Η δεκαετία της συρρίκνωσης στα σχολεία: Πώς η δημογραφική κρίση επαναπροσδιορίζει τον χάρτη της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης

Οι αριθμοί σπανίως λένε ψέματα, όταν όμως αφορούν την καρδιά της κοι­νω­νίας, τα σχολεία, η γλώσσα τους γίνεται ιδιαί­τερα απο­κα­λυ­πτική, αν όχι προει­δο­ποι­η­τική.

Το «άδεια­σμα» των σχο­λι­κών αιθου­σών δεν συνιστά απλώς ένα διοι­κη­τικό πρό­βλημα δια­χεί­ρι­σης ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού, αλλά δείκτη μιας βαθύ­τε­ρης κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κής μετα­το­πί­σης

Τα επίσημα στοι­χεία της Ελλη­νι­κής Στα­τι­στι­κής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ) για την πορεία της πρω­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης (νηπια­γω­γεία και δημο­τικά) κατά τη δεκα­ε­τία 2015/2016 – 2024/2025 απο­τυ­πώ­νουν με τον πιο ανά­γλυφο τρόπο μια αθόρυβη, αλλά βαθιά διαρ­θρω­τική αλλαγή: τη συρ­ρί­κνωση του μαθη­τι­κού πλη­θυ­σμού της χώρας.

Δεν πρό­κει­ται πλέον για μια προ­σω­ρινή δια­κύ­μανση ή για μια τοπική ιδιαι­τε­ρό­τητα, αλλά για μια εικόνα υπο­χώ­ρη­σης που επα­να­προσ­διο­ρί­ζει εκ θεμε­λίων τον εκπαι­δευ­τικό και δημο­γρα­φικό χάρτη της Ελλάδας.

Η δεκα­ε­τής κάθοδος: Το χρονικό της αλλαγής στα σχολεία

Ανα­τρέ­χο­ντας στα στοι­χεία της ΕΛΣΤΑΤ, η πτωτική πορεία απο­κα­λύ­πτει μια σταθερή απο­ψί­λωση. Στο σχολικό έτος 2015/2016, οι μαθητές των δημο­τι­κών σχο­λείων σε ολό­κληρη τη χώρα ανέρ­χο­νταν σε 642.707. Δέκα χρόνια αργό­τερα, για το σχολικό έτος 2024/2025, ο αντί­στοι­χος αριθμός έχει περιο­ρι­στεί στις 548.873.

Αυτό σημαί­νει ότι μέσα σε μόλις μία δεκα­ε­τία τα δημο­τικά σχολεία της χώρας μένουν φτω­χό­τερα κατά περίπου 93.834 μαθητές, μια μείωση που αγγίζει το 14,6% σε επίπεδο δεκα­ε­τίας. Η εικόνα αυτή συμπλη­ρώ­νε­ται από την πορεία των νηπια­γω­γείων, όπου οι εγγε­γραμ­μέ­νοι μαθητές από 155.243 το 2015/2016 δια­μορ­φώ­νο­νται σε 165.597 το 2024/2025, περ­νώ­ντας μάλιστα από μια φάση προ­σω­ρι­νής κορύ­φω­σης γύρω στο 2021/2022 (177.372 μαθητές) για να ακο­λου­θή­σουν έκτοτε εκ νέου καθο­δική τροχιά (μείωση 1,4% μόνο μεταξύ 2023/2024 και 2024/2025).

Η καμπύλη στο γράφημα της ΕΛΣΤΑΤ δεν αφήνει περι­θώ­ρια παρερ­μη­νειών: η γενε­τική βάση της χώρας στε­νεύει σταθερά. Κάθε χρόνο, οι νέες εγγρα­φές αδυ­να­τούν να καλύ­ψουν το κενό που αφήνουν οι μαθητές που απο­φοι­τούν, με χαρα­κτη­ρι­στι­κό­τερο παρά­δειγμα την τελευ­ταία χρονιά (2024/2025), όπου οι απο­φοι­τή­σα­ντες μαθητές στα δημο­τικά παρου­σί­α­σαν νέα μείωση της τάξης του 5,1% σε σύγκριση με το προη­γού­μενο έτος.

Σχολεία που λιγο­στεύ­ουν, εκπαι­δευ­τι­κοί που αυξά­νο­νται

Εστιά­ζο­ντας πιο στενά στην τελευ­ταία σύγκριση μεταξύ των σχο­λι­κών ετών 2023/2024 και 2024/2025, οι τάσεις παρα­μέ­νουν σαφείς:

Οι σχο­λι­κές μονάδες: Μειώ­θη­καν κατά 1,2% στα νηπια­γω­γεία και κατά 0,4% στα δημο­τικά σχολεία πανελ­λα­δικά. Τα «λουκέτα» ή οι συγ­χω­νεύ­σεις σχο­λι­κών μονάδων απο­τε­λούν ανα­πό­φευ­κτη συνέ­πεια της έλλει­ψης παιδιών, ιδίως στην περι­φέ­ρεια.

Το διδα­κτικό προ­σω­πικό: Σε αντί­θεση με τον αριθμό των μαθητών, το διδα­κτικό προ­σω­πικό παρου­σί­ασε μικρή αύξηση κατά 2% στα νηπια­γω­γεία και 0,5% στα δημο­τικά.

Η ανα­λο­γία δασκάλου-μαθητή: Ως απο­τέ­λε­σμα της μείωσης των μαθητών σε συν­δυα­σμό με την παρου­σία των εκπαι­δευ­τι­κών, η ανα­λο­γία βελ­τιώ­θηκε αριθ­μη­τικά. Για το 2024/2025 η ανα­λο­γία ήταν 1 εκπαι­δευ­τι­κός ανά 7,4 μαθητές στα νηπια­γω­γεία και 1 προς 7 στα δημο­τικά (από 1 προς 7,6 και 1 προς 7,2 αντί­στοιχα την προη­γού­μενη χρονιά).

Ωστόσο, η στα­τι­στική αυτή «πολυ­τέ­λεια» στη στε­λέ­χωση κρύβει μια στρέ­βλωση: ενώ στα χαρτιά η ανα­λο­γία πέφτει, στην πράξη οι σχο­λι­κές τάξεις στην επαρχία δια­λύ­ο­νται ή μετα­τρέ­πο­νται σε ολι­γο­θέ­σια, ενώ στα μεγάλα αστικά κέντρα ο συνω­στι­σμός παρα­μέ­νει.

Ο «συγκε­ντρω­τι­σμός» της Αττικής και οι ανι­σό­τη­τες της περι­φέ­ρειας

Το δημο­γρα­φικό πρό­βλημα συνο­δεύ­ε­ται από μια έντονη γεω­γρα­φική ανι­σορ­ρο­πία. Η Περι­φέ­ρεια Αττικής εξα­κο­λου­θεί να λει­τουρ­γεί ως το τερά­στιο «σφουγ­γάρι» του πλη­θυ­σμού της χώρας. Σύμφωνα με τα στοι­χεία της ΕΛΣΤΑΤ, η Αττική συγκε­ντρώ­νει το 36,0% του συνο­λι­κού σχο­λι­κού πλη­θυ­σμού των νηπια­γω­γείων και το 35,9% των δημο­τι­κών της Ελλάδας.

Αυτό σημαί­νει ότι πάνω από το ένα τρίτο των παιδιών της πρω­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης ζουν και κινού­νται εντός του Λεκα­νο­πε­δίου. Την ίδια στιγμή, οι ακρι­τι­κές και ορεινές περι­φέ­ρειες της χώρας βιώνουν με δρα­μα­τι­κό­τε­ρους όρους τη συρ­ρί­κνωση. Στη Δυτική Μακε­δο­νία, στην Ανα­το­λική Μακε­δο­νία και Θράκη, αλλά και σε περιο­χές της Ηπείρου και της Πελο­πον­νή­σου, οι σχο­λι­κές μονάδες κλεί­νουν η μία μετά την άλλη, καθώς ολό­κληρα χωριά ερη­μώ­νουν από νέες οικο­γέ­νειες.

Κατά την τελευ­ταία τριετία ανα­φέ­ρο­νται συνο­λικά 46 συγ­χω­νεύ­σεις Δημο­τι­κών και 253 συγ­χω­νεύ­σεις Νηπια­γω­γείων, ενώ στον σχε­δια­σμό περι­λαμ­βά­νο­νται επι­μέ­ρους συγ­χω­νεύ­σεις 23 Δημο­τι­κών και 120 Νηπια­γω­γείων ενώ είναι σημα­ντικό να ανα­φερ­θεί πως οι νέοι κάτω των 15 ετών απο­τε­λούν μόλις το 12% έως 13% του πλη­θυ­σμού της χώρας.

Το αύριο: Μια κρίση που απαιτεί εθνικό σχε­δια­σμό

Η «σιωπή» στα θρανία δεν είναι απλώς ένας αριθ­μη­τι­κός δείκτης· είναι ο προ­άγ­γε­λος μιας βαθύ­τε­ρης κοι­νω­νι­κής και οικο­νο­μι­κής μετα­βο­λής. Η μείωση των μαθητών κατά σχεδόν 100.000 άτομα μέσα σε μία δεκα­ε­τία στα δημο­τικά σχολεία σημα­το­δο­τεί ότι το ασφα­λι­στικό, η αγορά εργα­σίας, η περι­φε­ρειακή ανά­πτυξη και η ίδια η βιω­σι­μό­τητα της ελλη­νι­κής κοι­νω­νίας εισέρ­χο­νται σε αχαρ­το­γρά­φητα νερά.

Το ερώτημα που προ­βάλ­λει επι­τα­κτι­κό­τερο από ποτέ δεν αφορά μόνο το πώς θα δια­χει­ρι­στούμε τα κλειστά σχολεία, αλλά το πώς η Πολι­τεία θα τολ­μή­σει να αντι­με­τω­πί­σει τη ρίζα του κακού: το δημο­γρα­φικό τέλμα. Αν η δεκα­ε­τία που πέρασε κατέ­γραψε τη «σιωπή», η επόμενη δεκα­ε­τία θα κρίνει αν αυτή η «σιωπή» μετα­τρα­πεί σε μόνιμη ερη­μο­ποί­ηση ή σε αφε­τη­ρία μιας ουσια­στι­κής ανα­γέν­νη­σης.

Πηγή: ot.gr