Τα Δωδεκάνησα κόντρα στο ρεύμα της δημογραφικής συρρίκνωσης με Ρόδο, Κω και Κάλυμνο σε ρόλο «ατμομηχανής»

• Την ώρα που η Ελλάδα γερνά ταχύτερα από σχεδόν όλες τις χώρες της ΕΕ και ο πληθυσμός 65 ετών και άνω αγγίζει τα 182 άτομα ανά 100 παιδιά, το Νότιο Αιγαίο αναδεικνύεται σε μία από τις 2 μόνο περιφέρειες της χώρας που αύξησαν τον πληθυσμό τους, με τα νησιά των Δωδεκανήσων να καταγράφουν εντυπωσιακές επιδόσεις

Μια βαθιά και διαρκώς επιδεινούμενη δημογραφική κρίση αποτυπώνουν τα τελευταία στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ και της Eurostat, όπως προκύπτουν από την τριμηνιαία έκθεση «Ελλάς με Αριθμούς». Η χώρα γερνά με ρυθμούς ταχύτερους από τη συντριπτική πλειονότητα των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι γεννήσεις υποχωρούν χρόνο με τον χρόνο και το φυσικό ισοζύγιο πληθυσμού βυθίζεται ολοένα και περισσότερο στο αρνητικό πρόσημο. Μέσα σε αυτό το ζοφερό εθνικό τοπίο, ωστόσο, τα στοιχεία για το Νότιο Αιγαίο και ειδικότερα για τα Δωδεκάνησα συνθέτουν μια αξιοσημείωτη εξαίρεση. Η περιφέρεια όχι μόνο δεν συρρικνώθηκε αλλά μεγάλωσε, με τη Ρόδο, την Κω και την Κάλυμνο να πρωταγωνιστούν σε μια πορεία που κινείται αντίθετα από εκείνη της υπόλοιπης επικράτειας. Η αντίστιξη αυτή δεν έχει απλώς στατιστικό ενδιαφέρον. Αναδεικνύει το ερώτημα αν η οικονομική δυναμική μιας περιοχής μπορεί να λειτουργήσει ως ανάχωμα στη δημογραφική παρακμή και υπό ποιες προϋποθέσεις.

Η εθνική εικόνα σε ελεύθερη πτώση
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, ο δείκτης γήρανσης βαίνει σταθερά αυξανόμενος από το 2020 έως το 2024, ανεβαίνοντας διαδοχικά από τα 162,2 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω ανά 100 παιδιά το 2020 στα 166,4 το 2021, στα 170,7 το 2022, στα 175,7 το 2023 και τελικά στα 182 το 2024. Με άλλα λόγια, οι ηλικιωμένοι είναι πλέον σχεδόν διπλάσιοι από τα παιδιά και η ψαλίδα ανοίγει κάθε χρόνο. Οι γεννήσεις υποχώρησαν από 84.764 το 2020 σε 68.467 το 2024, δηλαδή απώλεια μεγαλύτερη από 16.000 γεννήσεις μέσα σε μόλις 4 χρόνια, ενώ ο δείκτης γονιμότητας έχει καθηλωθεί στο 1,2 από 1,4 το 2020, πολύ μακριά από το όριο του 2,1 που θεωρείται αναγκαίο για την αντικατάσταση των γενεών. Το φυσικό ισοζύγιο, δηλαδή η διαφορά γεννήσεων και θανάτων, βάθυνε από μείον 46.261 το 2020 σε μείον 58.449 το 2024, με ενδιάμεση κορύφωση το μείον 64.697 του 2022, τη χρονιά με τους 140.792 θανάτους.
Με βάση τα στοιχεία της Eurostat, η Ελλάδα κατατάσσεται πλέον τέταρτη γηραιότερη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με διάμεση ηλικία 47,2 ετών, αυξημένη κατά 8 έτη μέσα σε 2 δεκαετίες. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, όπως επισημαίνεται, δεν είναι η απόλυτη τιμή αλλά η ταχύτητα της μεταβολής. Παράλληλα, αλλάζει ριζικά και η δομή της ελληνικής οικογένειας. Τα μονομελή νοικοκυριά αυξήθηκαν κατά 32% μεταξύ 2011 και 2021 και έφτασαν το 1.401.443, ενώ τα νοικοκυριά με 5 μέλη και άνω μειώθηκαν κατά 14,8% και τα τετραμελή κατά 11,2%. Η εικόνα συμπληρώνεται από την υποχώρηση των έγγαμων κατά 10,7% μέσα στη δεκαετία, την ώρα που οι διαζευγμένοι αυξήθηκαν κατά 37,8% και τα σύμφωνα συμβίωσης εκτοξεύθηκαν από μόλις 1.765 το 2011 σε 39.984 το 2021.

Το Νότιο Αιγαίο στη μικρή λίστα των κερδισμένων
Η γεωγραφική κατανομή του πληθυσμού παραμένει βαθιά άνιση. Η Αττική συγκεντρώνει το 36,4% του συνόλου με 3.814.064 κατοίκους και ακολουθεί η Κεντρική Μακεδονία με 17,1% και 1.795.669 κατοίκους. Το Νότιο Αιγαίο, με 327.820 μόνιμους κατοίκους κατά την απογραφή του 2021, αντιστοιχεί στο 3,1% του πληθυσμού της χώρας, μερίδιο ίδιο με εκείνο της Ηπείρου και μεγαλύτερο από του Βορείου Αιγαίου και της Δυτικής Μακεδονίας. Το κρίσιμο στοιχείο, όμως, δεν βρίσκεται στο μερίδιο αλλά στη μεταβολή. Την περίοδο από το 2011 έως το 2021, όταν οι περισσότερες περιφέρειες της ενδοχώρας κατέγραφαν σοβαρές πληθυσμιακές απώλειες, με τη Δυτική Μακεδονία να χάνει το 10,3%, την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη το 7,6% και τη Στερεά Ελλάδα το 7,1% του πληθυσμού τους, το Νότιο Αιγαίο ενισχύθηκε κατά 6,1%, από 309.015 σε 327.820 κατοίκους. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη ποσοστιαία αύξηση πανελλαδικά, με μόνη άλλη περιφέρεια σε θετικό έδαφος την Κρήτη με οριακό συν 0,2%. Η εξέλιξη αυτή αποδίδεται, κατά τα διαθέσιμα στοιχεία, στην τουριστική και οικονομική δυναμική της περιοχής.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι το Νότιο Αιγαίο εμφανίζει και ιδιαίτερη σύνθεση ως προς το φύλο. Ενώ στο σύνολο της χώρας οι γυναίκες υπερτερούν με 51,1% έναντι 48,9% των ανδρών, στην περιφέρεια η αναλογία αντιστρέφεται, με τους άνδρες στο 50,2%, χαρακτηριστικό που συνδέεται συνήθως με περιοχές που προσελκύουν εργατικό δυναμικό.
Ρόδος και Κως οι πρωταθλήτριες των νησιών
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο εύγλωττη όταν το βλέμμα στραφεί στα επιμέρους νησιά των Δωδεκανήσων. Η Ρόδος, τρίτο μεγαλύτερο σε πληθυσμό νησί της Ελλάδας μετά την Κρήτη και την Εύβοια, ανέβασε τον μόνιμο πληθυσμό της από 115.490 κατοίκους το 2011 σε 125.113 το 2021, καταγράφοντας αύξηση 8,3%. Πρόκειται για μία από τις ισχυρότερες επιδόσεις μεταξύ όλων των μεγάλων νησιών της χώρας, την ώρα που νησιά όπως η Κέρκυρα και η Λέσβος έχαναν πληθυσμό κατά 2,9% και 3,1% αντίστοιχα, η Σαλαμίνα κατά 5,3% και η Σκόπελος κατά 8,9%. Ο Δήμος Ρόδου, μάλιστα, συγκαταλέγεται στους 10 μεγαλύτερους δήμους της Ελλάδας, στην ένατη θέση με 125.113 κατοίκους, πάνω από τα Ιωάννινα, και εμφανίζει τη μεγαλύτερη ποσοστιαία αύξηση μεταξύ όλων των μεγάλων δήμων της χώρας με συν 8,8%, τη στιγμή που ο Δήμος Αθηναίων έχανε το 4,6% και η Θεσσαλονίκη το 2,5% του πληθυσμού τους.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η πορεία της Κω, η οποία σημείωσε τη μεγαλύτερη ποσοστιαία αύξηση μεταξύ των μεγάλων νησιών της χώρας, με άνοδο 11,1% και πληθυσμό 37.089 κατοίκων το 2021 έναντι 33.388 το 2011. Ισχυρή δυναμική εμφανίζει και η Κάλυμνος, με αύξηση 9,7% και μόνιμο πληθυσμό 17.752 κατοίκων, ενώ σε θετικό πρόσημο κινήθηκαν η Κάρπαθος με συν 5,5% και 6.567 κατοίκους και οριακά η Λέρος με συν 0,9% και 7.992 κατοίκους. Η συνολική εικόνα των Δωδεκανήσων έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη γενικευμένη πληθυσμιακή αιμορραγία της ηπειρωτικής Ελλάδας και τοποθετεί το νησιωτικό σύμπλεγμα, μαζί με ορισμένα κυκλαδονήσια όπως η Νάξος, η Πάρος και η Μύκονος, στον στενό πυρήνα των περιοχών που κράτησαν και προσέλκυσαν πληθυσμό μέσα στη δεκαετία.
Η οικονομική βάση της δημογραφικής ανθεκτικότητας
Τα υπόλοιπα στοιχεία της έκθεσης φωτίζουν το υπόβαθρο αυτής της ανθεκτικότητας. Στον τουρισμό, το Νότιο Αιγαίο αναδείχθηκε το 2024 πρώτη περιφέρεια της χώρας σε διανυκτερεύσεις στα καταλύματα ξενοδοχειακού τύπου, με 32.448.000 διανυκτερεύσεις που αντιστοιχούν στο 27,8% του εθνικού συνόλου, ξεπερνώντας ακόμη και την Κρήτη που ακολουθεί με 24,8% και τα Ιόνια Νησιά με 12,3%. Η αύξηση σε σχέση με το 2023 έφτασε το 8,3%, υπερδιπλάσια του εθνικού μέσου όρου που διαμορφώθηκε στο 3,9%, με την πληρότητα κλινών στο 53,3% έναντι 50,6% πανελλαδικά. Είναι χαρακτηριστικό ότι η περιφέρεια πραγματοποιεί περισσότερες διανυκτερεύσεις από την Αττική, την Κεντρική Μακεδονία και τη Θεσσαλία μαζί.
Στην αγορά εργασίας, το ποσοστό ανεργίας στην περιφέρεια υποχώρησε στο 7,3% το 2025 από 18,8% το 2021, μια μείωση άνω των 11 ποσοστιαίων μονάδων μέσα σε μια τετραετία, με τον αριθμό των ανέργων να συρρικνώνεται από 27.100 σε 10.500 άτομα. Η επίδοση αυτή είναι χαμηλότερη από τον εθνικό μέσο όρο του 8,9% και κατατάσσει το Νότιο Αιγαίο μεταξύ των περιφερειών με τη χαμηλότερη ανεργία στη χώρα, όταν η Δυτική Μακεδονία παραμένει στο 15,3% και η Κεντρική Μακεδονία στο 11,7%. Ανάλογη δυναμική αποτυπώνεται και στην οικοδομική δραστηριότητα, όπου το Νότιο Αιγαίο, παρά το μικρό πληθυσμιακό του μέγεθος, κατέγραψε το 2025 συνολικά 3.057 οικοδομικές άδειες, αριθμό που το φέρνει στην τρίτη θέση πανελλαδικά, πίσω μόνο από την Αττική με 6.613 και την Κεντρική Μακεδονία με 3.766 και πάνω από την Κρήτη με 2.997. Αν αναχθεί ο αριθμός αυτός στον πληθυσμό, η περιφέρεια εμφανίζει με διαφορά την υψηλότερη κατασκευαστική ένταση στη χώρα, εικόνα που συνδέεται τόσο με την τουριστική επένδυση όσο και με τη στεγαστική ζήτηση που συνοδεύει την πληθυσμιακή άνοδο.
Το ανοιχτό ερώτημα  της γήρανσης
Η δημογραφική ανθεκτικότητα των Δωδεκανήσων δεν αναιρεί, ωστόσο, τις εθνικές προκλήσεις, ούτε εξασφαλίζει από μόνη της το μέλλον. Η ραγδαία γήρανση του συνολικού πληθυσμού, η καθίζηση των γεννήσεων και η διαρκής διεύρυνση του αρνητικού φυσικού ισοζυγίου ασκούν πίεση στα συστήματα υγείας και φροντίδας και υπονομεύουν σε βάθος χρόνου την παραγωγική βάση της χώρας, από την οποία δεν εξαιρούνται τα νησιά. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, που για τους άνδρες έφτασε τα 79,4 έτη και για τις γυναίκες τα 84,4 έτη το 2024, οριακά πάνω από τους ευρωπαϊκούς μέσους όρους, αποτελεί αναμφίβολα κατάκτηση, όταν όμως συνδυάζεται με την έλλειψη νέων γεννήσεων μετατρέπεται σε οξεία πρόκληση για τις υποδομές πρόνοιας, ζήτημα ιδιαίτερα κρίσιμο για μικρά νησιά με περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας. Επιπλέον, η παρατεταμένη υπογεννητικότητα οδηγεί σε σταδιακή ερήμωση των σχολικών αιθουσών και σε έλλειψη εργατικού δυναμικού σε βάθος χρόνου, φαινόμενο που στα τουριστικά νησιά καλύπτεται προσωρινά από την εσωτερική και εξωτερική μετακίνηση εργαζομένων, χωρίς όμως αυτό να συνιστά μόνιμη δημογραφική απάντηση.
Κατά τους ειδικούς, απαιτούνται ολιστικές πολιτικές, από την ενίσχυση παροχών στέγης και κινήτρων για τα νέα ζευγάρια έως τη στήριξη της μητρότητας και της γυναικείας απασχόλησης και τη δημιουργία ενός βιώσιμου περιβάλλοντος για την εργασία και την οικογένεια. Για τα Δωδεκάνησα, το ζητούμενο είναι η πληθυσμιακή δυναμική που ήδη επιδεικνύουν να μη στηρίζεται αποκλειστικά στην εποχική οικονομική έλξη του τουρισμού αλλά να μετατραπεί σε σταθερή και βιώσιμη δημογραφική ανάκαμψη, με μόνιμους κατοίκους, νέες οικογένειες και υποδομές που θα επιτρέπουν στα νησιά να κρατούν τους ανθρώπους τους όλο τον χρόνο και όχι μόνο τους μήνες της τουριστικής αιχμής.