Μηνάς Λυριστής: «Τα νησιά μας μετατρέπουν την Ελλάδα από μικρό κράτος σε κεντρικό δρώντα της Ανατολικής Μεσογείου»

• «Η Τουρκία προσπαθεί να απονομιμοποιήσει τα κυριαρχικά δικαιώματα των ελληνικών νησιών» • «Οι τουρκικές προκλήσεις δεν είναι μεμονωμένα επεισόδια, αλλά στρατηγική επιλογή» • «Η νησιωτικότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται από το κράτος των Αθηνών απλώς ως ένα μόνιμο γεωγραφικό μειονέκτημα» • «Οι Περιφέρειες και οι Δήμοι των νησιών μας πρέπει να είναι αυτόνομοι σχεδιαστές της τοπικής τους μοίρας»

Οι εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο, οι διαρκείς προκλήσεις της Άγκυρας στο πεδίο των ενεργειακών διασυνδέσεων και η ρευστότητα στη Μέση Ανατολή συνθέτουν ένα εξαιρετικά σύνθετο γεωπολιτικό σκηνικό, στο επίκεντρο του οποίου βρίσκεται η χώρα μας και, ειδικότερα, το νησιωτικό σύμπλεγμα του Αιγαίου.
Σήμερα, η «δημοκρατική» ανοίγει έναν ουσιαστικό διάλογο για το μέλλον της περιοχής μας, φιλοξενώντας μια εφ’ όλης της ύλης συνέντευξη με τον διδάκτορα Διεθνούς Πολιτικής στη Μέση Ανατολή, Μηνά Λυριστή.
Με μια ανάλυση που συνδυάζει την επιστημονική εγκυρότητα με τη ρεαλιστική ματιά των Διεθνών Σχέσεων, ο δρ. Μηνάς Λυριστής αποδομεί το τουρκικό αφήγημα περί «αντικειμενικού νομικού καθεστώτος» στα Δωδεκάνησα, εξηγεί τη στρατηγική του lawfare (εργαλειοποίηση του δικαίου) από τη γειτονική χώρα και αναδεικνύει τα νησιά μας ως το ισχυρότερο γεωστρατηγικό χαρτί της Ελλάδας.
Ταυτόχρονα, ορμώμενος από τη δική του βιωματική σχέση με τη νησιωτικότητα —έχοντας γεννηθεί στη Μύκονο και υπηρετήσει ως περιφερειακός σύμβουλος Νοτίου Αιγαίου— αλλά και με αφορμή τον νέο συλλογικό τόμο «Η δίκαιη κοινωνία δεν είναι ουτοπία· είναι επιλογή» (Εκδόσεις Παπαζήση) τον οποίο επιμελείται, καταθέτει συγκεκριμένες, προτάσεις για το μοντέλο διακυβέρνησης της χώρας με έμφαση στην αποκέντρωση, που θα μετατρέψει τα νησιά του Αιγαίου «από τουριστικούς προορισμούς σε αυτόνομες, δίκαιες και ακμάζουσες κοινότητες καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους» όπως λέει χαρακτηριστικά.

• Κύριε Λυριστή, τους τελευταίους μήνες η Άγκυρα μιλά για «αντικειμενικό νομικό καθεστώς» στα Δωδεκάνησα και απαντά με αντι-NAVTEX στις εργασίες ηλεκτρικής διασύνδεσης των Δωδεκανήσων, ενώ παράλληλα έχει παρενοχλήσει με πολεμικά πλοία τις εργασίες για τον Great Sea Interconnector στην Κάσο. Τι προσπαθούν να πετύχουν νομικά;
Η προσπάθεια της Άγκυρας να κάνει λόγο για «αντικειμενικό νομικό καθεστώς» εντάσσεται στην πάγια και συστηματική αναθεωρητική της στρατηγική. Επιδιώκει να δημιουργήσει τετελεσμένα (τα λεγόμενα faits accomplis) στο πεδίο και ένα θολό νομικό αφήγημα, το οποίο αμφισβητεί ευθέως το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.
Η παρενόχληση ερευνητικών σκαφών και οι αντι-NAVTEX δεν θα έλεγα πως αποτελούν μεμονωμένα τακτικά επεισόδια, αλλά αντιθέτως, είναι κομμάτι μιας ευρύτερης στρατηγικής επιλογής της Άγκυρας. Σε νομικούς αλλά και γεωπολιτικούς όρους, η Τουρκία προσπαθεί να απονομιμοποιήσει τα κυριαρχικά δικαιώματα των ελληνικών νησιών επί της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ τους, επιχειρώντας να κατοχυρώσει ρόλο αναπόδραστου δρώντα στον ενεργειακό σχεδιασμό της Ανατολικής Μεσογείου.
• Βλέπουμε την Τουρκία να επιχειρεί να θεσμοθετήσει τις διεκδικήσεις της στο Αιγαίο μέσω ενός εσωτερικού νομοσχεδίου. Είναι νομικά εφικτό να χρησιμοποιεί ένα κράτος την εσωτερική του νομοθεσία για να επιβάλει σύνορα και κυριαρχικά δικαιώματα; Έχει υπάρξει αντίστοιχο προηγούμενο;
Στο Διεθνές Δίκαιο, και ειδικότερα στο Δίκαιο των Συνθηκών (βλ. το Άρθρο 27 της Σύμβασης της Βιέννης), είναι απολύτως σαφές και αδιαπραγμάτευτο πως κανένα κράτος δεν μπορεί να επικαλεστεί διατάξεις του εσωτερικού του δικαίου ως δικαιολογία για τη μη εκπλήρωση των διεθνών του υποχρεώσεων. Επομένως, νομικά, η προσπάθεια της Τουρκίας στερείται οποιασδήποτε εγκυρότητας στο διεθνές στερέωμα. Αυτό που επιχειρείται, ωστόσο, είναι η εργαλειοποίηση του δικαίου, μια έννοια που σήμερα αναφέρεται με τον όρο lawfare. Δεν στοχεύουν δηλαδή να πείσουν τα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, αλλά να θεσμοθετήσουν στο εσωτερικό τους ένα νομιμοποιητικό αφήγημα το οποίο θα χρησιμοποιήσουν ως όχημα διπλωματικού καταναγκασμού απέναντι στην Ελλάδα.
• Ως αναλυτής που παρακολουθείτε στενά την Τουρκία, πώς αποτιμάτε την τρέχουσα κατάσταση στο εσωτερικό της; Η πολιτική αστάθεια στη γειτονική χώρα λειτουργεί ανασταλτικά ή, αντίθετα, την καθιστά πιο απρόβλεπτη και επικίνδυνη για εμάς;
Αρχικά, θα πρέπει να διευκρινίσω ότι το κύριο πεδίο της ακαδημαϊκής και ερευνητικής μου εστίασης είναι η Μέση Ανατολή και η γεωπολιτική της ευρύτερης περιοχής. Ωστόσο, αναλύοντας τα συστήματα εξουσίας της ευρύτερης περιοχής μας, ιδίως μέσα από το πρίσμα του Νεοκλασικού Ρεαλισμού και της θεωρίας της παν-εξισορρόπησης που χρησιμοποιώ συχνά στις μελέτες μου, είναι εμφανές ότι η εσωτερική πολιτική αστάθεια δεν λειτουργεί ανασταλτικά, αλλά πολλαπλασιαστικά ως προς τον κίνδυνο.
Η ιστορία των διεθνών σχέσεων μας διδάσκει ότι ηγεσίες που αντιμετωπίζουν εσωτερικές κρίσεις πολιτικής επιβίωσης, συχνά εξάγουν την αστάθεια, επιλέγοντας την κλιμάκωση στο εξωτερικό (όπως για παράδειγμα στο Αιγαίο) ως μηχανισμό εθνικής συσπείρωσης και αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης.

• Η Σαουδική Αραβία επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις δεσμεύσεις της προς το Παλαιστινιακό και την προσέγγιση με το Ισραήλ. Πώς επηρεάζει αυτή η λεπτή γεωπολιτική ισορροπία τη δική μας περιοχή;
Η Σαουδική Αραβία εφαρμόζει μια εξαιρετικά σύνθετη μεγάλη στρατηγική σε έναν πολυπολικό κόσμο. Όπως εξηγώ και στην υπό έκδοση (εκδόσεις Routledge) σχετική μονογραφία μου για τη νέα περιφερειακή τάξη στη Μέση Ανατολή, ο πυρήνας της στρατηγικής του Ριάντ είναι το στρατηγικό Όραμα 2030, το οποίο απαιτεί πάνω από όλα περιφερειακή σταθερότητα. Η προσέγγιση με το Ισραήλ αποτελούσε επιλογή οικονομικού και τεχνολογικού εκσυγχρονισμού, όμως το Παλαιστινιακό παραμένει υπαρξιακό ζήτημα για την νομιμοποίηση του Ριάντ ως ηγέτιδας δύναμης του ισλαμικού κόσμου. Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η ισορροπία αυτή επιβεβαιώνει ότι η Ανατολική Μεσόγειος και η Μέση Ανατολή είναι πλέον συγκοινωνούντα δοχεία. Κάθε ταλάντωση στη Σαουδαραβική διπλωματία επηρεάζει άμεσα τις προοπτικές σταθερότητας και τους περιφερειακούς άξονες συνεργασίας (όπως τα σχήματα 3+1) στους οποίους συμμετέχουμε.
• Στη μεγάλη αναμέτρηση που εξελίσσεται για την ενέργεια στην Ανατολική Μεσόγειο, τα νησιά μας αποτελούν το ισχυρό γεωστρατηγικό χαρτί της Ελλάδας ή το πιο ευάλωτο σημείο της;
Τα νησιά μας αποτελούν τον αδιαμφισβήτητο πυρήνα της εθνικής μας ισχύος στο θαλάσσιο περιβάλλον. Στη σύγχρονη γεωοικονομία, νησιωτικά συμπλέγματα όπως τα Δωδεκάνησα ή οι Κυκλάδες, προβάλλουν κυριαρχικά δικαιώματα (ΑΟΖ), ελέγχουν σημαντικούς θαλάσσιους διαδρόμους (chokepoints) και αποτελούν τους φυσικούς κόμβους για κρίσιμες ενεργειακές υποδομές μεταφοράς ενέργειας από και προς την Ευρώπη. Προφανώς απαιτούν αυξημένη επιχειρησιακή εγρήγορση και δημιουργούν συγκεκριμένες προκλήσεις ασφαλείας, αλλά η στρατηγική τους αξία είναι ανεκτίμητη. Μετατρέπουν την Ελλάδα από ένα μικρό κράτος σε κεντρικό δρώντα της Ανατολικής Μεσογείου.
• Αν έπρεπε να κάνετε μια εκτίμηση για την πορεία του Αιγαίου και της Μέσης Ανατολής σε ορίζοντα πενταετίας, προς τα πού κλίνει η πλάστιγγα; Προς τη σταθεροποίηση ή προς νέες, μεγάλες ανατροπές;
Βρισκόμαστε σε μια εποχή δομικού μετασχηματισμού προς έναν νέο, πολυπολικό κόσμο, γεγονός που εξ ορισμού γεννά αναταράξεις και αναθεωρητικές τάσεις.

Αναλύοντας το αναδυόμενο σύστημα ασφαλείας, εκτιμώ πως την επόμενη πενταετία η πλάστιγγα κλίνει περισσότερο προς τη διαχείριση κρίσεων παρά προς την οριστική σταθεροποίηση.
Στη Μέση Ανατολή οι ανακατατάξεις ισχύος θα συνεχιστούν με μεγάλη ένταση, ενώ στο Αιγαίο, όσο ο αναθεωρητισμός αποτελεί δομικό στοιχείο της κρατικής ιδεολογίας του γείτονα, το υποσύστημα θα παραμένει ανταγωνιστικό.
Η Ελλάδα οφείλει λοιπόν, να προετοιμάζεται για αντοχή σε συνθήκες γεωπολιτικής ρευστότητας.

• Έχοντας γεννηθεί και μεγαλώσει στη Μύκονο, εργαστεί μεταξύ άλλων στο Υπουργείο Εξωτερικών στην Αθήνα, και έχοντας υπηρετήσει ως περιφερειακός σύμβουλος Νοτίου Αιγαίου, έχετε μια σφαιρική εικόνα των πραγμάτων. Όταν αναλύετε τις γεωπολιτικές κρίσεις, επικρατεί η οπτική του ακαδημαϊκού ή η αγωνία του ανθρώπου που μεγάλωσε και ζει μέσα στο Αιγαίο;
Δεν θεωρώ πως αυτές οι οπτικές είναι ασύμβατες· απεναντίας, λειτουργούν αυστηρά συμπληρωματικά. Η ακαδημαϊκή έρευνα παρέχει τα θεωρητικά εργαλεία και τη μακροσκοπική ματιά για να κατανοήσεις τη “μεγάλη εικόνα” και την κατανομή ισχύος στο διεθνές σύστημα.
Ωστόσο, η βιωματική σχέση με τη νησιωτικότητα είναι αυτή που σε γειώνει. Η αγωνία και η καθημερινότητα στο Αιγαίο υπενθυμίζουν διαρκώς στον μελετητή ότι οι πολιτικές αποφάσεις και οι γεωπολιτικές αναλύσεις συνδέονται ευθέως με την ασφάλεια, την ευημερία και την επιβίωση πραγματικών ανθρώπων, ανθρώπων με τους οποίους ανταλλάζεις μια ‘καλημέρα’ κάθε πρωί.
• Την ώρα πάντως που η πλειονότητα των συνομήλικών σας με ανάλογες περγαμηνές αναζητά μια θέση σε think tanks των Βρυξελλών ή της Ουάσιγκτον, εσείς επιμένετε να δραστηριοποιείστε εντός των συνόρων.
Είναι αλήθεια πως το περιβάλλον στην πατρίδα μας συχνά γεννά ένα έντονο αίσθημα ματαιότητας. Πολλές φορές δίνεται η εντύπωση πως το ίδιο το πολιτικό σύστημα και οι διαχρονικές παθογένειές του κάνουν ό,τι περνά από το χέρι τους για να απωθήσουν το επιστημονικό δυναμικό της χώρας, αναγκάζοντας τους νέους ανθρώπους να αναζητήσουν την τύχη τους στο εξωτερικό.
Παρά τις αντιξοότητες αυτές, όμως, επιμένω να πιστεύω ότι έχουμε χρέος να παλεύουμε για τον τόπο που αγαπάμε και να προσφέρουμε όσα μπορούμε στην κοινωνία μας.
ατά καιρούς έχω δεχθεί εξαιρετικά σοβαρές και ελκυστικές προτάσεις για να εργαστώ μόνιμα εκτός Ελλάδας, τις οποίες επέλεξα συνειδητά να αρνηθώ για να παραμείνω εδώ. Έχοντας ζήσει ήδη μια φορά τη μετανάστευση εκτός συνόρων κατά τη διάρκεια των σπουδών μου, γνωρίζω καλά τι σημαίνει να αφήνεις την πατρίδα σου. Δεν είναι μια επιλογή που αποκλείω δογματικά για το μέλλον, αλλά για εμένα αποτελεί την ύστατη ανάγκη, την τελευταία επιλογή.
Η πραγματική πρόκληση, και ταυτόχρονα το καθήκον της γενιάς μας, είναι να διαμορφώσουμε τις προϋποθέσεις εκείνες ώστε η επιστημονική γνώση να μη μένει εγκλωβισμένη στα κλειστά γραφεία των Βρυξελλών, αλλά να μετουσιώνεται σε εφαρμόσιμη πολιτική πράξη που θα αλλάξει την καθημερινότητα των πολιτών μας. Αυτή ακριβώς η επιτακτική ανάγκη για μια ρεαλιστική διέξοδο από τη στασιμότητα και την αδικία ήταν και το κίνητρο για την πρόσφατη συλλογική εκδοτική μας προσπάθεια.
• Κλείνοντας, κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Παπαζήση ο νέος συλλογικός τόμος «Η δίκαιη κοινωνία δεν είναι ουτοπία· είναι επιλογή», τον οποίο επιμελείστε. Σε μια εποχή διαρκών κρίσεων που δοκιμάζουν τις αντοχές μας, πώς μπορεί αυτή η επιστημονική παρέμβαση να μετατραπεί σε εφαρμόσιμη πολιτική πράξη για την ελληνική περιφέρεια και τα νησιά μας;
Η έκδοση αυτού του συλλογικού τόμου από τις Εκδόσεις Παπαζήση γεννήθηκε από τη βαθιά πεποίθηση ότι η ακαδημαϊκή κοινότητα δεν πρέπει να παραμένει ένας αποστασιοποιημένος παρατηρητής των κοινωνικών προβλημάτων, αλλά να λειτουργεί ως παραγωγός εφαρμόσιμων και ρεαλιστικών λύσεων.
Σε μια περίοδο παρατεταμένων και πολυπαραγοντικών κρίσεων, οι αντοχές της ελληνικής κοινωνίας δοκιμάζονται οριακά.
Ο τίτλος του βιβλίου συμπυκνώνει το κεντρικό μας μήνυμα: η κοινωνική δικαιοσύνη και η ισόρροπη ανάπτυξη δεν αποτελούν ανέφικτα ιδεατά σχήματα, αλλά το αποτέλεσμα συγκεκριμένων, συνειδητών και θαρραλέων πολιτικών επιλογών.
Όταν μεταφέρουμε αυτή τη συζήτηση στην ελληνική περιφέρεια, και ιδιαίτερα στο ευαίσθητο και στρατηγικής σημασίας νησιωτικό σύμπλεγμα του Αιγαίου, η έννοια της «δίκαιης κοινωνίας» αποκτά μια πολύ χειροπιαστή γεωγραφική και κοινωνική διάσταση.
Η νησιωτικότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται από το κράτος των Αθηνών απλώς ως ένα φυσικό χαρακτηριστικό ή, ακόμα χειρότερα, ως ένα μόνιμο γεωγραφικό μειονέκτημα.
Αντίθετα, αποτελεί ένα ισχυρό αναπτυξιακό και γεωστρατηγικό κεφάλαιο, το οποίο όμως απαιτεί ειδική θεσμική μεταχείριση.
Για να μετατραπεί η επιστημονική ανάλυση σε εφαρμόσιμη πολιτική πράξη, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε έμπρακτα το επιπλέον κόστος διαβίωσης και επιχειρηματικότητας στα νησιά, διασφαλίζοντας ισότιμη πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, παιδείας, συγκοινωνιών και ψηφιακών υποδομών για κάθε νησιώτη.
Μέσα από τις σελίδες του τόμου, αναδεικνύεται η ανάγκη για μια ριζική αναδιάρθρωση του μοντέλου διακυβέρνησης της χώρας, με έμφαση στην πραγματική, ουσιαστική αποκέντρωση και την ενδυνάμωση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Οι περιφέρειες και οι δήμοι των νησιών μας δεν πρέπει να είναι απλοί, γραφειοκρατικοί διαχειριστές κρατικών κονδυλίων ή θεατές των εξελίξεων, αλλά αυτόνομοι σχεδιαστές της τοπικής τους μοίρας.
Προτείνουμε συγκεκριμένα εργαλεία: από τη δίκαιη και ορθολογική κατανομή των πόρων και τη στοχευμένη στήριξη της τοπικής παραγωγής, μέχρι τη θεσμοθέτηση πολιτικών που προστατεύουν το φυσικό περιβάλλον και την πολιτιστική κληρονομιά από τις πιέσεις μιας άναρχης τουριστικής υπερανάπτυξης.
Εν κατακλείδι, η επιστημονική αυτή παρέμβαση φιλοδοξεί να αποτελέσει έναν χρηστικό οδικό χάρτη για τους λήπτες αποφάσεων. Αν θέλουμε να κρατήσουμε τους ανθρώπους μας στον τόπο τους, αν θέλουμε τα νησιά μας να μην αντιμετωπίζονται μόνο ως θερινοί τουριστικοί προορισμοί αλλά ως ζωντανές, αυτάρκεις, ακμάζουσες και ασφαλείς κοινότητες καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, πρέπει να επιλέξουμε τη δικαιοσύνη στην πράξη.
Η γνώση και οι προτάσεις υπάρχουν· αυτό που επείγει είναι η πολιτική βούληση για να γίνει η θεωρία πράξη στην καθημερινότητα του πολίτη της ελληνικής περιφέρειας.
Είναι κατά τη γνώμη μου επιτακτικό να ξεκινήσει μια συζήτηση σε όλα αυτά τα ζητήματα, και θεωρώ πως το βιβλίο αυτό δίνει πολλαπλές αφορμές.