Μαρίτσα Μαντικού-Hödlmoser: Ο τουρισμός της Ρόδου από την αυθεντική νησιωτική φιλοξενία πέρασε στην εκμετάλλευση

Είστε μια από τις πρώτες ξενα­γούς στη Ρόδο. Πώς ξεκί­νησε αυτή η δια­δρομή;

Τη δεκα­ε­τία του 1960 ο Κων­στα­ντί­νος Καρα­μαν­λής σκε­πτό­με­νος προ­φα­νώς ότι η Ελλάδα έπρεπε να επω­φε­λη­θεί από τον πολι­τι­σμό της, τις ασύ­γκρι­τες ομορ­φιές και την ηλιο­φά­νεια, ιδρύει τη σχολή Του­ρι­στι­κών Επαγ­γελ­μά­των και τις σχολές ξεναγών. Η Ρόδος είναι ο πρώτος τόπος στην Ελλάδα όπου λει­τούρ­γησε η σχολή ξεναγών. Τον Οκτώ­βριο του 1963 η σχολή είχε 120 εισα­κτέ­ους και απο­φοι­τή­σαμε 28 άτομα τον Ιούνιο του 1964.

Είχε του­ρι­σμό εκείνη την εποχή η Ρόδος;

Η Ρόδος είχε του­ρι­σμό, ήδη από το 1939, όπως μου αφη­γή­θη­καν. Το του­ρι­στικό θαύμα θα το ζήσει όταν πλέον η κυβέρ­νηση Καρα­μανλή έρχεται να εκπαι­δεύ­σει προ­σω­πικό. Δημιουρ­γή­θηκε και ανα­πτύ­χθηκε αυτό που λέμε του­ρι­στική συνεί­δηση.

Τότε είχαμε επι­σκέ­πτες με τα καράβια των Χανδρή, Ποτα­μιά­νου, Τυπάλ­δου… Οι του­ρί­στες έρχο­νταν μέσω της Βενε­τίας στην Αθήνα και από την Αθήνα άλλοι έκαναν το κλασ­σικό γύρο της Πελο­πον­νή­σου και άλλοι κατέ­βαι­ναν στα νησιά, ανάλογα ποια εκδρομή προ­τι­μού­σαν. Οι εφο­πλι­στές είχαν αντι­λη­φθεί ότι η Ρόδος είναι πανέ­μορφη και έστελ­ναν τα πλοία τους στο νησί. Όταν, λοιπόν, έφταναν οι του­ρί­στες στη Ρόδο μοι­ρά­ζο­νταν σε γκρουπ και τα ανε­λάμ­βανε ο κάθε ξεναγός. Πηγαί­ναμε πρώτα στη Λίνδο και οπωσ­δή­ποτε περ­νού­σαμε από τα φιλό­ξενα σπίτια των Λιν­δια­κών. Κάποιος Άγγλος έγραψε τότε ότι η Λίνδος είναι ένα ανοιχτό στού­ντιο για όσους θέλουν να σπου­δά­σουν αρχι­τε­κτο­νική και να δουν παρα­δο­σια­κούς οικι­σμούς. Επι­στρέ­φαμε από τη Λίνδο στο ξενο­δο­χείο των Ρόδων, το οποίο ήταν ακόμη εν λει­τουρ­γία. • Ποιο ρόλο έπαιξαν οι απλοί κάτοι­κοι του νησιού στην ανά­πτυξη του του­ρι­σμού;

Οι καθη­με­ρι­νοί άνθρω­ποι κρά­τη­σαν τα ήθη και τα έθιμα της Ρόδου. Κάθε νοι­κο­κυρά φρό­ντιζε να καθα­ρί­ζει το δρόμο μπροστά από το σπίτι της. Τα πεζο­δρό­μια έλαμπαν και υπήρχε πάντα ένας βασι­λι­κός, ένα κάποιο λου­λούδι. Υπήρχε τότε αυθε­ντική φιλο­ξε­νία, υπήρχε νοι­κο­κυ­ριό. Έτσι ήταν πάντα οι νησιώ­τες, φιλό­ξε­νοι και νοι­κο­κυ­ραίοι. Ακόμη και οι κατα­στη­μα­τάρ­χες δεν υπήρχε περί­πτωση να αφήσουν τα εμπο­ρεύ­ματά τους στο πεζο­δρό­μιο. Όταν έμπαι­νες από την Πύλη του Αρνάλ­δου στη Μεσαιω­νική Πόλη έβλεπες μία ομορφιά, μία ευταξία, τώρα βλέπεις κου­ρε­λού­δες, εισα­γό­με­νες. Η ομορφιά βρί­σκε­ται στην απλό­τητα και στην ευταξία.

Η Ποπίκα Σισμάνη, διευ­θύ­ντρια του ΕΟΤ τότε, μας είπε όταν πήραμε τα πτυχία μας πώς θα πρέπει να μάθουμε να κολυ­μπάμε στα βαθιά. Δεν υπήρχε κανείς να μας μάθει. Την παρά­δοση την είχαμε μέσα μας… Τη Ρόδο την αγα­πού­σαμε, είμαστε από εδώ, δεν ήρθαμε από αλλού επειδή το νησί …μύριζε χρήμα.

Επι­τρέψτε μου να αναφέρω ότι η Ποπίκα Σισμάνη που κατα­γό­ταν από εξαι­ρε­τική οικο­γέ­νεια ευπα­τρί­δων Ελλήνων και ο Παντε­λής Καρα­γιάν­νης, διοι­κη­τής του­ρι­στι­κής αστυ­νο­μίας τότε, ήταν δύο άνθρω­ποι οι οποίοι έβαλαν γερά θεμέλια στον του­ρι­σμό μας.

Πόσο έχουν αλλάξει σήμερα τα πράγ­ματα για τον του­ρι­σμό;

Η Ρόδος από την αρχή γοήτευε τους του­ρί­στες. Περ­νού­σαμε από τον Αίθωνα στα­μα­τού­σαμε στα κηπού­λια να κόψουμε πορ­το­κά­λια και μαντα­ρί­νια ή απλά περ­πα­τού­σαμε να απο­λαύ­σουμε τη φύση. Πίναμε μία λεμο­νάδα στην πάνω καφε­τέ­ρια, από λεμόνια που είχε κόψει ο ιδιο­κτή­της από τις λεμο­νιές του. Δεν ξέρετε πόσο το ευχα­ρι­στιό­ντου­σαν αυτό οι του­ρί­στες. Πηγαί­ναμε έπειτα στα κερα­μικά του Σάββα στον Αρχάγ­γελο, στου Νάσου και στον Ίκαρο… Ανάρ­πα­στα γινό­ντου­σαν όλα τα κερα­μικά.

Αυτό που έχω να πω είναι ότι δεν έχουν αλλάξει οι εποχές. Έχουν αλλάξει οι άνθρω­ποι. Πλέον όλα περι­στρέ­φο­νται γύρω από το χρήμα. Κοιτούν όλοι τον του­ρί­στα στο πορ­το­φόλι… Από την αυθε­ντική φιλο­ξε­νία, κατα­λή­ξαμε στην εκμε­τάλ­λευση. .

Πώς θα περι­μέ­νατε να εξε­λι­χθεί η Ρόδος του­ρι­στικά;

Οι Ιταλοί είχαν προ­βλέ­ψει την ανοι­κο­δό­μηση ξενο­δο­χείων, αλλά όχι πάνω στην παρα­λιακή οδό και 20 μέτρα πιο μέσα από τον κεντρικό άξονα του δρόμου για να είσαι προ­στα­τευ­μέ­νος από το χει­μέ­ριο κύμα και από το ενδε­χό­μενο ενός παλιρ­ροϊ­κού κύματος. Σε επι­σφαλή ζώνη από άποψη σεισμών βρι­σκό­μα­στε… Οι Ιταλοί δεν επέ­τρε­παν επίσης να χτι­στούν σπίτια ύψους πάνω από 20 μέτρα. Όλα αυτά προ­φα­νώς και δεν τα τηρή­σαμε και χάσαμε πολύ­τιμο ζωτικό χώρο και αυτό έχει αντί­κτυπο αρνη­τικό στον του­ρι­σμό. Μπαί­νο­ντας στο λιμάνι δεν μπορείς να βρεις πλέον το Καστέλο όπως δέσποζε πριν. Δυστυ­χώς είμαστε κατα­στρο­φι­κός λαός.

Πιστεύ­ετε ότι επη­ρε­ά­ζει αρνη­τικά ή θετικά τη Ρόδο το all inclusive;

Το all inclusive είναι κατα­στρε­πτικό. Πρέπει να περιο­ρι­στεί. Όταν ένας ξενο­δό­χος παίρνει επι­δο­τή­σεις με χρήματα των Ελλήνων φορο­λο­γου­μέ­νων, για να χτίσει και­νού­ρια ξενο­δο­χεία, θα πρέπει και να έχει κάποιες υπο­χρε­ώ­σεις. Δεν μπορεί να δίνο­νται έτσι απλά οι επι­δο­τή­σεις για επεν­δύ­σεις που απο­σκο­πούν στην εισροή του­ρι­στι­κού συναλ­λάγ­μα­τος, κάτι το οποίο τελικά δεν γίνεται ούτως ή άλλως έτσι όπως εξε­λί­χθη­καν τα πράγ­ματα. Σε αυτά τα και­νού­ρια ξενο­δο­χεία δεν θα πρέπει να υπάρχει το all inclusive ώστε να προ­σελ­κύ­ουν ποιο­τι­κό­τερο του­ρι­σμό. Άλλωστε πού έχουν επεν­δυ­θεί τα κέρδη όλων αυτών των ξενο­δο­χείων;

Είναι μόνο το all inclusive…βλαβερό για τον του­ρι­σμό της Ρόδου;

Μία από τις κατα­στρε­πτι­κό­τε­ρες συνή­θειες της Ρόδου ήταν οι…αέρηδες. Στην οδό Σωκρά­τους οι ιδιο­κτή­τες των κατα­στη­μά­των που δεν ήθελαν, για δικούς τους λόγους να τα δου­λέ­ψουν και δεν είχαν κάποιο συγ­γε­νικό τους πρόσωπο να συνε­χί­σει την επι­χεί­ρηση, τα νοί­κια­ζαν σε κάποιον τρίτο στις προ­βλε­πό­με­νες τιμές που ίσχυαν στην αγορά… Στη συνέ­χεια, οι ενοι­κια­στές τα υπε­νοι­κί­α­ζαν σε πανω­με­ρί­τες ζητώ­ντας μεγά­λους “αέρηδες”. Αυτά τα χρήματα ο νέος επεν­δυ­τής ήθελε να τα βγάλει μέσα σε μία σεζόν και οι τιμές ανέ­βαι­ναν… Έτσι ξεκί­νησε να ακρι­βαί­νει η αγορά…

Πώς κρίνετε το επίπεδο των παρε­χό­με­νων υπη­ρε­σιών σήμερα;

Οι ξεναγοί πλέον το μόνο που νοιά­ζο­νται είναι να παίρ­νουν την αμοιβή τους… Βλέπουν διεκ­πε­ραιω­τικά το ρόλο τους, πλην ελα­χί­στων εξαι­ρέ­σεων. Υπάρχει γενικώς ασυ­δο­σία, ένας εκμαυ­λι­σμός. “Φέρε να σου δώσω”, αυτό επι­κρα­τεί στην αγορά και λει­τουρ­γεί βέβαια σε βάρος του του­ρι­σμού αυτή η τακτική…

Ποιοι είναι κατά την άποψή σας οι καλύ­τε­ροι του­ρί­στες;

Οι Άραβες ήταν οι καλύ­τε­ροι… Δεν τους έχουμε πια και δεν ξέρω πού οφεί­λε­ται αυτό. Οι του­ρί­στες που έχουμε είναι πλέον όλοι τους μετρίου εισο­δή­μα­τος. Θα έπρεπε ίσως να επεν­δύ­σουμε τον ιστιο­πλοϊκό του­ρι­σμό. Αυτοί είναι ποιο­τι­κοί του­ρί­στες.

Οι Σκαν­δι­να­βοί ήταν επίσης ποιο­τι­κοί του­ρί­στες. Ξεκι­νού­σαν οι αφίξεις Μάρτιο και τελεί­ω­ναν Νοέμ­βριο. Ήταν ήσυχοι, δεν δημιούρ­γη­σαν ποτέ πρό­βλημα. Τους του­ρί­στες του all inclusive δεν τους βλέ­πουμε πλέον στην αγορά….

Παλαιό­τερα βέβαια υπήρχαν και οι Έλληνες του­ρί­στες.

Η Ρόδος ήταν παλιά πιο προσιτή και ελκυ­στική για τον Έλληνα του­ρί­στα. Δεν υπήρχε τότε το δασμο­λό­γιο. Τα νέα ζευ­γά­ρια κατέ­βαι­ναν να κάνουν το νοι­κο­κυ­ριό τους, έπαιρ­ναν από κρύ­σταλλα, μαχαι­ρο­πί­ρουνα μέχρι και υφά­σματα. Είχαμε κατα­στή­ματα που ήταν γνωστά για την ποιό­τητα των εμπο­ρευ­μά­των τους. Έφευγαν τα καράβια φορ­τω­μένα. Αυτές οι εποχές πέρασαν ανε­πι­στρε­πτί…

Είναι απα­ρά­δε­κτο να παρέ­χεις στον του­ρί­στα χαμηλού επι­πέ­δου τη δυνα­τό­τητα να περάσει τις δια­κο­πές του στη Ρόδο και στον Έλληνα του ιδίου εισο­δή­μα­τος να είναι απα­γο­ρευ­τι­κές οι τιμές σε ξενο­δο­χεία και στα απλά κατα­λύ­ματα. Ας μη κρυ­βό­μα­στε, δεν είναι σήμερα και τόσο προσιτή η Ρόδος στο μέσο Έλληνα, αντί­θετα ο κάθε άνεργος Άγγλος έρχεται και μεθο­κοπά χωρίς να αφήνει κάτι στην αγορά.

Κλεί­νο­ντας κυρία Μαντι­κού, μιλήστε μας για προ­σω­πι­κό­τη­τες που ξενα­γή­σατε…

Η πρώτη μου εμπει­ρία ξενά­γη­σης ήταν με τον Λού­ντ­βιχ Έρχαρτ, τον υπουργό Οικο­νο­μι­κών της Γερ­μα­νίας. Το ελλη­νικό κράτος τον φιλο­ξέ­νησε στον Προφήτη Ηλία και ήμουν τρεις μέρες κοντά του. Μου χάρισε ένα πορ­το­φόλι με το γερ­μα­νικό θυρεό με 100 μάρκα, ασύλ­λη­πτα χρήματα για την εποχή. Μου έδωσε δε καλές συμ­βου­λές πώς να επεν­δύσω τα χρήματα. Ήταν μία εξέ­χουσα προ­σω­πι­κό­τητα. Ακο­λού­θη­σαν διά­φο­ρες άλλες προ­σω­πι­κό­τη­τες. Ξενά­γησα τον Χέλμουτ Κολ, τον Χανς Ντίτριχ Γκένσερ, τον Κουρτ Waldheim, γενικό γραμ­μα­τέα του ΟΗΕ…

Ήμουν για 25 ολό­κληρα χρόνια ξεναγός του πιο γνωστού γρα­φείου της Γερ­μα­νίας με ποιο­τι­κούς του­ρί­στες, του Studiosus. Δυστυ­χώς από όταν απο­χώ­ρησα, το πρό­γραμμα της Ρόδου δεν είναι πλέον στον κατά­λογο. Ξενά­γησα μεγάλα ιδρύ­ματα της Γερ­μα­νίας, την εμπο­ρική ένωση Brinckmann. Αυτή η ξενά­γηση ξεκί­νησε από Ρόδο και συνε­χί­στηκε σε Κω, Αλι­καρ­νασσό και Έφεσο και κατέ­ληξε στη Σάμο όπου παρέ­δωσα το γκρουπ. Είχα πάρει άδεια να ξενα­γήσω στην Τουρκία. Σε ένα συνέ­δριο των ευρω­παϊ­κών λαϊκών κομ­μά­των που έγινε επί Μητσο­τάκη, στο ξενο­δο­χείο όπου σήμερα είναι το Αμαθους, είχα ξενα­γή­σει τον Μεσούτ Γιλμάζ. Το προη­γού­μενο βράδυ, είχε βρέξει και δεν ξέρω αν το έχετε προ­σέ­ξει…, μετά τη βροχή τα απέ­να­ντι παράλια φαί­νο­νται πιο κοντά μας. Όπως βγήκαμε από το ξενο­δο­χείο μού λέει ο Γιλμάζ… να δω πόσο κοντά είναι στην Τουρκία η Ρόδος. Του απά­ντησα ότι κάνει λάθος, καθώς είναι πολύ κοντά στη Ρόδο τα τουρ­κικά παράλια, οι άλλοτε αποι­κίες των Ροδίων, απά­ντηση που έκανε τον Γιλμάζ να απο­ρή­σει εάν έκανα στο διπλω­μα­τικό σώμα. Ο ίδιος ο Γιλμάζ μού έδωσε την άδεια να ξενα­γήσω στην Τουρκία το Ινστι­τούτο Brinckmann. Η τελευ­ταία μου ξενά­γηση ήταν πριν εννέα χρόνια της υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών της Αυστρίας, Ούρ­σου­λας Πλάσνικ. Τότε η Ευρω­βου­λευ­τής κ. Κράτσα είχε οργα­νώ­σει μία συγκέ­ντρωση στο Ρόδος Παλάς για τις γυναί­κες πολι­τι­κούς της Ευρώπης. Ο τότε πρό­ξε­νος της Αυστρίας Σ. Παπα­γε­ωρ­γίου, που χάσαμε πρό­σφατα, μου ζήτησε να ξενα­γή­σουμε την κ. Μπλάσ­νικ. Περά­σαμε πολύ ωραία και η υπουρ­γός το χάρηκε πολύ.

Είχα ξενα­γή­σει επίσης 120 άτομα γκρουπ της Ιντερ­πόλ, ήταν επίσης μία εμπει­ρία που θα θυμάμαι για πάντα… Οπωσ­δή­ποτε δεν μπορώ να μην αναφέρω το πρό­γραμμα της Ελληνο-Αυστριακής κοι­νό­τη­τας για την κατα­νό­ηση της ελλη­νι­κής γλώσσας και κουλ­τού­ρας, που αγάπησα πάρα πολύ. Δεν ξέρω τι άλλο να αναφέρω, είναι τόσα πολλά…