Πώς είναι να διοργανώνεις ένα διεθνές φεστιβάλ στο Καστελλόριζο

Οταν προ­σγειώ­νο­μαι στο αερο­δρό­μιο του Καστελ­λό­ρι­ζου, ένα μικρό, παλιό κτίριο που απο­τε­λεί αίθουσα ανα­μο­νής και θύρα ανα­χώ­ρη­σης την ίδια στιγμή, το πρώτο πράγμα που παρα­τηρώ είναι ότι η σύνδεσή μου έχει αυτό­ματα μετα­φερ­θεί σε πάροχο της Τουρ­κίας. Λίγο αργό­τερα, πίνο­ντας καφέ μπροστά στη θάλασσα και έχοντας μια χελώνα να κολυμπά νωχε­λικά δίπλα μου, μπορώ πεντα­κά­θαρα να δω τη γείτονα χώρα ακριβώς απέ­να­ντι. Η δια­δρομή από το αερο­δρό­μιο στο λιμάνι είναι περίπου 10 λεπτά, πάνω στον μονα­δικό ασφαλ­το­στρω­μένο δρόμο του νησιού.

Το Καστελ­λό­ριζο, ένα νησί 9 τετρα­γω­νι­κών χιλιο­μέ­τρων, σχεδόν 600 μονίμων κατοί­κων και ενός και μονα­δι­κού ομώ­νυ­μου οικι­σμού που εκτεί­νε­ται κατά μήκους της ακτο­γραμ­μής σαν το πιο όμορφο σκηνικό που έχει δει ποτέ σου –με πανέ­μορφα, δια­φο­ρε­τι­κών χρω­μά­των σπίτια να στοι­χί­ζο­νται αρμο­νικά, και με μια ιδανική εναλ­λαγή ανάμεσα σε δια­με­ρί­σματα, ψαρο­τα­βέρ­νες, ατελιέ, κόσμο που περ­πα­τάει, που τρώει, ή που απλώς κάθεται και ρεμ­βά­ζει με ηρεμία τη θάλασσα– είναι από τη φύση του ένας τόπος που μοιάζει να αψηφά τις συμ­βά­σεις.

Είναι ένα νησί που βρί­σκε­ται σε ένα σημείο που μοιάζει κανο­νικά να μη βρί­σκε­ται τίποτα, και παρά το μικρό του μέγεθος κουβαλά μια έντονη μυθο­λο­γία μέσα στο πλαίσιο της Ιστο­ρίας της μοντέρ­νας Ελλάδας – από την κυρά της Ρω μέχρι την ανα­κοί­νωση της εισόδου στα μνη­μό­νια, είναι σαν το Καστελ­λό­ριζο να βρί­σκε­ται πάντα στην αιχμή κάποιας τερά­στιας εθνικής αγωνίας.

«ΜΙΣΟ ΛΕΠΤΟ ΝΑ ΑΝΟΙΞΩ ΕΝΑΝ ΧΑΡΤΗ!»

Πριν 8 χρόνια η Ειρήνη Σαρί­ο­γλου, ιστο­ρι­κός, επί­κουρη καθη­γή­τρια του τμή­μα­τος νεο­ελ­λη­νι­κών σπουδών του πανε­πι­στη­μίου της Ιστα­μπούλ (το αρχαιό­τερο δημόσιο πανε­πι­στή­μιο της Τουρ­κίας– «διδάσκω ελλη­νική ιστορία σε 400 τούρ­κους φοι­τη­τές, στην ελλη­νική γλώσσα», μου λέει) και καλ­λι­τε­χνική διευ­θύ­ντρια του διε­θνούς φεστι­βάλ κινη­μα­το­γρά­φου Beyond Borders του Καστελ­λό­ρι­ζου, πρό­τεινε στον δια­κε­κρι­μένο Μισέλ Νολ (δημιουργό δεκάδων ντο­κι­μα­ντέρ και ιδρυτή του ελλη­νι­κού φεστι­βάλ ντο­κι­μα­ντέρ στο Παρίσι) να ανα­λά­βει πρό­ε­δρος της επι­τρο­πής του διε­θνούς δια­γω­νι­στι­κού. Ήταν σημα­ντικό για το Beyond Borders να έχει μια ανα­γνω­ρι­σμένη προ­σω­πι­κό­τητα στο ξεκί­νημά του.

Η Σαρί­ο­γλου εξήγησε στον Νολ το όραμα για τη θεσμο­θέ­τηση ενός τέτοιου φεστι­βάλ και του πρό­τεινε τη θέση. «Μισό λεπτό να ανοίξω έναν χάρτη», της λέει εκείνος. «Μπορώ να δω τη Ρόδο… πού είναι αυτό το νησί που μου λες;» «Πιο δεξιά!», του απαντά εκεί. «Μα πιο δεξιά δεν υπάρχει τίποτα, μετά είναι η Τουρκία!».

Τελικά ο Νολ και το Καστελ­λό­ριζο βρήκε στον χάρτη, και στην επι­τροπή ήρθε πρό­ε­δρος, και με το φεστι­βάλ δια­τή­ρησε συνερ­γα­σία παρα­μέ­νο­ντας ως καλ­λι­τε­χνι­κός σύμ­βου­λος. Και το ίδιο το φεστι­βάλ θεμε­λιώ­θηκε σε αυτό τον συναρ­πα­στικό τόπο – όπου τα πάντα τελικά μοιά­ζουν με ζωντανή εκπρο­σώ­πηση ενός τερά­στιου συμ­βο­λι­σμού που έγινε (μάλλον ανα­πό­φευ­κτα, θα έλεγε κανείς) κεντρικό μοτίβο όλης της διορ­γά­νω­σης.

Beyond Borders. Ένα μικρό νησί που μοιάζει σαν τελευ­ταίο σύνορο ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση δε θα μπο­ρούσε παρά να είναι το φυσικό σπίτι μιας διορ­γά­νω­σης που στο­χεύει σε αυτή ακριβώς την ανα­ζή­τηση που κοι­τά­ζει πέρα από τα σύνορα. Όπως ανα­φέ­ρει κι η ίδια η καλ­λι­τε­χνική διευ­θύ­ντρια στον φετινό της χαι­ρε­τι­σμό, «παρα­τη­ρώ­ντας και αφου­γκρά­ζο­ντας τον κόσμο χωρίς παρω­πί­δες και στεγανά», μετα­τρέ­πο­ντας έτσι αυτό «τον μικρό παρά­δεισο με την σπουαία ιστορία και την απα­ρά­μιλλη ομορφιά σε σημείο ανα­φο­ράς, […] σε έναν τόπο συνά­ντη­σης, αλλη­λεγ­γύης, κατα­νό­η­σης και συμ­φι­λί­ω­σης των λαών».

Οι ταινίες που συμπε­ρι­λαμ­βά­νο­νται στο φετινό Διεθνές Δια­γω­νι­στι­κού αφη­γού­νται ιστο­ρίες όπως μιας παρέας εφήβων στην κόλαση του πολέμου της Ουκρα­νίας που ονει­ρεύ­ο­νται να ξεφύ­γουν όχι μόνο από τον πόλεμο αλλά κι από τη μικρή τους πόλη, μέχρι που τους δίνεται η ευκαι­ρία να ταξι­δέ­ψουν στο Νεπάλ. (“We Will Not Fade Away”.) Ή όπως μιας σύγκρου­σης για γη και σύνορα στο βορειό­τερο τμήμα της Σου­η­δίας και της Νορ­βη­γίας που μοιάζει να διαρκεί για πάντα. (“Radji”.) Ή την συντα­ρα­κτική ιστορία των επι­στο­λών στρα­τιω­τών στο Ισραήλ τις οποίες παρα­βιά­ζει ο Στρα­τιω­τι­κός Λογο­κρι­τής για λόγους εθνικής ασφα­λείας ουσια­στικά ελέγ­χο­ντας την μετα­κί­νηση ιστο­ριών και ιδεών. (“The Soldier’s Opinion”).

Ή, ίσως χαρα­κτη­ρι­στι­κό­τερα όλων, στην ταινία έναρξης από την Ιρλαν­δία “Το Γελαστό Παιδί” η οποία κατα­γρά­φει την δια­δρομή ενός επα­να­στα­τι­κού τρα­γου­διού για τον θάνατο του επα­να­στάτη Μάικλ Κόλινς, από την Ιρλαν­δία μέχρι την Ελλάδα όπου μετα­τρά­πηκε λίγο ως πολύ σε εθνικό σύμβολο αντί­στα­σης στον φασισμό – αν δεν είναι αυτή η δια­δρομή η πεμ­πτου­σία του Beyond Borders (όπως η μουσική πάντα βοηθά να συμβεί), τότε δεν ξέρω τι άλλο είναι.

«ΣΤΟΧΟΣ ΜΑΣ, ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΓΑΠΗΤΗ ΣΤΟ ΕΥΡΥ ΚΟΙΝΟ – ΟΧΙ ΣΕ ΜΙΑ ΕΛΙΤ»

Οι συμ­βο­λι­σμοί είναι ένα πράγμα, όμως πρα­κτικά μιλώ­ντας, πώς βρέθηκε ένα διεθνές φεστι­βάλ κινη­μα­το­γρά­φου στο Καστελ­λό­ριζο; Η ιστορία της διορ­γά­νω­σης ξεκινά στην Παλλήνη, όπου μια ομάδα ιστο­ρι­κών ιδρύει το 2008 το Ελλη­νικό Ίδρυμα Ιστο­ρι­κών Μελετών (ΙΔΙΣΜΕ), ανάμεσά τους η Ειρήνη Σαρί­ο­γλου.

«Είμαστε πνευ­μα­τικά παιδιά του σπου­δαίου έλληνα Μάνου Χαρι­τά­του, που είχε ιδρύσει στα “70s το ΕΛΙΑ», δηλαδή το Ελλη­νικό Λογο­τε­χνικό και Ιστο­ρικό Αρχείο. Στο ίδιο πνεύμα συνε­χί­ζει το ΙΔΙΣΜΕ, με εκδό­σεις που όπως εξηγεί η Σαρί­ο­γλου «έχουν αντι­κει­με­νικό λόγο ύπαρξης και κάθε έκδοση έχει το δικό της συνο­δευ­τικό ντο­κι­μα­ντέρ, με στόχο να κάνουμε την επι­στήμη της Ιστο­ρίας αγαπητή στο ευρύ κοινό – όχι σε μια ελίτ».

«Για μένα, δεν έχει καμία αξία να τα λέμε οι ιστο­ρι­κοί μεταξύ μας αν αυτό το πράγμα δε μπορεί να ανοίξει στο ευρύ κοινό».

Κάθε έκδοση έχει και το δικό της ντο­κι­μα­ντέρ κι έτσι και μια έκδοση του 2016 που αφο­ρούσε το Καστελ­λό­ριζο. Μια ομάδα καστελ­λο­ρι­ζιών από την Αυστρα­λία έστει­λαν στο ΙΔΙΣΜΕ έναν τόμο – στην Αυστρα­λία υπάρχει μια πολύ μεγάλη κοι­νό­τητα καστελ­λο­ρι­ζιών που, όπως μας τονίζει η Σαρί­ο­γλου «ορίζουν τον τόπο, είναι γιατροί, βου­λευ­τές, δικη­γό­ροι». Το ΙΔΙΣΜΕ το μετέ­φρασε, το εξέδωσε, και παρή­γαγε ένα ιστο­ρικό ντο­κι­μα­ντέρ.

Κάθε έργο του ΙΔΙΣΜΕ παρου­σιά­ζε­ται σε δήμους, σε ΚΕΘΕΑ, σε ΚΑΠΗ, σε φυλακές. «Όποιος μας καλεί», λέει η Σαρί­ο­γλου. «Έχουμε οργώσει την Ελλάδα κάνο­ντας πράγ­ματα που μας αρέσουν και μας γεμί­ζουν και αιτιο­λο­γούν την ύπαρξή μας». Όταν ήρθε η ώρα του ντο­κι­μα­ντέρ για το Καστελ­λό­ριζο, έριξε στο τραπέζι την πρόταση να πάνε στο ίδιο το νησί για την παρου­σί­αση. Η ιδέα απορ­ρί­φθηκε. «Είναι σα να καλείς μια ορχή­στρα να παίξει ένα τρα­γούδι και να φύγει». Δεν θα υπήρχε υποδομή, δε θα υπήρχε συνέ­χεια.

Κι έτσι έγινε το άλμα σε μια άλλη, πολύ πιο φιλό­δοξη ιδέα: Να θεσμο­θε­τη­θεί ένα διεθνές φεστι­βάλ ντο­κι­μα­ντέρ υπό την αιγίδα του υπουρ­γείου εξω­τε­ρι­κών, κάθε χρόνο την τελευ­ταία βδομάδα του Αυγού­στου, όπου θα υπήρχε η δυνα­τό­τητα εκτός από το επίσημο δια­γω­νι­στικό τμήμα, να μπορούν όλες οι παρα­γω­γές του ιδρύ­μα­τος να προ­βάλ­λο­νται εκτός συνα­γω­νι­σμού στο Πανό­ραμα.

«ΜΕΤΑ ΑΠΟ 8 ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΣ ΕΧΕΙ ΑΠΟΔΕΧΘΕΙ Η ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ»

Τον πρώτο χρόνο κατα­τέ­θη­καν 65 ταινίες από 10 χώρες. «Το 2016 γυρί­σαμε πίσω πολύ λυπη­μέ­νοι», ομο­λο­γεί η Σαρί­ο­γλου. «Για πρώτη έκδοση τα είχαμε πάει καλά, αλλά είχαμε παρα­μεί­νει ένα ξένο σώμα ως προς την τοπική κοι­νω­νία». Από το ‘17, απο­φα­σί­στηκε «αν βρί­σκαμε 10 ευρώ χορηγία, τα 5 θα πηγαί­νουν για εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα στα παιδιά του Καστελ­λό­ρι­ζου. Θα έχουμε ειση­γη­τές που θα κάνουν μαθή­ματα: κατά­δυ­σης, κινη­μα­το­γρά­φου, φωτο­γρα­φίας, εναλ­λα­κτικό μάθημα ιστο­ρίας», και πολλά άλλα.

Στη διάρ­κεια της φετινής, 8ης αισίως, έκδοσης του φεστι­βάλ, μπο­ρούμε να δια­κρί­νουμε τον αβί­α­στρο τρόπο με τον οποίο η διορ­γά­νωση έρχεται και γίνεται ένα με το νησί. Τρεις οθόνες είναι στη­μέ­νες στην δια­δρομή από τη μία άκρη του κόλπου στην άλλη. Η κεντρική, όπου προ­βάλ­λο­νται κάθε μέρα οι ταινίες του διε­θνούς δια­γω­νι­στι­κού κι όπου βρε­θή­καμε στην τελετή έναρξης, τοπο­θε­τεί­ται ακριβώς πίσω από το εστια­τό­ριο Μικρό Παρίσι, σε ένα μικρό κενό ανάμεσα στα κτίρια που είναι σαν φούσκα που δημιουρ­γή­θηκε για να τοπο­θε­τη­θεί η οθόνη κι οι καρέ­κλες.

Στη διάρ­κεια των προ­βο­λών πολύς κόσμος παρα­κο­λου­θεί από την αρχή ως το τέλος, αλλά είναι και πολλοί εκείνοι που βλέπουν για λίγο και μετά συνε­χί­ζουν τη βόλτα τους, ή που έρχο­νται σε μια ταινία από τη μέση επειδή κάτι τους τράβηξε. Στη διάρ­κεια της μέρας κόσμος ρωτάει «τι παίζει απόψε». Είναι ντόπιοι, είναι καλε­σμέ­νοι του φεστι­βάλ, αλλά είναι φυσικά και πολλοί του­ρί­στες που έχουν έξαφνα μια ακόμα ενδια­φέ­ρουσα ασχολία.

Την πρε­μιέρα με το “Γελαστό Παιδί” ακο­λου­θεί μια (μαρα­θώ­νια!) συναυ­λία με τη Φωτεινή Δάρρα και τον Κώστα Τρια­ντα­φυλ­λίδη, ενώ ανάμεσα στις προ­βο­λές υπάρ­χουν πάντα μουσικά ιντερ­λού­δια. «Μας αρέσει να παντρεύ­ουμε τις τέχνες. Ανάμεσα στα ντο­κι­μα­ντέρ υπάρχει μουσική. Και τα εικα­στικά φυσικά. Ένα ντο­κι­μα­ντέρ έχει αφήγηση, κείμενο, μουσική – δεν είναι ένα στεγνό πράγμα», λέει η Σαρί­ο­γλου. Ακόμα, υπάρ­χουν ενέρ­γειες που συμ­βαί­νουν κατά τη διάρ­κεια της σεζόν, συνερ­γα­σίες με φεστι­βάλ και ιδρύ­ματα, κανάλια και επαγ­γελ­μα­τίες του εξω­τε­ρι­κού, που στέλ­νουν το φεστι­βάλ του Καστελ­λό­ρι­ζου στο εξω­τε­ρικό, ενώ διε­θνείς προ­σω­πι­κό­τη­τες έρχο­νται με τη σειρά τους στο νησί.

«Δεν θέλουμε να είμαστε ένα στάσιμο φεστι­βάλ που κοι­μά­ται 12 μήνες και περι­μέ­νει το επόμενο».

Στο μεταξύ, «μετά από 8 χρόνια μας έχει απο­δε­χθεί η τοπική κοι­νω­νία. Πέρσι λάβαμε μια συγκι­νη­τική επι­στολή από τον σύλλογο γονέων και κηδε­μό­νων ευχα­ρι­στώ­ντας μας για τις πρω­το­βου­λίες που παίρ­νουμε για τα παιδιά», λέει με εμφανή χαρά και συγκί­νηση.

Κι οι ταινίες. Οι 65 ταινίες από 10 χώρες του πρώτου φεστι­βάλ, του ‘16; Πέρσι, οι χώρες ήταν 100. Φέτος, οι ταινίες ήταν 835.

«Ο ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΔΕΝ ΘΑ ΜΑΣ ΠΕΡΝΟΥΣΕ ΚΑΝ ΑΠΟ ΤΟ ΜΥΑΛΟ!»

Μέχρι τη μικρα­σια­τική τρα­γω­δία, το Καστελ­λό­ριζο είχε 14.000 κατοί­κους, 3.000 μαθητές, επαγ­γελ­μα­τι­κές σχολές, βιβλιο­θή­κες. «Θέλανε να μοιά­σουν στη μεγάλη αρχό­ντισσα της Ιωνίας, τη Σμύρνη», λέει η Ειρήνη Σαρί­ο­γλου. Όμως ήρθε η γαλλική κατοχή, μετά ήρθε η πώληση του νησιού στους Ιταλούς και μια σκληρή 20ετής κατοχή στη διάρ­κεια της οποίας επί Μου­σο­λίνι απα­γο­ρεύ­ε­ται η ελλη­νική εκπαί­δευση.

Οι μεγα­λύ­τε­ροι άνθρω­ποι στο Καστελ­λό­ριζο είναι δίγλωσ­σοι, αν όχι τρί­γλωσ­σοι: Ελλη­νικά, ιταλικά και τουρ­κικά λόγω από­στα­σης. Και «επη­ρε­α­σμέ­νοι πολλοί οι Καστελ­λο­ρι­ζιοί από την κουλ­τούρα και τον πολι­τι­σμό της Ανα­το­λής».

Υπο­γραμ­μί­ζο­ντας και την τερά­στια συμ­βο­λι­κό­τητα του τόπου καθώς συνο­μι­λούμε με την Ειρήνη Σαρί­ο­γλου, εκείνη χαμο­γελά σαν κάπως αθώα. «Έγινε τυχαία όμως! Δεν ήταν σχε­δια­σμένο. Δεν θα μας περ­νούσε καν από το μυαλό». Έτσι είναι όμως. Οι πιο αρμο­νι­κές ιδέες είναι αυτές που κατα­λή­γουν τελικά να πηγά­ζουν σχεδόν αβίαστα από το ίδιο το περι­βάλ­λον που τις γεννά.

Και στο Καστελ­λό­ριζο δε μπορείς παρά να νιώσεις πως πατάς σε ένα σημείο όπου συγκλί­νει ο χρόνος και η γεω­γρα­φία – αλλά και σαν την ίδια στιγμή να βρί­σκε­σαι έξω από τη ροή και των δύο. Η Ιστορία, τελικά, είναι πάντοτε παρούσα.

Πηγή news247.gr

ΘΟΔΩΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ