Σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης σεισμών ανέπτυξε πιλοτικά το ΑΠΘ

Πώς θα αντι­δρού­σαν οι πολίτες και το οργα­νω­μένο κράτος στην Ελλάδα, εάν γνώ­ρι­ζαν ότι έχουν στη διάθεσή τους ελά­χι­στα δευ­τε­ρό­λε­πτα, προ­κει­μέ­νου να αντι­δρά­σουν σε επερ­χό­μενο ισχυρό σεισμό; Μπορεί μία ολό­κληρη πόλη να προ­γραμ­μα­τι­στεί σε … «safe mode», τη στιγμή που τα σει­σμικά κύματα θα φθάνουν σε κρί­σι­μες υπο­δο­μές της, όπως σχολεία, νοσο­κο­μεία, μνημεία, δημόσια κτίρια και δίκτυα κοινής ωφέ­λειας; Και τι ασκή­σεις κατά του πανικού συνί­στα­νται στους πολίτες, τη στιγμή του συνα­γερ­μού; Η αξιο­ποί­ηση μίας τόσο κρί­σι­μης πλη­ρο­φο­ρίας, όπως η προει­δο­ποί­ηση σεισμού –και μάλιστα με ακριβή προ­σέγ­γιση για το μέγεθος της δόνησης και τις ανα­με­νό­με­νες ζημιές, δύναται να σώσει ανθρώ­πι­νες ζωές και να προ­λά­βει κατα­στρο­φές. Πώς, όμως, γίνεται η δια­χεί­ρισή της;

Οι δύο πρώτες πιλο­τι­κές εφαρ­μο­γές ενός ολο­κλη­ρω­μέ­νου συστή­μα­τος έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης σεισμών ξεκί­νη­σαν στην Ελλάδα σχεδόν ταυ­τό­χρονα στο πλαίσιο του ευρω­παϊ­κού ερευ­νη­τι­κού προ­γράμ­μα­τος REAKT (http://www.reaktproject.eu/) και υλο­ποι­ή­θη­καν για την πόλη της Θεσ­σα­λο­νί­κης από την Ερευ­νη­τική Μονάδα Εδα­φο­δυ­να­μι­κής και Γεω­τε­χνι­κής Σει­σμι­κής Μηχα­νι­κής του Αρι­στο­τε­λείου Πανε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λο­νί­κης (ΑΠΘ) και για την περιοχή της γέφυρας Ρίου- Αντιρ­ρίου από το Πανε­πι­στή­μιο Πατρών.

Κατά την εκδή­λωση ενός ισχυρού σεισμού δια­δί­δο­νται σει­σμικά κύματα τριών κύριων τύπων: Τα ταχύ­τερα πρώτα κύματα «P» και τα πιο κατα­στρε­πτικά, ήτοι τα «επι­φα­νειακά» και τα «S» κύματα. Όργανα μονίμου δικτύου σε διά­φο­ρες θέσεις (π.χ. αερο­δρό­μια, νοσο­κο­μεία) κατα­γρά­φουν τα «P» κύματα και απευ­θείας μετα­δί­δουν τα δεδο­μένα σε κέντρο ελέγχου, όπου αυτο­μά­τως υπο­λο­γί­ζε­ται η ανα­με­νό­μενη ένταση του σει­σμι­κού κρα­δα­σμού και δίνεται αντί­στροφη μέτρηση μέχρι την άφιξη των εγκάρ­σιων κατα­στρε­πτι­κών σει­σμι­κών κυμάτων.

«Ένα ολο­κλη­ρω­μένο σύστημα έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης έναντι επερ­χό­με­νου σεισμού συνο­δεύ­ε­ται, εκτός από την εκτί­μηση του ανα­με­νό­με­νου σεισμού (μέγεθος, από­σταση και χρόνος άφιξης σε μια θέση), με την άμεση και σε πραγ­μα­τικό χρόνο εκτί­μηση των ανα­με­νό­με­νων ζημιών και απω­λειών, κυρίως σε κρί­σι­μες υπο­δο­μές και σημα­ντικά κτίρια», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο καθη­γη­τής Κυρια­ζής Πιτι­λά­κης, Διευ­θυ­ντής της Ερευ­νη­τι­κής Μονάδας Εδα­φο­δυ­να­μι­κής και Γεω­τε­χνι­κής Σει­σμι­κής Μηχα­νι­κής του Τμή­μα­τος Πολι­τι­κών Μηχα­νι­κών του ΑΠΘ.

Όπως διευ­κρι­νί­ζει, το πρώτο στάδιο της προει­δο­ποί­η­σης αφορά μια εκτί­μηση του πόσο ισχυρός θα είναι ο κρα­δα­σμός του εδάφους από έναν συγκε­κρι­μένο σεισμό, σε συγκε­κρι­μένη από­σταση από το γενε­σιουργό ρήγμα του σεισμού, ενώ το δεύτερο στάδιο αφορά την εξει­δι­κευ­μένη εκτί­μηση του επι­πέ­δου βλαβών, που ενδέ­χε­ται να προ­κα­λέ­σει ο κρα­δα­σμός σε ένα κτίριο ή μια υποδομή, αρκεί να έχει προη­γη­θεί κατάλ­ληλη μελέτη του κτιρίου ή της υπο­δο­μής, για να είναι γνωστό πώς απο­κρί­νε­ται στον εκά­στοτε εδαφικό κρα­δα­σμό.

«Πόσες ζωές διαρ­κούν 10 δευ­τε­ρό­λε­πτα;»
Εύλογο ερώτημα είναι ποιες δια­δι­κα­σίες -αυτοματοποιημένες και μη- μπορεί να προ­βλε­φθούν, όταν το περι­θώ­ριο αντί­δρα­σης που εξα­σφα­λί­ζει ένα σύστημα έγκαι­ρης ειδο­ποί­η­σης σεισμών είναι της τάξης μερικών δευ­τε­ρο­λέ­πτων… Για παρά­δειγμα, τι γίνεται, αν πρέπει να εκκε­νω­θεί ένα νοσο­κο­μείο; «Με κατάλ­ληλη οργά­νωση και ο χρόνος των μερικών δευ­τε­ρο­λέ­πτων είναι ζωτικής σημα­σίας και μπορεί να σώσει ζωές και περιου­σίες», δια­βε­βαιώ­νει ο κ.Πιτι­λά­κης και εξηγεί: «Για τα ελλη­νικά δεδο­μένα, που ο χρόνος αντί­δρα­σης στην πλειο­ψη­φία των “συνα­γερ­μών” θα είναι σχετικά μικρός -ίσως μικρό­τε­ρος των 10 δευτερολέπτων- θα πρέπει να ληφθούν ειδικά μέτρα ατο­μι­κής προ­στα­σίας και να οργα­νω­θεί κατάλ­ληλα το σύστημα αντί­δρα­σης του πλη­θυ­σμού και των αρμο­δίων φορέων. Πολλά μπορούν να γίνουν σε 7-10 δευ­τε­ρό­λε­πτα (χρόνος αντί­δρα­σης για σεισμό αντί­στοιχο με αυτόν του 1978 για τη Θεσ­σα­λο­νίκη). Για παρά­δειγμα, να δοθεί εντολή από τον πύργο ενα­έ­ριας κυκλο­φο­ρίας του αερο­δρο­μίου “Μακε­δο­νία” να καθυ­στε­ρή­σει μια προ­σγεί­ωση, να ακι­νη­το­ποι­η­θούν βαριά μηχα­νή­ματα στις προ­βλή­τες του ΟΛΘ, να δια­κο­πεί η παροχή φυσικού αερίου ή άλλων επι­κίν­δυ­νων υλικών, ή η κίνηση συρμών του μετρό όταν με το καλό αρχίσει να λει­τουρ­γεί, να δια­κο­πεί προ­σω­ρινά μια λεπτή χει­ρουρ­γική επέμ­βαση στο ΑΧΕΠΑ, ακόμη και οι μαθητές ενός σχο­λείου να πάρουν κάποια πολύ βασικά μέτρα αυτο­προ­στα­σίας π.χ. να μπουν κάτω από τα θρανία».

Ο καθη­γη­τής διευ­κρι­νί­ζει, πάντως, ότι μέτρα όπως τα παρα­πάνω θα πρέπει να ληφθούν, όταν το επίπεδο συνα­γερ­μού και η τρω­τό­τητα κάποιου κτιρίου είναι στο «κόκκινο». «Δε σημαί­νει ότι για κάθε σεισμό θα πρέπει να γίνο­νται όλα αυτά. Και εδώ ακριβώς βρί­σκε­ται η μεγάλη σημασία του συστή­μα­τος για το οποίο συζη­τάμε», τονίζει.

«Η βασική υποδομή για το σύστημα υπάρχει στην Ελλάδα»

Χρειά­ζε­ται η Ελλάδα ένα ολο­κλη­ρω­μένο σύστημα έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης επερ­χό­με­νων σεισμών; Ο κ.Πιτι­λά­κης εκτιμά πως «θα ήταν χρήσιμο να υπάρχει σύστημα έγκαι­ρης ειδο­ποί­η­σης που να καλύ­πτει τον ελλα­δικό χώρο στο σύνολό του και κυρίως τις μεγάλες πόλεις και κρί­σι­μες υπο­δο­μές π.χ. το σύστημα παρα­γω­γής και μετα­φο­ράς ηλε­κτρι­κής ενέρ­γειας ή βιο­μη­χα­νι­κές εγκα­τα­στά­σεις». Σημειώ­νει δε ως «πολύ θετικό σημείο», σε σχέση με το στάδιο εκτί­μη­σης της σει­σμι­κής δόνησης, ότι «η βασική υποδομή που απαι­τεί­ται για να στη­ρί­ξει ένα τέτοιο σύστημα υπάρχει ήδη και είναι τα μόνιμα δίκτυα σει­σμο­γρά­φων και επι­τα­χυν­σιο­γρά­φων των δια­φό­ρων ερευ­νη­τι­κών φορέων της χώρας».

«Αυτό που χρειά­ζε­ται είναι να γίνει μια συντο­νι­σμένη διάθεση ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού από τα ερευ­νη­τικά κέντρα και τα Πανε­πι­στή­μια, έτσι ώστε το σύστημα να λει­τουρ­γή­σει, να βαθ­μο­νο­μη­θεί, να ελεγ­χθεί η αξιο­πι­στία του και να προ­τα­θούν συγκε­κρι­μέ­νες ανα­βαθ­μί­σεις/βελ­τιώ­σεις της υπάρ­χου­σας υπο­δο­μής», επι­ση­μαί­νει, ενώ για το στάδιο εκτί­μη­σης των βλαβών διευ­κρι­νί­ζει πως «υπάρχει η σχετική τεχνο­γνω­σία του­λά­χι­στον στο Εργα­στή­ριο μας, όπως θα φανεί και στην συνέ­χεια, αλλά βρι­σκό­μα­στε ακόμη μακριά από μια συστη­μα­τική και καθο­λική εφαρ­μογή».

Σε ό,τι αφορά τη στάση των αρμό­διων φορέων της Πολι­τείας έναντι των πολι­τι­κών πρό­λη­ψης για τους σει­σμούς ο καθη­γη­τής επι­ση­μαί­νει την ανάγκη για «μια ριζική ανα­μόρ­φωση αυτού που λέγεται πολι­τική προ­στα­σία στην Ελλάδα, ώστε να εκσυγ­χρο­νι­σθεί και να απο­κτή­σει τις δυνα­τό­τη­τες που χρειά­ζε­ται για να επι­τε­λέ­σει το σκοπό της απο­τε­λε­σμα­τικά και για το καλό των πολιτών, της οικο­νο­μίας και της κοι­νω­νίας γενι­κό­τερα».

«Από το ΑΧΕΠΑ ειδο­ποι­ή­σεις για όλη τη Θεσ­σα­λο­νίκη»

Το σύστημα έγκαι­ρης ειδο­ποί­η­σης, με τη μορφή που εφαρ­μό­ζε­ται πιλο­τικά στην Ερευ­νη­τική Μονάδα του ΑΠΘ, αφορά ολό­κληρο το πολε­ο­δο­μικό συγκρό­τημα της Θεσ­σα­λο­νί­κης, δηλαδή μπορεί εύκολα να παρέχει ειδο­ποί­ηση σε οποιο­δή­ποτε σημείο της πόλης. Η πρώτη ολο­κλη­ρω­μένη πιλο­τική εφαρ­μογή του συστή­μα­τος άμεσης εκτί­μη­σης των ανα­με­νό­με­νων βλαβών από ισχυρή σει­σμική δόνηση έγινε σε ένα από τα κτίρια (στη Νευ­ρο­λο­γική Κλινική) του πανε­πι­στη­μια­κού νοσο­κο­μείου ΑΧΕΠΑ.

Η Δρ. Ζαφει­ρία Ρου­με­λιώτη, Σει­σμο­λό­γος του ΑΠΘ εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: «Κατά τη διάρ­κεια του ερευ­νη­τι­κού προ­γράμ­μα­τος REAKT και σε συνερ­γα­σία με το ερευ­νη­τικό κέντρο GFZ Helmholtz-Zentrum Potsdam της Γερ­μα­νίας έγινε εγκα­τά­σταση 13 επι­τα­χυν­σιο­γρά­φων σε διάφορα κομβικά σημεία και σε δια­φο­ρε­τι­κούς ορόφους του κτιρίου. Τα δεδο­μένα που συλ­λέ­χθη­καν χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για την εκτί­μηση της σημε­ρι­νής πραγ­μα­τι­κής κατά­στα­σης της τρω­τό­τη­τας του κτιρίου, λαμ­βά­νο­ντας υπόψη παρά­γο­ντες όπως π.χ. η γήρανση των υλικών κατα­σκευής του από την εποχή που κτί­στηκε μέχρι σήμερα. Τα απο­τε­λέ­σματα της ειδικής αυτής μελέτης μπορούν πλέον να συν­δυα­στούν με το σύστημα έγκαι­ρης ειδο­ποί­η­σης και σε περί­πτωση ισχυρού σεισμού να δοθεί άμεσα (εντός λίγων δευ­τε­ρο­λέ­πτων από τη γένεση του σεισμού) μια εκτί­μηση του επι­πέ­δου βλαβών που είναι πιθα­νό­τερο να παρου­σιά­σει το συγκε­κρι­μένο κτίριο».

«Το σχετικό δίκτυο βρί­σκε­ται σε συνεχή λει­τουρ­γία παρά το ότι το ερευ­νη­τικό πρό­γραμμα REAKT έχει πλέον ολο­κλη­ρω­θεί και ο αριθμός των υπό παρα­κο­λού­θηση κτιρίων εντός της Πανε­πι­στη­μιού­πο­λης έχει ανέλθει πλέον σε 3 μέσω της υπο­στή­ρι­ξης των ερευ­νη­τι­κών μας προ­σπα­θειών από τον Ειδικό Λογα­ρια­σμό Κον­δυ­λίων Έρευνας του ΑΠΘ», προ­σθέ­τει.

Σε ό,τι αφορά τον χρόνο αντί­δρα­σης που εξα­σφα­λί­ζει το εν λόγω σύστημα η κ. Ρου­με­λιώτη παρα­τη­ρεί: «Σε γενικές γραμμές, ο χρόνος αντί­δρα­σης εξαρ­τά­ται από το πόσο μακριά από τη θέση ενδια­φέ­ρο­ντος βρί­σκε­ται το επί­κε­ντρο του σεισμού. Όσο πιο μακρι­νός είναι ο σεισμός, τόσο μεγα­λύ­τε­ρος είναι ο χρόνος αντί­δρα­σης. Στην Ελλάδα, αν θυμη­θούμε τους πιο φονι­κούς σει­σμούς των τελευ­ταίων δεκα­ε­τιών (Καλα­μάτα 1986, Αίγιο 1995, Πάρνηθα 1999), εύκολα συμπε­ραί­νουμε ότι το πρό­βλημά μας δεν είναι τόσο οι μεγάλοι μακρι­νοί σεισμοί, αλλά οι μεσαίου μεγέ­θους, κοντι­νοί στις πόλεις μας σεισμοί. Σε αυτές τις περι­πτώ­σεις ο χρόνος αντί­δρα­σης είναι της τάξης των μερικών δευ­τε­ρο­λέ­πτων. Στην Κρήτη και τα νησιά του νοτίου Αιγαίου όπου σημα­ντικό ποσοστό των σεισμών είναι σεισμοί βάθους, ο χρόνος αντί­δρα­σης μπορεί να φτάσει και τα 20-30 δευ­τε­ρό­λε­πτα».

«Εκπαι­δεύ­ο­ντας τους πολίτες»

«Σε λίγα δευ­τε­ρό­λε­πτα θα νιώσετε ισχυρά σει­σμικά κύματα», προει­δο­ποιεί μήνυμα από το σύστημα έγκαι­ρης ειδο­ποί­η­σης σεισμών. «Θα πρέπει να δράσετε γρήγορα, για να προ­στα­τεύ­σετε τον εαυτό σας. Μείνετε ήρεμοι και φρο­ντί­στε για την ασφά­λειά σας, ανάλογα με το περι­βάλ­λον στο οποίο βρί­σκε­στε. Εάν βρί­σκε­στε στο σπίτι σας προ­στα­τεύ­στε το κεφάλι σας, μείνετε κάτω από ένα τραπέζι, μην τρέξετε έξω και μην ανη­συ­χείτε για το φυσικό αέριο στην κουζίνα σας. Εάν βρί­σκε­στε σε δημόσιο κτίριο ακο­λου­θή­στε τις οδηγίες, που θα δώσουν οι υπεύ­θυ­νοι. Εάν οδη­γείτε μην επι­βρα­δύ­νετε απότομα, ενερ­γο­ποι­ή­στε τα αλάρμ, για να προει­δο­ποι­ή­σετε τους υπό­λοι­πους οδηγούς και έπειτα κατε­βά­στε ταχύ­τητα ομαλά. Εάν περ­πα­τάτε στον δρόμο προ­σέξτε για το ενδε­χό­μενο κατάρ­ρευ­σης τμη­μά­των κτιρίων. Αν βρί­σκε­στε μέσα σε λεω­φο­ρείο ή τρένο κρα­τη­θείτε γερά από κάποια χει­ρο­λαβή. Αν βρί­σκε­στε στο ασανσέρ κατε­βείτε στον πρώτο όροφο που μπο­ρείτε να στα­μα­τή­σετε. Αν είστε σε βουνό προ­σέξτε για κατο­λι­σθή­σεις».

Ένας γενικός συνα­γερ­μός, ή ένα προ­σω­πικό μήνυμα στο κινητό πως σε διά­στημα λίγων δευ­τε­ρο­λέ­πτων θα σημειω­θεί ένας ισχυρός σεισμός, είναι μία πλη­ρο­φο­ρία όχι εύκολα δια­χει­ρί­σιμη από τους ανθρώ­πους που τη λαμ­βά­νουν. Στην Ιαπωνία και σε άλλες χώρες, όπου πολίτες και φορείς είναι εξοι­κειω­μέ­νοι με τις συχνές και κατά καιρούς ισχυρές σει­σμι­κές δονή­σεις, τα συστή­ματα έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης απο­τε­λούν πολύ­τιμα εργα­λεία για την προ­στα­σία των ανθρώ­πων και κρί­σι­μων υπο­δο­μών και δικτύων. Η εκπαί­δευση των χρηστών των συστη­μά­των έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης είναι διαρκής, με απλές οδηγίες, όπως αυτές παρα­πάνω που προ­έρ­χο­νται από ενη­με­ρω­τικό φυλ­λά­διο της Ιαπω­νι­κής Μετε­ω­ρο­λο­γι­κής Υπη­ρε­σίας ( www.jma.go.jp/jma/en/Activities/eew.html ).

Όταν φτάνει μία έγκαιρη ειδο­ποί­ηση σεισμού και εκτι­μά­ται μία βλάβη σε σιδη­ρο­δρο­μική γραμμή το κέντρο ελέγχου κίνησης μέσω ασύρ­μα­του δικτύου υπο­χρε­ώ­νει όλα τα τρένα να στα­μα­τή­σουν αμέσως λόγω κιν­δύ­νου. Σε ένα εργο­τά­ξιο, όταν οι εργάτες ειδο­ποιού­νται για τα ισχυρά σει­σμικά κύματα που έρχο­νται, απο­μα­κρύ­νο­νται από τους γερα­νούς και κατα­φεύ­γουν σε ασφαλές μέρος, ενώ οι χει­ρι­στές των γερανών κατε­βά­ζουν τα αντι­κεί­μενα. Σε ακτι­νο­λο­γι­κές εγκα­τα­στά­σεις ανοί­γουν αυτό­ματα όλες οι πόρτες για να δώσουν στους ασθε­νείς τη δυνα­τό­τητα να απο­μα­κρυν­θούν

«Στην Καλι­φόρ­νια, όπου δια­φο­ρε­τικά συστή­ματα έγκαι­ρης ειδο­ποί­η­σης δοκι­μά­ζο­νται συστη­μα­τικά τα τελευ­ταία χρόνια, ψηφί­στηκε το 2013 νόμος, ο οποίος καθιστά υπο­χρε­ω­τική την ύπαρξη τέτοιου συστή­μα­τος. Εκεί το σύστημα δεν απευ­θύ­νε­ται στους πολίτες, αλλά στους υπεύ­θυ­νους πολι­τι­κής προ­στα­σίας και σε δια­χει­ρι­στές κρί­σι­μων υπο­δο­μών. Σε άλλες χώρες όπως η Ιαπωνία και το Μεξικό, το σύστημα απευ­θύ­νε­ται άμεσα και στους πολίτες», ανα­φέ­ρει ο κ. Πιτι­λά­κης, ενώ η κ. Ρου­με­λιώτη προ­σθέ­τει:

«Σε χώρες όπου συστή­ματα έγκαι­ρης ειδο­ποί­η­σης απευ­θύ­νο­νται άμεσα στους πολίτες έχει δια­πι­στω­θεί ο πανικός που ένας συνα­γερ­μός μπορεί να προ­κα­λέ­σει. Το μόνο σχέδιο εκπαί­δευ­σης σε αυτές τις περι­πτώ­σεις δεν μπορεί να είναι άλλο από τη διαρκή ενη­μέ­ρωση των πολιτών ως προς το πώς μπορούν να δια­χει­ρι­στούν την πλη­ρο­φο­ρία που τους παρέ­χε­ται. Ακόμα και οι πιο έμπει­ροι στη λήψη τέτοιων μηνυ­μά­των Ιάπωνες, μετά το σεισμό Μ9.0 του Tohoku δήλωσαν σε ποσοστό >50% ότι δεν μπό­ρε­σαν να αντι­δρά­σουν σωστά στον συνα­γερμό, είτε επειδή πανι­κο­βλή­θη­καν, είτε επειδή δεν πρό­λα­βαν. Ωστόσο, στην πλειο­ψη­φία τους εξα­κο­λου­θούν να θέλουν να λαμ­βά­νουν μηνύ­ματα έγκαι­ρης ειδο­ποί­η­σης (π.χ. στο κινητό τους ή στα ΜΜΕ) έστω και για να μπορούν να προ­ε­τοι­μα­στούν ψυχο­λο­γικά για την επερ­χό­μενη δόνηση».

ΕΘΝΟΣ