ΤτΕ: Δραματικές οι συνέπειες της κρίσης: Κατάθλιψη, αρρώστιες, παιδική θνησιμότητα

Κατά­θλιψη, μεγάλα προ­βλή­ματα υγείας ακόμη και στην υγεία των μικρών παιδιών, περι­γρά­φο­νται από τα στοι­χεία. Οπως ανα­φέ­ρε­ται στην έκθεση:

Αν και απαι­τού­νται αρκετά χρόνια ώστε να απο­κα­λυ­φθούν οι πλήρεις επι­πτώ­σεις της οικο­νο­μι­κής κρίσης στην υγεία του πλη­θυ­σμού, στην Ελλάδα αρκετοί δείκτες υγείας έχουν αρχίσει να επι­δει­νώ­νο­νται. Πρό­σφα­τες μελέτες υπο­στη­ρί­ζουν ότι τα πρώτα χρόνια της οικο­νο­μι­κής κρίσης μειώ­θηκε το ποσοστό του πλη­θυ­σμού που δηλώνει “καλή” ή “πολύ καλή” αυτο­α­ξιο­λο­γού­μενη υγεία (self-rated health), από 71% το 2006 σε 68,8% το 2011.

Σύμφωνα όμως με νεότερα στοι­χεία (ΕΛΣΤΑΤ 2015), το ποσοστό του πλη­θυ­σμού που δηλώνει “καλή” ή “πολύ καλή” υγεία έχει παρα­μεί­νει σταθερό μεταξύ 2009 και 2014.

Ωστόσο, στην ίδια έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ κατα­γρά­φε­ται σημα­ντική αύξηση (κατά 24,2%) στον πλη­θυ­σμό ηλικίας 15 ετών και άνω (15+) που δηλώνει ότι πάσχει από κάποιο χρόνιο πρό­βλημα υγείας ή χρόνια πάθηση (τα περι­στα­τικά χρόνιας νοση­ρό­τη­τας αυξή­θη­καν από 39,7% το 2009 σε 49,3% το 2014).

Επίσης, την περίοδο της κρίσης αυξή­θηκε το ποσοστό του πλη­θυ­σμού (15+) που περιό­ρισε τις δρα­στη­ριό­τη­τές του λόγω προ­βλη­μά­των υγείας (δείκτης Global Activity Lim- itation Indicator) από 22,8% το 2009 σε 29,8% το 2014. Η ανοδική τάση στη χρόνια νοση­ρό­τητα του πλη­θυ­σμού δύναται να επι­δρά­σει αυξη­τικά στις μελ­λο­ντι­κές δαπάνες υγείας και να επι­βα­ρύ­νει τα ασφα­λι­στικά ταμεία ενώ ενδέ­χε­ται να οδη­γή­σει σε υπο­χώ­ρηση της παρα­γω­γι­κό­τη­τας της εργα­σίας.

Αξιο­ση­μεί­ωτο είναι το εύρημα ότι η σωμα­τική υγεία των παιδιών έχει επη­ρε­α­στεί αρνη­τικά από την οικο­νο­μική κρίση. Όπως ανα­φέ­ρε­ται στη διεθνή βιβλιο­γρα­φία (βλ. Economou et al. 2014), το ποσοστό των γεν­νή­σεων παιδιών χαμηλού βάρους (κάτω από 2,5 κιλά) στην Ελλάδα έχει αυξηθεί κατά 19% την περίοδο 2008-2010, γεγονός που συν­δέ­ε­ται με μακρο­χρό­νιες αρνη­τι­κές επι­πτώ­σεις στην υγεία και την ανά­πτυξη των παιδιών.

Επίσης, σύμφωνα με στοι­χεία που δημο­σιεύει η ΕΛΣΤΑΤ, έχει ανα­κο­πεί η μακρο­χρό­νια τάση μείωσης της παι­δι­κής θνη­σι­μό­τη­τας (θάνατοι βρεφών έως ενός έτους ανά 1.000 γεν­νή­σεις ζώντων). Συγκε­κρι­μένα, η παιδική θνη­σι­μό­τητα αυξή­θηκε από 2,65 το 2008 σε 3,75 το 2014. Η εξέλιξη αυτή απο­δί­δε­ται αφενός στην αύξηση κατά περίπου 10% των θανάτων βρεφών κάτω του ενός έτους και αφε­τέ­ρου στην υπο­χώ­ρηση των γεν­νή­σεων κατά 22,1% την προ­α­να­φερ­θείσα περίοδο. Συγκε­κρι­μένα, κατα­γρά­φη­καν 92.149 γεν­νή­σεις το 2014, έναντι 118.302 το 2008 (που ήταν η υψη­λό­τερη τιμή της περιό­δου 1985-2014). Παρά το γεγονός ότι τα στοι­χεία αυτά δεν μπορούν άμεσα να απο­δο­θούν στην οικο­νο­μική κρίση, η ανα­στροφή των προη­γού­με­νων τάσεων απο­τε­λεί ιδιαί­τερα ανη­συ­χη­τικό φαι­νό­μενο Τέλος, οι επι­πτώ­σεις της οικο­νο­μι­κής κρίσης στην ψυχική υγεία του πλη­θυ­σμού είναι σημα­ντι­κές και εμφα­νείς. Για παρά­δειγμα, δρα­μα­τική αύξηση παρου­σιά­ζει το ποσοστό του πλη­θυ­σμού με συμ­πτώ­ματα μεί­ζο­νος κατά­θλι­ψης κατά την περίοδο της κρίσης (βλ. Kentikelenis et al. 2014, Simou and Koutsogeorgou 2014). Το εύρημα επι­βε­βαιώ­νε­ται από επι­δη­μιο­λο­γι­κές έρευνες, σύμφωνα με τις οποίες κατα­γρά­φε­ται ραγδαία αύξηση της μεί­ζο­νος κατά­θλι­ψης από 3,3% το 2008 σε 6,8% το 2009, 8,2% το 2011 και 12,3% το 2013.

Όπως απο­τυ­πώ­νε­ται στα στοι­χεία της έρευνας υγείας της ΕΛΣΤΑΤ, το 2014 το 4,7% του πλη­θυ­σμού ηλικίας 15 ετών και άνω δήλωσε ότι

είχε κατά­θλιψη, έναντι 2,6% το 2009. Σημειώ­νε­ται ότι το μεγα­λύ­τερο τμήμα της σχε­τι­κής βιβλιο­γρα­φίας κατα­γρά­φει θετική συσχέ­τιση μεταξύ της οικο­νο­μι­κής ύφεσης και του ποσο­στού αυτο­κτο­νιών (διαΝΕΟσις 2016). Ωστόσο, υπάρ­χουν μελέτες που υπο­στη­ρί­ζουν ότι δεν υπάρχει συστη­μα­τική και αυτό­νομη σχέση μεταξύ

ανερ­γίας, ρυθμού ανά­πτυ­ξης και ποσο­στού αυτο­κτο­νιών. Όπως επι­ση­μαί­νε­ται, ο κίν­δυ­νος αυτο­κτο­νι­κής συμπε­ρι­φο­ράς αυξά­νε­ται όταν υφί­στα­νται οι λεγό­με­νοι πρω­το­γε­νείς παρά­γο­ντες κιν­δύ­νου (ψυχιατρικές-ιατρικές κατα­στά­σεις), ενώ οι δευ­τε­ρο­γε­νείς (οικο­νο­μική κατά­σταση) και τρι­το­γε­νείς (ηλικία, φύλο) παρά­γο­ντες επη­ρε­ά­ζουν τον κίνδυνο αυτο­κτο­νίας, μόνο όμως εφόσον προ­ϋ­πάρ­χουν πρω­το­γε­νείς παρά­γο­ντες κιν­δύ­νου.

Πρό­σβαση στις υπη­ρε­σίες υγείας

Σύμφωνα με στοι­χεία του ΟΟΣΑ (OECD 2015) για το 2013, μόνο το 79% του πλη­θυ­σμού στην Ελλάδα είχε ιατρο­φαρ­μα­κευ­τική κάλυψη. Το ποσοστό του υγειο­νο­μικά ανα­σφά­λι­στου πλη­θυ­σμού ήταν το υψη­λό­τερο στον ΟΟΣΑ και οφει­λό­ταν στο υψηλό ποσοστό μακρο­χρό­νιας ανερ­γίας και στην οικο­νο­μική αδυ­να­μία αρκετών αυτο­α­πα­σχο­λου­μέ­νων να καλύ­ψουν τις ασφα­λι­στι­κές τους εισφο­ρές. Μάλιστα, παρά τις προ­σπά­θειες παροχής ιατρο­φαρ­μα­κευ­τι­κής περί­θαλ­ψης στον ανα­σφά­λι­στο πλη­θυ­σμό, έχει αυξηθεί το ποσοστό του πλη­θυ­σμού (ειδικά των ηλι­κιω­μέ­νων) που

δηλώ­νουν αδυ­να­μία ικα­νο­ποί­η­σης των ιατρι­κών και φαρ­μα­κευ­τι­κών αναγκών λόγω οικο­νο­μι­κών προ­βλη­μά­των (Kentikelenis et al. 2014, διαΝΕΟσις 2016). Για παρά­δειγμα, 1 στα 6 άτομα χαμηλού εισο­δή­μα­τος το 2013 δήλωναν αδυ­να­μία ικα­νο­ποί­η­σης των ιατρι­κών τους αναγκών λόγω οικο­νο­μι­κών προ­βλη­μά­των (OECD 2015).

Από την έρευνα υγείας για το 2014 της ΕΛΣΤΑΤ (2015) προ­κύ­πτει ότι χρειά­στηκε και δεν είχε την οικο­νο­μική δυνα­τό­τητα να λάβει: α) ιατρική φρο­ντίδα ή θερα­πεία το 13,9% του πλη­θυ­σμού ηλικίας 15+, β) οδο­ντια­τρική φρο­ντίδα ή θερα­πεία το 15,4% του πλη­θυ­σμού 15+, γ) υπη­ρε­σίες φρο­ντί­δας ψυχικής υγείας το 4,3% του πλη­θυ­σμού 15+ και δ) τα φάρμακα που του είχε συστή­σει ο γιατρός το 11,2% του πλη­θυ­σμού 15+.

Προ­κει­μέ­νου να αντι­με­τω­πι­στεί η αδυ­να­μία κάλυψης των ιατρι­κών και φαρ­μα­κευ­τι­κών αναγκών των πιο ευαί­σθη­των ομάδων του πλη­θυ­σμού (την περίοδο της κρίσης), έχει αυξηθεί η παρου­σία εθε­λο­ντι­κών κοι­νω­νι­κών ιατρείων σε πολλά αστικά κέντρα (π.χ. Γιατροί του Κόσμου), τα οποία την προ κρίσης περίοδο κάλυ­πταν κατά κύριο λόγο τις ανάγκες ανα­σφά­λι­στων μετα­να­στών (Kentikelenis et al. 2014, Simou and Koutsogeorgou 2014). Ωστόσο, με τον Ν. 4368/2016 (άρθρο 33) προ­βλέ­πε­ται η ιατρο­φαρ­μα­κευ­τική κάλυψη των ανα­σφά­λι­στων και των ευά­λω­των κοι­νω­νι­κών ομάδων μέσω του Εθνικού Συστή­μα­τος Υγείας.

Παράλ­ληλα έχει παρα­τη­ρη­θεί μείωση στις εισα­γω­γές σε ιδιω­τικά νοσο­κο­μεία και αντί­στοιχη

αύξηση των εισα­γω­γών στα δημόσια νοσο­κο­μεία, εξαι­τίας της αδυ­να­μίας κάλυψης των ιδιω­τι­κών δαπανών και λόγω ελλι­πούς οργά­νω­σης της πρω­το­βάθ­μιας φρο­ντί­δας υγείας (οι εισα­γω­γές σε δημόσια νοσο­κο­μεία δια­μορ­φώ­θη­καν σε 2,5 εκατ. το 2014 από 1,6 εκατ. το 2009).

Ως συνέ­πεια, παρα­τη­ρή­θηκε αύξηση των καθυ­στε­ρή­σεων στην παροχή δημό­σιων υπη­ρε­σιών υγείας, η οποία ενι­σχύ­θηκε από την έλλειψη κατάλ­λη­λων ιατρι­κών ειδι­κο­τή­των. Όπως προ­κύ­πτει από την έρευνα υγείας της ΕΛΣΤΑΤ (2015) για το 2014, χρειά­στηκε να λάβει ιατρο­νο­ση­λευ­τική φρο­ντίδα και καθυ­στέ­ρησε να τη λάβει ή δεν την έλαβε καθόλου α) το 13,1% του πλη­θυ­σμού (15+) λόγω μεγάλης λίστας ανα­μο­νής, β) το 6,1% του πλη­θυ­σμού λόγω μεγάλης από­στα­σης ή προ­βλη­μά­των στη μετα­φορά και γ) το 9,4% του πλη­θυ­σμού λόγω έλλει­ψης ειδι­κο­τή­των ιατρών και επαγ­γελ­μα­τιών υγείας.

Σύνοψη και συμπε­ρά­σματα

Η επί του παρό­ντος υλο­ποι­η­θείσα μεταρ­ρύθ­μιση του συστή­μα­τος υγείας έχει συμ­βά­λει σημα­ντικά στην εξοι­κο­νό­μηση δημό­σιων πόρων. Το ζητού­μενο πλέον είναι να αξιο­λο­γη­θεί κατά πόσον οι εν λόγω μεταρ­ρυθ­μί­σεις ενί­σχυ­σαν την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα του συστή­μα­τος υγείας βελτιώνο-

ντας τις προ­σφε­ρό­με­νες υπη­ρε­σίες, με δεδο­μένο τον περιο­ρι­σμό των δια­θέ­σι­μων πόρων.

Συνο­λικά, οι πλήρεις επι­πτώ­σεις της οικο­νο­μι­κής κρίσης, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της περι­κο­πής των δημό­σιων δαπανών, στην υγεία του πλη­θυ­σμού δεν έχουν δια­φα­νεί πλήρως. Αν και εκτι­μά­ται ότι θα απαι­τη­θούν αρκετά έτη έως ότου δια­φα­νούν, αρκετοί δείκτες σωμα­τι­κής και ψυχικής

υγείας έχουν ήδη αρχίσει να επι­δει­νώ­νο­νται από την έναρξη της οικο­νο­μι­κής κρίσης. Τα μέχρι στιγμής δια­θέ­σιμα στοι­χεία συνη­γο­ρούν στην πρό­βλεψη ότι τα περι­στα­τικά χρόνιων παθή­σεων ανα­μέ­νε­ται να αυξη­θούν εξαι­τίας: α) της μικρό­τε­ρης ζήτησης για ιατρι­κές υπη­ρε­σίες λόγω χαμη­λό­τε­ρων εισο­δη­μά­των, β) του αυξη­μέ­νου άγχους, γ) της υιο­θέ­τη­σης λιγό­τερο υγιει­νού τρόπου ζωής και δ) της πιθανής υπο­βάθ­μι­σης των προ­σφε­ρό­με­νων υπη­ρε­σιών υγείας.

Στο βαθμό που το επίπεδο υγείας των πολιτών, όπως σκια­γρα­φεί­ται από τους σχε­τι­κούς δείκτες σωμα­τι­κής και ψυχικής υγείας, θα εξα­κο­λου­θή­σει να υπο­βαθ­μί­ζε­ται, οι δαπάνες υγείας ανα­μέ­νε­ται να αυξη­θούν μελ­λο­ντικά, με αντί­στοιχη επι­βά­ρυνση των ασφα­λι­στι­κών ταμείων. Επι­πρό­σθετα, η υπο­βάθ­μιση του επι­πέ­δου υγείας των πολιτών δύναται να οδη­γή­σει σε απώ­λειες ωρών εργα­σίας και σε κάμψη της παρα­γω­γι­κό­τη­τας της εργα­σίας. Οι μακρο­χρό­νιες επι­πτώ­σεις θα μπο­ρού­σαν να συν­δέ­ο­νται με χει­ρο­τέ­ρευση της γενικής υγείας του πλη­θυ­σμού και ανα­στροφή της ανο­δι­κής τάσης στο προσ­δό­κιμο ζωής. Από τα ανωτέρω καθί­στα­ται σαφές ότι είναι ανα­γκαίο η μεταρ­ρυθ­μι­στική πολι­τική να επικε-ντρωθεί περισ­σό­τερο στην καλύ­τερη στό­χευση και την ενί­σχυση της απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τας των υπη­ρε­σιών υγείας και λιγό­τερο στην περαι­τέρω περι­κοπή της δημό­σιας δαπάνης. Αυτό που πρέπει να δια­σφα­λι­στεί είναι η βελ­τί­ωση της ποιό­τη­τας των παρε­χό­με­νων υπη­ρε­σιών υγείας και η πλήρης κάλυψη του πλη­θυ­σμού, ιδιαι­τέ­ρως των ανα­σφά­λι­στων και των ευά­λω­των κοι­νω­νι­κών ομάδων που έχουν πληγεί περισ­σό­τερο από την οικο­νο­μική κρίση όπως προ­βλέ­πε­ται και στον Ν. 4368/2016. Περαι­τέρω παρεμ­βά­σεις στο σύστημα υγείας θα πρέπει να ενι­σχύ­σουν την

πρόληψη και έγκαιρη ανί­χνευση των ασθε­νειών, προ­κει­μέ­νου να περιο­ρι­στεί αφενός το αυξη­μένο μελ­λο­ντικό κόστος στο σύστημα υγείας και αφε­τέ­ρου η υπο­βάθ­μιση της γενικής υγείας του πλη­θυ­σμού.

Ημε­ρη­σία