Η επόμενη πλημμύρα ξέρει ήδη τη διεύθυνσή σου

Τη νύχτα της 10ης Σεπτεμ­βρίου 2023, δύο φράγ­ματα πάνω από την Ντέρνα της Λιβύης έσπασαν μέσα στο σκοτάδι. Ένας τοίχος νερού και λάσπης κατέ­βηκε στην πόλη και ισο­πέ­δωσε ολό­κλη­ρες συνοι­κίες μέσα σε λεπτά. Οι νεκροί υπο­λο­γί­ζο­νται από 5.000 έως 15.000. Οι επι­ζώ­ντες μίλησαν για κάτι σαν τσου­νάμι. Ήταν η πιο φονική καιρική κατα­στροφή στην ιστορία της περιο­χής.

Εύκολο να το δούμε ως μια μακρινή τρα­γω­δία σε μια απο­τυ­χη­μένη χώρα. Λάθος. Γιατί η καται­γίδα που σκότωσε την Ντέρνα, ο «μεσο­γεια­κός κυκλώ­νας» Daniel, δεν γεν­νή­θηκε στη Λιβύη. Γεν­νή­θηκε στο Ιόνιο, βού­λιαξε πρώτα τη Θεσ­σα­λία, και μετά, τρα­φείσα από μια Μεσό­γειο σε θερ­μο­κρα­σίες ρεκόρ, στρά­φηκε νότια. Είναι η ίδια θάλασσα που βρέχει τα νησιά μας. Και ανε­βαί­νει.

Κώστας Καστα­νά­κης

Δημο­σιο­γρά­φος ΕΣΗΕΠΗΝ

Το μέγεθος του προ­βλή­μα­τος

Ας δούμε τα στοι­χεία ψυχρά, γιατί είναι αρκετά τρο­μα­κτικά από μόνα τους. Σύμφωνα με το Ευρω­παϊκό Κέντρο Μεσο­πρό­θε­σμων Προ­γνώ­σεων (ECMWF), η στάθμη της Μεσο­γείου ανε­βαί­νει πάνω από 3 χιλιο­στά τον χρόνο τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες, ενώ η Δια­κυ­βερ­νη­τική Επι­τροπή για το Κλίμα (IPCC) προ­βλέ­πει άνοδο 0,3 έως 1 μέτρο μέχρι το τέλος του αιώνα.

Πίσω από αυτόν τον φαι­νο­με­νικά μικρό αριθμό κρύ­βε­ται μια απλή και σκληρή αλήθεια. Η Μεσό­γειος έχει ελά­χι­στη παλίρ­ροια, σχεδόν δεν ανε­βο­κα­τε­βαί­νει μόνη της. Έτσι, κάθε εκα­το­στό ανόδου της μέσης στάθμης μετα­τρέ­πε­ται σχεδόν απευ­θείας σε κίνδυνο πλημ­μύ­ρας. Κάθε καται­γίδα ξεκινά από ψηλό­τερο σημείο. Ο Ευρω­παϊ­κός Οργα­νι­σμός Περι­βάλ­λο­ντος το λέει ωμά: μια άνοδος μόλις 10 εκα­το­στών δεκα­πλα­σιά­ζει τη συχνό­τητα των πλημ­μυ­ρών. Και οι πλημ­μύ­ρες που σήμερα θεω­ρούμε γεγονός μιας φοράς στον αιώνα θα γίνο­νται δέκα φορές συχνό­τε­ρες στις μεσο­γεια­κές ακτές πριν καν το 2050.

Υπάρχει και χει­ρό­τερο. Η ίδια η στεριά βυθί­ζε­ται. Σύμφωνα με το ευρω­παϊκό ερευ­νη­τικό πρό­γραμμα SAVEMEDCOASTS, περίπου 19.000 χιλιό­με­τρα χαμηλών μεσο­γεια­κών ακτών εκτί­θε­νται ολοένα περισ­σό­τερο, και οι ακτές της Ελλάδας, της Ιταλίας και της Ισπα­νίας υφί­στα­νται καθί­ζηση, δηλαδή κατα­κά­θο­νται σιγά σιγά, κάτι που επι­τα­χύ­νει ακόμη περισ­σό­τερο τη σχετική άνοδο της θάλασ­σας. Το Αιγαίο μπαίνει ρητά στις πιο ευά­λω­τες ζώνες. Και πάνω από όλα, η υπερ­θερ­μα­σμένη θάλασσα γεννά ολοένα και πιο βίαια medicanes, σαν τον Daniel και σαν τον Ιανό που χτύπησε την Ελλάδα το 2020.

Η κοινή μοίρα της λεκάνης

Εδώ είναι που το πρό­βλημα παύει να είναι ελλη­νικό και γίνεται μεσο­γειακό. Γιατί η θάλασσα δεν ρωτά δια­βα­τή­ρια, και η λεκάνη μοι­ρά­ζε­ται μία μοίρα.

Κοι­τάξτε την απέ­να­ντι όχθη. Η Αλε­ξάν­δρεια, η μεγα­λύ­τερη πόλη ολό­κλη­ρης της Μεσο­γείου με περίπου 7 εκα­τομ­μύ­ρια κατοί­κους, βυθί­ζε­ται και ταυ­τό­χρονα την πολιορ­κεί η θάλασσα. Το 37% των κτιρίων της στέ­κε­ται σε λιγό­τερο από ένα χιλιό­με­τρο από το νερό, και πολλά ήδη καταρ­ρέ­ουν. Πιο μέσα, στο Δέλτα του Νείλου όπου ζει το 60% των Αιγυ­πτίων, το υφάλ­μυρο νερό της θάλασ­σας τρυ­πώ­νει στα χωράφια και δηλη­τη­ριά­ζει τη γη. Σύμφωνα με ανάλυση του Baker Institute του Πανε­πι­στη­μίου Rice, μια άνοδος μισού μέτρου θα εκτό­πιζε ως 2 εκα­τομ­μύ­ρια ανθρώ­πους. Ένα μέτρο θα βού­λιαζε μεγάλο μέρος της πόλης, και επι­στή­μο­νες εκτι­μούν ότι το 25% του Δέλτα μπορεί να εξα­φα­νι­στεί ως το 2100.

Δεν είναι ανθρω­πι­στικό πρό­βλημα κάποιου άλλου. Εκα­τομ­μύ­ρια εκτο­πι­σμέ­νοι από τις νότιες ακτές της Μεσο­γείου σημαί­νουν νέα κύματα μετα­νά­στευ­σης προς την Ευρώπη, με πύλη, για άλλη μια φορά, την Ελλάδα. Όπως ο πόλεμος και η ξηρασία, έτσι και η θάλασσα στέλνει ανθρώ­πους βόρεια. Η δική μας εκτε­θει­μένη ακτή είναι ταυ­τό­χρονα θύμα και προ­ο­ρι­σμός.

Πώς βοηθά η τεχνητή νοη­μο­σύνη, και πού κολλάει

Σε αυτό το σκηνικό έρχεται η υπό­σχεση της τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης, και είναι πραγ­μα­τική. Νέα μοντέλα AI μαθαί­νουν να προ­βλέ­πουν τις ακραίες υπε­ρυ­ψώ­σεις της στάθμης τρέ­χο­ντας πολύ πιο γρήγορα και φθηνά από τα κλασικά μοντέλα φυσικής. Αυτό επι­τρέ­πει να δοκι­μά­σεις χιλιά­δες μελ­λο­ντικά σενάρια, κάτι ανε­κτί­μητο όταν προ­σπα­θείς να υπο­λο­γί­σεις την πιθα­νό­τητα ενός σπάνιου αλλά κατα­στρο­φι­κού γεγο­νό­τος. Για μια περιοχή με λίγους πόρους σαν τη Μεσό­γειο, μια φθηνή και γρήγορη πρό­βλεψη είναι δώρο.

Όμως ας μην ξεγε­λιό­μα­στε, και το παρα­δέ­χε­ται και η ίδια η έρευνα. Η AI έχει δύο σοβαρά όρια. Δυσκο­λεύ­ε­ται ακριβώς με τα σπάνια ακραία φαι­νό­μενα, αυτά που σκο­τώ­νουν, επειδή υπάρ­χουν λίγα παρα­δείγ­ματά τους για να μάθει. Και δυσκο­λεύ­ε­ται να προ­βλέ­ψει ένα μέλλον που δεν μοιάζει με το παρελ­θόν, δηλαδή ακριβώς το κλίμα προς το οποίο τρέ­χουμε. Πάνω από όλα, η AI δεν είναι αυτό­νομη. Τρέ­φε­ται από μοντέλα φυσικής και από μετρή­σεις του πραγ­μα­τι­κού κόσμου. Χωρίς αυτά, δεν δίνει αλήθεια, δίνει ψεύτικη σιγου­ριά. Κι όπως έχουμε ξανα­γρά­ψει, αυτά ακριβώς τα συστή­ματα παρα­τή­ρη­σης των θαλασ­σών απει­λού­νται σήμερα με περι­κο­πές.

Το μάθημα της Ντέρνα

Ας γυρί­σουμε εκεί που ξεκι­νή­σαμε, γιατί η Ντέρνα κρύβει το πιο σημα­ντικό μάθημα. Το πρό­βλημα εκεί δεν ήταν μόνο η έλλειψη πρό­βλε­ψης. Ήταν ότι οι αρχές είπαν στους κατοί­κους να μείνουν στα σπίτια τους, αντί να τους απο­μα­κρύ­νουν. Η καται­γίδα ήταν γνωστή. Η αλυσίδα έσπασε στον κρίκο ανάμεσα στην προει­δο­ποί­ηση και τη δράση.

Αυτό αλλάζει τα πάντα στο πώς δια­βά­ζουμε την υπό­σχεση της τεχνο­λο­γίας. Η AI κονταί­νει τον πρώτο κρίκο, την πρό­βλεψη. Αλλά μια τέλεια πρό­βλεψη που δεν μετα­τρέ­πε­ται σε έγκαιρη προει­δο­ποί­ηση και σε πραγ­μα­τική εκκέ­νωση δεν σώζει κανέναν. Σώζει η ολό­κληρη αλυσίδα.

Άρα το συμπέ­ρα­σμα για την Ελλάδα και την Ευρώπη είναι διπλό. Πρέπει να επεν­δύ­σουμε στα δεδο­μένα και στα ευρω­παϊκά συστή­ματα παρα­τή­ρη­σης σαν το Copernicus, ώστε τα έξυπνα εργα­λεία να έχουν με τι να τραφούν. Και πρέπει να χτί­σουμε την υπό­λοιπη αλυσίδα, τα σχέδια εκκέ­νω­σης, τις άμυνες, τη συνερ­γα­σία ολό­κλη­ρης της λεκάνης, ακόμη και με δύσκο­λους γεί­το­νες. Γιατί η θάλασσα είναι κοινή. Και αν δεν χτί­σουμε κοινή άμυνα, η επόμενη Ντέρνα δεν θα είναι απα­ραί­τητα στην άλλη όχθη.