Κουλτούρα ασφαλείας και διαχείριση εκτάκτων καταστάσεων

Οταν τα θύματα μιας κρίσης δεν έχουν ακόμα ανα­γνω­ρι­στεί και παρα­δο­θεί στους οικεί­ους τους, απαι­τεί­ται τερά­στιος σεβα­σμός, μετρη­μένα λόγια και εξαι­ρε­τική προσοχή σε κάθε δημόσια παρέμ­βαση. Εξάλλου, ελλο­χεύει πάντοτε και ο πει­ρα­σμός του «δεξιό­τερα Κου­ρο­πάτ­κιν». Στο παρόν σημεί­ωμα θα ανα­φερ­θούμε σε κάποιες δια­χρο­νι­κές παθο­γέ­νειες και θα δια­τυ­πώ­σουμε ορι­σμέ­νες προ­τά­σεις, θεσμι­κής κυρίως φύσης. Επί της ουσίας, όλοι συμ­φω­νούν ότι εκδη­λώ­θηκε ένα ακραίο φαι­νό­μενο, το οποίο ήταν εξαι­ρε­τικά δύσκολα δια­χει­ρί­σιμο. Η άναρχη δόμηση δυσχέ­ρανε την κατά­σταση, ενώ και η οικο­νο­μική κρίση αναμ­φί­βολα έχει επη­ρε­ά­σει αρνη­τικά τις δυνα­τό­τη­τες των αρμο­δίων υπη­ρε­σιών. Και πάντοτε μέρος της εξί­σω­σης ασφα­λείας σε αυτές τις περι­πτώ­σεις είναι και η τρω­τό­τητα σε κακό­βου­λες ενέρ­γειες. Υπάρ­χουν, ωστόσο, κρίσιμα ερω­τή­ματα: υπήρξαν λαν­θα­σμέ­νες εκτι­μή­σεις ή παρα­λεί­ψεις; Ηταν επαρκής ο σχε­δια­σμός; Αξιο­ποιού­νται γενι­κό­τερα οι νέες τεχνο­λο­γίες για την αντι­με­τώ­πιση εκτά­κτων κατα­στά­σεων; Υπήρξαν προ­βλή­ματα συντο­νι­σμού (ένα σοβαρό και δια­χρο­νικό πρό­βλημα η αντι­με­τώ­πιση του οποίου απαιτεί τόσο θεσμι­κές αλλαγές, όσο και αλλαγή αντι­λή­ψεων περί αρμο­διο­τή­των και τεχνη­τών δια­χω­ρι­στι­κών γραμμών μεταξύ φορέων); Ηταν απο­λύ­τως αξιο­κρα­τι­κές οι επι­λο­γές στε­λε­χών σε θέσεις-κλειδιά (π.χ. υψη­λό­βαθμο στέ­λε­χος με ένα –με μια πρώτη ματιά– επαρκές βιο­γρα­φικό, θεωρεί απα­ραί­τητο να ανα­φέ­ρει ότι διε­τέ­λεσε στέ­λε­χος του πολι­τι­κού κόμ­μα­τος στο οποίο ανήκει ο πολι­τι­κός του προϊ­στά­με­νος. Ενδε­χο­μέ­νως η παρα­τή­ρηση αυτή να αδικεί τον συγκε­κρι­μένο αξιω­μα­τούχο, αλλά η γυναίκα του Καίσαρα δεν αρκεί να είναι τίμια, πρέπει και να φαί­νε­ται τίμια); Πρέπει να ανα­ζη­τη­θούν ευθύνες και πού; Ηταν απα­ραί­τητη μια συγ­γνώμη από την πλευρά της κυβέρ­νη­σης και κάποια παραί­τηση, έστω και για ηθικούς λόγους; Πολλά από τα ερω­τή­ματα αυτά –τα τεχνι­κής φύσης– πρέπει να απα­ντη­θούν από ειδι­κούς, όπως π.χ. ο Κώστας Συνο­λά­κης και ο Γαβριήλ Ξαν­θό­που­λος. Οσον αφορά τη θεσμική διά­σταση του ζητή­μα­τος, πρέπει να επι­ση­μαν­θούν τα ακό­λουθα:

1. Οι εθνικές κατα­στρο­φές δεν προ­σφέ­ρο­νται για εύκολη κριτική ή για κομ­μα­τική εκμε­τάλ­λευση, ακόμη και αν υπάρ­χουν έμμεσες πολι­τι­κές ευθύνες. Αυτό όμως που πιέζει χρονικά είναι η μελέτη τυχόν σφαλ­μά­των και παρα­λεί­ψεων για να απο­φευ­χθεί η επα­νά­ληψή τους. Η τόσο δια­δε­δο­μένη και χρήσιμη δια­δι­κα­σία εξα­γω­γής συμπε­ρα­σμά­των (lessons learned) από περι­στα­τικά με θετική ή –κυρίως– αρνη­τική έκβαση σπα­νιό­τατα τυγ­χά­νει εφαρ­μο­γής στη χώρα μας. Μετά την κατα­στροφή του 2007, κάθε σοβαρή χώρα θα δημιουρ­γούσε μια επι­τροπή ειδικών με απο­στολή την ταχεία ετοι­μα­σία μιας έκθεσης με δια­πι­στώ­σεις και συγκε­κρι­μέ­νες προ­τά­σεις με στόχο λιγό­τερο την επίρ­ριψη ευθυνών σε συγκε­κρι­μένα πρόσωπα (αν και αυτό πρέπει να γίνει κάποια στιγμή σε μια χώρα όπου σχεδόν κανείς δεν τιμω­ρεί­ται πραγ­μα­τικά, ακόμη και αν οι συνέ­πειες των λαθών ή παρα­λεί­ψεων κοστί­ζουν σε ανθρώ­πι­νες ζωές), όσο τον εντο­πι­σμό και διόρ­θωση αδυ­να­μιών του κρα­τι­κού μηχα­νι­σμού και την απο­τροπή ανά­λο­γων κατα­στρο­φών στο μέλλον. Προ­φα­νώς, αυτό δεν συνέβη μετά την κατα­στροφή του 2007 (και σε πολλές άλλες περι­πτώ­σεις). Θα γίνει άραγε τώρα;

2. Ακόμη και αν ο σχε­δια­σμός ήταν επαρκής, πόσο συχνά και πόσο ρεα­λι­στικά είχε δοκι­μα­στεί στην πράξη, ιδιαί­τερα από την Τοπική Αυτο­διοί­κηση που απο­τε­λεί κρίσιμο «παίκτη» σε πολλά σενάρια εκτά­κτων κατα­στά­σεων; Επι­πλέον, η έλλειψη κουλ­τού­ρας ασφα­λείας σε πολλές υπη­ρε­σίες –αλλά και γενι­κό­τερα στην ελλη­νική κοι­νω­νία– συν­δέ­ε­ται με μια λογική ωχα­δερ­φι­σμού και ελλι­πούς εφαρ­μο­γής των κανο­νι­σμών ασφα­λείας. Εξάλλου, στις ασκή­σεις όλων των φορέων στον τομέα της εθνικής ασφά­λειας έχει εμφι­λο­χω­ρή­σει η νοο­τρο­πία του «σίγου­ρου απο­τε­λέ­σμα­τος», με απο­τέ­λε­σμα να μην δοκι­μά­ζο­νται «δια­φο­ρε­τικά» σενάρια, ακραίες μετα­βλη­τές, απρό­βλε­πτες (πλην όμως πιθανές) εξε­λί­ξεις, αυτό που στη διεθνή βιβλιο­γρα­φία ονο­μά­ζε­ται «Μαύροι Κύκνοι» (Black Swans). Με τον τρόπο αυτό, η άσκηση στέ­φε­ται σχεδόν πάντοτε από απόλυτη επι­τυ­χία και η δια­χεί­ριση της πραγ­μα­τι­κής κρίσης συχνά κατα­λή­γει σε τραγικά απο­τε­λέ­σματα.

3. Με δεδο­μένη την τερά­στια έκταση που πρέπει να προ­στα­τευ­θεί και την αυξα­νό­μενη οξύτητα των φαι­νο­μέ­νων, ο κρα­τι­κός μηχα­νι­σμός, όσο και αν βελ­τιω­θεί, θα συνε­χί­σει να δυσκο­λεύ­ε­ται να αντι­με­τω­πί­σει φυσικές κατα­στρο­φές αυτού του μεγέ­θους. Πέραν των απαι­τού­με­νων οργα­νω­τι­κών αλλαγών, ιδιαί­τερα σε επίπεδο Τοπικής Αυτο­διοί­κη­σης, θα απαι­τη­θεί μια εκτενής αλλαγή νοο­τρο­πίας από την ελλη­νική κοι­νω­νία, η επα­νε­ξέ­ταση της ατο­μι­κής και συλ­λο­γι­κής μας συμπε­ρι­φο­ράς απέ­να­ντι στο περι­βάλ­λον και η σημα­ντική αύξηση του εθε­λο­ντι­σμού. Στο πλαίσιο αυτό, όπως ανα­φέ­ρε­ται σε υπό εκπό­νηση μελέτη του ΕΛΙΑΜΕΠ και της διαΝΕΟσις για τη στρα­τιω­τική θητεία, θα βοη­θούσε η εκπαί­δευση των στρα­τευ­σί­μων (ενός σημα­ντι­κού τμή­μα­τος του πλη­θυ­σμού, που στα­διακά θα δημιουρ­γούσε μια κρίσιμη μάζα, καθώς δια­δο­χι­κές σειρές/κλάσεις στρα­τευ­σί­μων θα εξοι­κειώ­νο­νταν με τις σχε­τι­κές δια­δι­κα­σίες) σε μεθό­δους και τεχνι­κές δια­χεί­ρι­σης εκτά­κτων κατα­στά­σεων (με έμφαση στις φυσικές και τεχνο­λο­γι­κές κατα­στρο­φές). Επι­πλέον, η επι­δεί­νωση του προ­βλή­μα­τος της κλι­μα­τι­κής αλλαγής απαιτεί τη μετα­τροπή ενός σημα­ντι­κού τμή­μα­τος του πλη­θυ­σμού σε ενερ­γούς πολίτες. Αραγε θα είχε ελπίδα απο­δο­χής μια πρόταση για αντι­κα­τά­σταση της πεντα­ή­με­ρης εκδρο­μής της 3ης Λυκείου από μια αντί­στοιχη περίοδο δια­μο­νής σε ειδικές κατα­σκη­νώ­σεις για τον καθα­ρι­σμό δασών; Θα δέχο­νταν οι –ευτυχώς, φθί­νου­σας επιρ­ροής– πανε­πι­στη­μια­κές κομ­μα­τι­κές νεο­λαίες να προ­σφέ­ρουν κάποιας μορφής κοι­νω­νικό έργο;

4. Προ­τε­ραιό­τητα, τέλος,πρέπει να απο­τε­λέ­σει η ουσια­στική ανα­βάθ­μιση του εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος στον ευρύ­τερο τομέα της εθνικής ασφά­λειας (εκπαί­δευση / μετεκ­παί­δευση / εξει­δί­κευση / επι­μόρ­φωση στε­λε­χών). Στη Λευκή Βίβλο για την Εξω­τε­ρική Πολι­τική, Αμυνα και Ασφά­λεια (ΕΛΙΑΜΕΠ – Εκδό­σεις Σιδέρη, 2016) προ­τά­θηκε η λει­τουρ­γία «σχολής» ταχύρ­ρυθ­μης (διάρ­κειας 4-8 εβδο­μά­δων) εκπαί­δευ­σης σε θέματα δια­χεί­ρι­σης κρίσεων και αντι­με­τώ­πι­σης κατα­στρο­φών [σε συνερ­γα­σία με το Κέντρο Μελετών για την Ασφά­λεια (ΚΕΜΕΑ) και τη Σχολή Εθνικής Ασφα­λείας, ή ενδε­χο­μέ­νως και τη Σχολή Εθνικής Αμυνας, η οποία θα μπο­ρούσε να εξε­λι­χθεί στο βασικό κέντρο εκπαί­δευ­σης και επι­μόρ­φω­σης σε θέματα χει­ρι­σμού κρίσεων και μελέτης νέων μορφών εγκλη­μα­τι­κό­τη­τας και απειλών για την εθνική ασφά­λεια]. Κάθε εκπαι­δευ­τική σειρά της «σχολής» θα απευ­θύ­νε­ται σε μικρό αριθμό (20-30) προ­σε­κτικά επι­λεγ­μέ­νων κρα­τι­κών στε­λε­χών από όλες τις συναρ­μό­διες υπη­ρε­σίες και το πρό­γραμμα διδα­σκα­λίας θα δίδει έμφαση σε ασκή­σεις προ­σο­μοί­ω­σης στον χει­ρι­σμό κρίσεων (με μια ποι­κι­λία σενα­ρίων για έκτα­κτες κατα­στά­σεις). Τα οφέλη θα είναι η δημιουρ­γία μιας διευ­ρυ­νό­με­νης «δεξα­με­νής» επί­λε­κτων κρα­τι­κών στε­λε­χών με θεω­ρη­τική και πρα­κτική εξοι­κεί­ωση με διάφορα σενάρια κρίσεων, γνώση προ­σώ­πων, δια­δι­κα­σιών και εθνικών δυνα­το­τή­των. Σε περί­πτωση πραγ­μα­τι­κής κρίσης, αυτό μετα­φρά­ζε­ται σε ταχύ­τερη και απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τερη αντί­δραση με δυνη­τικά σημα­ντικό περιο­ρι­σμό του ανθρώ­πι­νου και οικο­νο­μι­κού κόστους.

Εν κατα­κλείδι, η χώρα είναι τρωτή σε διά­φο­ρες έκτα­κτες κατα­στά­σεις. Εχουμε πολλά στελέχη πρώτης γραμμής, με σημα­ντική εμπει­ρία, γνώσεις και τσαγανό. Μας λείπουν η θεσμική οργά­νωση και η απα­ραί­τητη κουλ­τούρα ασφα­λείας. Τα προ­βλή­ματα είναι σοβαρά, αλλά αντι­με­τω­πί­σημα. Ευχή να μην μας ξανα­βρεί η επόμενη έκτακτη κατά­σταση στο ίδιο σημείο.

ΘΑΝΟΣ Π. ΝΤΟΚΟΣ*

* Ο κ. Θάνος Π. Ντόκος είναι γενικός διευ­θυ­ντής ΕΛΙΑΜΕΠ (Ελλη­νικό Ίδρυμα Ευρω­παϊ­κής & Εξω­τε­ρι­κής Πολι­τι­κής)

Πηγή: Καθη­με­ρινή