέπλενε τα χέρια του από το αίμα” και επέ­στρεφε τη λεία του Ελγιν» γράφει και τονίζει σε άλλο σημείο πως «το να συζη­τάμε για δανει­σμό κλεμ­μέ­νης κλη­ρο­νο­μιάς –ακόμα και μακρο­πρό­θε­σμα– είναι προ­σβολή μετα-αποικιοκρατικού τύπου».

Ανα­γνω­ρί­ζει βέβαια πως η επι­στροφή των Γλυπτών πράγ­ματι θα ενθαρ­ρύ­νει και άλλες χώρες να διεκ­δι­κή­σουν δικά τους αντι­κεί­μενα από μουσεία όλου του κόσμου (επίσης επι­χεί­ρημα του Βρε­τα­νι­κού Μου­σείου πως «θα αδειά­σει»). Θεωρεί, όμως, πως η περί­πτωση των Γλυπτών είναι τόσο ιδιαί­τερη και μονα­δική που στην πραγ­μα­τι­κό­τητα δεν θα δημιουρ­γή­σει νομικό προη­γού­μενο. Στο βιβλίο του επι­μέ­νει στην επι­στροφή των πολι­τι­στι­κών αγαθών με βάση τις αρχές του δικαίου των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των. Νιώθει σίγου­ρος πως ένα διεθνές δικα­στή­ριο (συγκε­κρι­μένα αυτό της Χάγης), άπαξ και δει όλα τα στοι­χεία που έχουν συγκε­ντρω­θεί, δεν μπορεί παρά να πάρει τη σωστή απόφαση: «Δεν μπο­ρούμε να διορ­θώ­σουμε τα λάθη του παρελ­θό­ντος. Αλλά ούτε μπο­ρούμε, απρο­κά­λυ­πτα, να συνε­χί­σουμε να επω­φε­λού­μα­στε από αυτά», κατα­λή­γει.

O κ. Ρόμπερ­τσον, μιλώ­ντας στην «Κ», απο­κά­λυψε πως έχει ήδη στείλει στον Κυριάκο Μητσο­τάκη ένα βιβλίο με αφιέ­ρωση πως ελπίζει «τα Γλυπτά να επι­στρα­φούν κατά τη διάρ­κεια της πρω­θυ­πουρ­γίας του». Ο ίδιος θα έρθει τέλη Ιανουα­ρίου στο Μουσείο της Ακρό­πο­λης για μια διάλεξη και ελπίζει πως τότε θα τον συνα­ντή­σει για να συζη­τή­σουν. Επι­μέ­νει στη συγκε­κρι­μένη νομική οδό που προ­τεί­νει στο βιβλίο του, αν και όπως απο­κα­λύ­πτει, υπάρχει και ένας άλλος… πιο σύντο­μος τρόπος: «Να εκλεγεί σε λίγες εβδο­μά­δες ο Τζέρεμι Κόρμπιν, που έχει δηλώσει πως εάν γινόταν πρω­θυ­πουρ­γός θα σας επέ­στρεφε τα Γλυπτά. Οπότε πείτε σε όποιον ξέρετε στην Αγγλία να τον ψηφίσει», κατα­λή­γει μεταξύ σοβαρού και αστείου.