Ελευθερία Φτακλάκη: Η Μεσόγειος στο επίκεντρο των παγκόσμιων ανακατατάξεων

• Η διεθνολόγος μιλά για το νέο της βιβλίο, τη στρατηγική σημασία της Μεσογείου, τη θέση της Ευρώπης στις σύγχρονες γεωπολιτικές εξελίξεις και τον ρόλο της νησιωτικότητας στο μέλλον της ευρωμεσογειακής συνεργασίας

Σε μια περίοδο κατά την οποία η Μεσόγειος επανέρχεται δυναμικά στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων, η συζήτηση για το μέλλον των ευρωμεσογειακών σχέσεων αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις, οι ενεργειακές προκλήσεις, οι μεταναστευτικές πιέσεις και οι νέοι διάδρομοι εμπορίου και συνδεσιμότητας διαμορφώνουν ένα σύνθετο περιβάλλον, στο οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο και τη στρατηγική της. Με αφορμή την έκδοση του νέου της βιβλίου «Η Διακυβέρνηση των Ευρωμεσογειακών Σχέσεων. Από τη Διαδικασία της Βαρκελώνης έως το Νέο Σύμφωνο για τη Μεσόγειο», η Δρ. Ευρωπαϊκής & Διεθνούς Πολιτικής και συγγραφέας, Ελευθερία Φτακλάκη, αναλύει τις μεγάλες προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η περιοχή, αξιολογεί τις ευρωπαϊκές πολιτικές των τελευταίων τριών δεκαετιών και καταθέτει τη δική της οπτική για τον ρόλο των νησιών, τις σχέσεις ΕΕ–Τουρκίας και τη θέση της Ευρώπης στις κρίσιμες εξελίξεις της Μέσης Ανατολής. Μέσα από μια συνέντευξη με έντονο γεωπολιτικό ενδιαφέρον, η κα Φτακλάκη υποστηρίζει ότι η Μεσόγειος δεν πρέπει πλέον να αντιμετωπίζεται ως ευρωπαϊκή περιφέρεια, αλλά ως το κεντρικό στρατηγικό σταυροδρόμι της Ευρώπης για τις επόμενες δεκαετίες.
Αναλυτικά η συνέντευξη:
• Τι σας ώθησε κυρία Φτακλάκη να γράψετε το νέο σας βιβλίο “Η Διακυβέρνηση των Ευρωμεσογειακών Σχέσεων. Από τη Διαδικασία της Βαρκελώνης έως το Νέο Σύμφωνο για τη Μεσόγειο;
Όπως επισημαίνω και στην εισαγωγή του βιβλίου κα. Παμπρή, η Μεσόγειος υπήρξε διαχρονικά κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή γεωγραφική λεκάνη· αποτέλεσε έναν δυναμικό χώρο ανταλλαγών, πολιτισμών και ισχύος, εντός του οποίου διαμορφώθηκαν κομβικές ιστορικές, πολιτικές και οικονομικές διεργασίες. Στη σύγχρονη εποχή, η σημασία της όχι μόνο διατηρείται αλλά και αναβαθμίζεται ποιοτικά, καθώς η περιοχή αναδεικνύεται σε κρίσιμο γεωστρατηγικό και γεωοικονομικό κόμβο.
Στη Μεσόγειο συγκλίνουν πλέον ανταγωνιστικά αλλά και συμπληρωματικά συμφέροντα μεγάλων και περιφερειακών δρώντων, από τις θαλάσσιες προεκτάσεις της κινεζικής πρωτοβουλίας Belt and Road έως τις ευρωατλαντικές στρατηγικές για την ασφάλεια, την ανθεκτικότητα και τον έλεγχο των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας, καθώς και οι αναδυόμενοι ενεργειακοί και εμπορικοί διάδρομοι, όπως ο IMEC. Υπό αυτό το πρίσμα, η Μεσόγειος συνιστά ένα πολυεπίπεδο και ρευστό πεδίο, όπου το τοπικό, το περιφερειακό και το παγκόσμιο διαπλέκονται, καθιστώντας την κεντρικό άξονα ανάλυσης για την κατανόηση της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής.
Η ανάλυση αυτή αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα στο σημερινό γεωπολιτικό τεκτονικό περιβάλλον, το οποίο χαρακτηρίζεται από αυξανόμενο ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων, αναδιάταξη συμμαχιών και εντεινόμενη γεωοικονομική αντιπαράθεση. Η Μεσόγειος λειτουργεί ως κρίσιμος ενδιάμεσος χώρος (in-between space) όπου εκδηλώνονται οι συνέπειες της παγκόσμιας ανακατανομής ισχύος: από την πολιτικοποίηση των ενεργειακών ροών και τη στρατηγική σημασία των υποδομών συνδεσιμότητας, έως τη διαχείριση της αστάθειας στη γειτονία και την ανάδυση νέων περιφερειακών σχημάτων συνεργασίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η ευρωμεσογειακή πολιτική δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένα, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της ως γεωπολιτικός δρών σε ένα περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας και πολλαπλών μεταβάσεων. Τα τελευταία τριάντα χρόνια, από τη Διαδικασία της Βαρκελώνης έως τις πιο πρόσφατες πρωτοβουλίες, όπως το Νέο Σύμφωνο για τη Μεσόγειο, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να συγκροτήσει ένα συνεκτικό, αν και συχνά κατακερματισμένο, πλαίσιο διακυβέρνησης για την περιοχή. Η διαδρομή αυτή χαρακτηρίζεται από εναλλαγές φιλοδοξίας και αδράνειας, από διαδοχικές «πολυκρίσεις» —οικονομικές, μεταναστευτικές, ενεργειακές και γεωπολιτικές— αλλά και από επίμονες θεσμικές προσπάθειες εμβάθυνσης της συνεργασίας με τις χώρες της Νότιας και Ανατολικής Μεσογείου.
Το βιβλίο επιχειρεί μια συνολική αποτίμηση αυτής της πορείας, ξεκινώντας από την προ-Βαρκελώνη περίοδο, αναδεικνύοντας τόσο τις συνέχειες όσο και τις ασυνέχειες στη διαμόρφωση της ευρωμεσογειακής πολιτικής.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο των κρατών μελών, καθώς οι ευρωπαϊκές πολιτικές δεν αναπτύσσονται σε θεσμικό κενό, αλλά διαμορφώνονται και εφαρμόζονται μέσα από το πρίσμα εθνικών προτεραιοτήτων, ιστορικών εμπειριών και γεωπολιτικών επιδιώξεων. Μέσα από τη συγκριτική ανάλυση της Γαλλίας και της Ισπανίας, και σε αντιπαραβολή με την ελληνική περίπτωση, αναδεικνύεται πώς διαφορετικά πρότυπα στρατηγικής κουλτούρας και εξωτερικής πολιτικής οδηγούν σε διακριτές «αναγνώσεις» της Μεσογείου και, κατ’ επέκταση, σε διαφοροποιημένες προσεγγίσεις ως προς τη διακυβέρνησή της.

• Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε πρόσφατα μια ειδική στρατηγική για τα νησιά. Πώς εντάσσεται αυτή η πρωτοβουλία στη μακρά διαδρομή της ευρωμεσογειακής πολιτικής που αναλύετε στο βιβλίο σας;
Η νέα στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα νησιά συνιστά, αν και καθυστερημένη, μια σημαντική στροφή, καθώς για πρώτη φορά αναγνωρίζεται θεσμικά ότι τα νησιά δεν αποτελούν περιφερειακή «μειονότητα», αλλά κρίσιμους κόμβους συνδεσιμότητας, ενεργειακής μετάβασης και ασφάλειας. Ωστόσο, η πρωτοβουλία αυτή αναδεικνύει ταυτόχρονα ένα διαχρονικό έλλειμμα της ευρωμεσογειακής πολιτικής: την απουσία μιας συστηματικής ενσωμάτωσης της νησιωτικότητας στον πυρήνα των θεσμικών και στρατηγικών της εργαλείων.
Σε μια περιοχή όπως η Μεσόγειος, που συγκροτείται κατεξοχήν από νησιωτικά και παράκτια συστήματα, η νησιωτικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως επιμέρους τομέας πολιτικής, αλλά ως δομική διάσταση της ίδιας της ευρωμεσογειακής αρχιτεκτονικής.
Παρά τις σημαντικές επιμέρους πρωτοβουλίες, δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί ένα συνεκτικό «ευρωμεσογειακό δόγμα νησιωτικότητας» που να εντάσσει τα νησιά στους κεντρικούς άξονες συνδεσιμότητας, ενέργειας και ασφάλειας του Νέου Συμφώνου για τη Μεσόγειο και της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας. Υπό αυτό το πρίσμα, η παρούσα στρατηγική θα αποκτήσει πραγματική προστιθέμενη αξία μόνο εφόσον λειτουργήσει ως καταλύτης για την ενσωμάτωση της νησιωτικότητας στα θεσμικά εργαλεία της ευρωμεσογειακής πολιτικής, αντανακλώντας τη γεωγραφική και γεωπολιτική πραγματικότητα της περιοχής.
Η ανάληψη από την Ελλάδα της Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ το β’ εξάμηνο του 2027 προσφέρει μια σημαντική ευκαιρία να προωθηθεί αυτή η μετάβαση, σηματοδοτώντας τη στροφή από μια αποσπασματική αντιμετώπιση του «κόστους της νησιωτικότητας» προς μια ολοκληρωμένη στρατηγική που αναγνωρίζει τα νησιά ως κόμβους συνδεσιμότητας, πράσινης ενέργειας και θαλάσσιας ασφάλειας, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τις διαφοροποιημένες γεωγραφικές ιδιαιτερότητες κάθε νησιωτικού χώρου και την ανάγκη για στοχευμένες, προσαρμοσμένες πολιτικές
• Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με τις πρόσφατες εκθέσεις του τονίζει ότι υπό τις παρούσες συνθήκες η ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας δεν μπορεί να επανακινήσει, επισημαίνοντας δημοκρατική οπισθοδρόμηση και συνέχιση παραβιάσεων σε βάρος Ελλάδας και Κύπρου. Πώς ερμηνεύετε αυτή τη στάση, υπό το πρίσμα των τριάντα ετών ευρωμεσογειακής πολιτικής που μελετάτε;
Η πρόσφατη στάση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, που επαναλαμβάνει ότι υπό τις παρούσες συνθήκες η ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας δεν μπορεί να προχωρήσει, επιβεβαιώνει μια πραγματικότητα που περιγράφω ως «μακροχρόνια μεταβατικότητα». Από τη μία, η Τουρκία παραμένει ένας βασικός εταίρος στα πεδία της ασφάλειας, της μετανάστευσης και της ενέργειας· από την άλλη, όμως καταγράφει συστηματικά μια δημοκρατική οπισθοδρόμηση ως προς το αξιακό πλαίσιο της ΕΕ και τις συνεχείς παραβιάσεις των κυριαρχικών δικαιωμάτων δύο κρατών μελών της ΕΕ, της Ελλάδας και της Κύπρου .
Στο ευρωμεσογειακό πλαίσιο, αυτό διαμορφώνει μια ιδιότυπη ασυμμετρία: πρόκειται για μια χώρα απολύτως κεντρική για τη σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου, η οποία όμως δεν εντάσσεται σε μια προβλέψιμη θεσμική τροχιά ενταξιακής πορείας. Θεωρώ ότι η ΕΕ οφείλει να διατυπώσει με ειλικρίνεια ένα νέο, εναλλακτικό πλαίσιο σχέσεων – μια στρατηγική εταιρική σχέση με σαφείς όρους, μηχανισμούς παρακολούθησης και συμμόρφωσης και ρητή αναφορά στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου.
Σε αυτές τις νέες μορφές εταιρικής σχέσης, η συμμόρφωση προς τις αρχές του κράτους δικαίου και ο σεβασμός των κυριαρχικών δικαιωμάτων των γειτονικών κρατών θα πρέπει να αποτελούν σαφή και επαληθεύσιμη προϋπόθεση για την παροχή προνομιακής πρόσβασης στην ενιαία αγορά και στις βασικές πολιτικές της Ένωσης.

• Πώς εντάσσεται η πρόσφατη συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου στη Μέση Ανατολή που υπογράφηκε στα Ηλύσια Πεδία;
Η πρόσφατη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός που υπογράφηκε στα Ηλύσια Πεδία, με στόχο τον τερματισμό του πολέμου στη Μέση Ανατολή, εντάσσεται σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο όπου η ΕΕ εμφανίζεται περισσότερο ως περιφερειακός διαχειριστής συνεπειών παρά ως κεντρικός αρχιτέκτονας των εξελίξεων. Αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα «διπλωματίας των προέδρων» ΗΠΑ–Γαλλίας (και τρίτων μεσολαβητών) σε έναν πόλεμο με άμεσες επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή ασφάλεια, την ενεργειακή σταθερότητα και τη ναυτιλία, χωρίς ωστόσο αντίστοιχη ευρωπαϊκή θεσμική ορατότητα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Πρώτον, η συμφωνία επιβεβαιώνει την τάση «εξωτερικοποίησης» της ευρωπαϊκής ασφάλειας: οι καθοριστικές αποφάσεις για πόλεμο και ειρήνη στην ευρύτερη Μέση Ανατολή λαμβάνονται σε σχήματα όπου η ΕΕ, ως Ένωση, είναι απούσα ή δευτερεύουσα, παρά τον άμεσο αντίκτυπο στις ευρωπαϊκές οικονομίες, στις μεταναστευτικές ροές και στην περιφερειακή σταθερότητα. Η εικόνα αυτή έρχεται σε συνέχεια προηγούμενων κρίσεων, από τη Συρία μέχρι τη Λιβύη, όπου η Ευρώπη βρέθηκε «στο τραπέζι μεν, στο κέντρο βάρους δε».
Δεύτερον, η συμφωνία αναδεικνύει το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική «γεωπολιτικής Ένωσης» και στην πραγματική ικανότητα της ΕΕ να δρα ως αυτόνομος στρατηγικός δρων.
Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, όπως και τώρα, συνήθως περιορίζονται σε δηλώσεις στήριξης, εκκλήσεις για σεβασμό του διεθνούς δικαίου και προσφορά τεχνικής ή οικονομικής συνδρομής στην «επόμενη ημέρα», χωρίς να διαμορφώνουν οι ίδιοι τους βασικούς όρους της συμφωνίας. Έτσι, η ΕΕ εμφανίζεται περισσότερο ως η ΕΕ λειτουργεί κυρίως ως διαμορφωτής προτύπων και πάροχος πόρων, παρά ως κεντρικός αρχιτέκτονας ασφάλειας.
Τρίτον, η πρόσφατη συμφωνία λειτουργεί ως καθρέφτης των ορίων της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Παρά τις συζητήσεις για στρατηγική πυξίδα, κοινή πολιτική άμυνας και ενίσχυση της ευρωπαϊκής παρουσίας στη Μέση Ανατολή, το κεντρικό «φορτίο» της διαπραγμάτευσης εξακολουθεί να σηκώνεται από τις ΗΠΑ και επιλεγμένους περιφερειακούς μεσολαβητές. Η ΕΕ έρχεται εκ των υστέρων να υποστηρίξει την εφαρμογή, να συνδέσει την εκεχειρία με θαλάσσια ασφάλεια, κυρώσεις, ανθρωπιστική βοήθεια και ενδεχομένως ενεργειακές ροές.
Τέλος, η συμφωνία στα Ηλύσια Πεδία μπορεί να διαβαστεί ως ακόμη ένα επεισόδιο στην «ιστορία της απουσίας» της ΕΕ από τις μεγάλες στιγμές χάραξης της περιφερειακής τάξης στη Μέση Ανατολή. Αντί να λειτουργεί ως αυτόνομος broker ασφάλειας –όπως θα επέτρεπε η εμπειρία της από την πυρηνική συμφωνία με το Ιράν (JCPOA ) και τα εργαλεία της ΚΕΠΠΑ/ΚΠΑΑ– η ΕΕ παγιώνει τον ρόλο της ως συμπληρωματικός παίκτης στο επόμενο στάδιο: στη διαχείριση, στην υλοποίηση και στη σταδιακή εδραίωση της ειρήνης, όχι στη διαμόρφωση των αρχικών όρων της. Αυτό ακριβώς τοποθετεί τη συμφωνία στο κέντρο της συζήτησης για τη στρατηγική αδυναμία της Ευρώπης και την ανάγκη μιας πιο συνεκτικής, προληπτικής και προδραστικής (proactive) ευρωπαϊκής πολιτικής στη Μέση Ανατολή.
• Αν έπρεπε να προτείνετε συγκεκριμένες προτεραιότητες διακυβέρνησης για μια πιο συνεκτική ευρωμεσογειακή στρατηγική – ποιες θα ήταν;
Η ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές. Ως ερευνήτρια στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό (strategic foresight), επιχειρώ μέσα από το βιβλίο να δείξω ότι η Μεσόγειος του 2040 δεν είναι δεδομένη ούτε προδιαγεγραμμένη. Αντιθέτως, ανοίγεται μπροστά μας ένα φάσμα σεναρίων: από μια θάλασσα κατακερματισμού, κλειστών συνόρων και πολλαπλών κρίσεων, έως μια περιοχή συνδεσιμότητας, πράσινης ανάπτυξης και συνεργατικής ασφάλειας.
Οι μεσογειακές κοινωνίες –και ιδιαίτερα η νεολαία στις χώρες της Ευρώπης, της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής– μπορούν να γίνουν τα εργαστήρια αυτού του μέλλοντος: στην καινοτομία, στην κλιματική προσαρμογή, στην κοινωνική οικονομία, στη διασύνδεση με την αφρικανική ήπειρο και στα νέα δίκτυα γνώσης και κινητικότητας.
Το μήνυμα που θα ήθελα να κρατήσουν οι νεότερες γενιές είναι ότι η Μεσόγειος δεν είναι μόνο σκηνή κρίσεων, αλλά και χώρος συγκλίσεων – υπό την προϋπόθεση ότι η ΕΕ, τα κράτη μέλη της, τα κράτη της Μέσης Ανατολής και οι τοπικές κοινωνίες θα τολμήσουμε μια πιο προνοητική, συνεκτική και συμπεριληπτική διακυβέρνηση.
Αν έπρεπε να συμπυκνώσω όλο το βιβλίο σε μία μόνο σύσταση προς τους Ευρωπαίους ηγέτες, θα έλεγα το εξής: να σταματήσουμε να βλέπουμε τη Μεσόγειο ως ευρωπαϊκή “περιφέρεια” και να τη μετατρέψουμε στο βασικό στρατηγικό μας σταυροδρόμι – μαζί με τους εταίρους μας στην απέναντι όχθη. Και, πάνω σε αυτή τη νέα οπτική, να σχεδιάσουμε την ευρωμεσογειακή πολιτική με ορίζοντα γενεών και όχι εκλογικών κύκλων και εθνικών συμφερόντων.