Ποια νησιά ερημώνουν; Γιατί τα Δωδεκάνησα έχουν τόσο χαμηλές εκπαιδευτικές επιδόσεις;

Ποιο είναι το νησί που πή­γαι­νε και πάει κό­ντρα στο ρεύμα των μειω­μέ­νων γεν­νή­σε­ων στην Ελ­λά­δα; Γιατί τα Δω­δε­κά­νη­σα έχουν τόσο χα­μη­λές εκ­παι­δευ­τι­κές επι­δό­σεις; Ποιο είναι το νησί με το με­γα­λύ­τε­ρο δη­μό­σιο τομέα στην Ελ­λά­δα ανα­λο­γι­κά με τον πλη­θυ­σμό του;

Τις απα­ντή­σεις σε αυτές και σε εκα­το­ντά­δες ακόμα ερω­τή­σεις μπο­ρεί κα­νείς να βρει στον «Ατλα­ντα των νη­σιών», ψη­φια­κή βι­βλιο­θή­κη των ελ­λη­νι­κών νη­σιών που δη­μιούρ­γη­σαν οι κα­θη­γη­τές Μ. Βα­ΐ­της, Θ. Κίζος και Γ. Σπι­λά­νης του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Αι­γαί­ου σε συ­νερ­γα­σία με την Ελ­λη­νι­κή Στα­τι­στι­κή Υπη­ρε­σία.

Τα 80 κα­τοι­κη­μέ­να ελ­λη­νι­κά νησιά από τα συ­νο­λι­κά 114 λει­τούρ­γη­σαν ως βάση δε­δο­μέ­νων. Συ­γκε­ντρώ­θη­καν και τέ­θη­καν σε επε­ξερ­γα­σία όλοι οι βα­σι­κοί το­μείς της οι­κο­νο­μί­ας, της κοι­νω­νί­ας και του πε­ρι­βάλ­λο­ντος. Τα στοι­χεία προ­έρ­χο­νται κυ­ρί­ως από την ΕΛ.ΣΤΑΤ. αλλά και άλλες ελ­λη­νι­κές και ευ­ρω­παϊ­κές πηγές.  Ο «Ατλας» φι­λο­δο­ξεί να παί­ξει το ρόλο του ερ­γα­λεί­ου τεκ­μη­ρί­ω­σης για να χα­ρα­χτούν ανα­πτυ­ξια­κές πο­λι­τι­κές τόσο σε επί­πε­δο χώρας (νη­σιω­τι­κή πο­λι­τι­κή) όσο και σε πε­ρι­φε­ρεια­κό και το­πι­κό επί­πε­δο. Βέ­βαια τα δε­δο­μέ­να (με τις ελ­λεί­ψεις που έχουν και θα έχουν) από μόνα τους δεν επαρ­κούν. Το Ερ­γα­στή­ριο Το­πι­κής και Νη­σιω­τι­κής Ανά­πτυ­ξης του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Αι­γαί­ου έχει επε­ξερ­γα­στεί ανα­πτυ­ξια­κή στρα­τη­γι­κή για τον ελ­λη­νι­κό νη­σιω­τι­κό χώρο αξιο­ποιώ­ντας την ελ­λη­νι­κή και δι- εθνή εμπει­ρία και ενα­σχό­λη­ση με το θέμα από το 1992.

Η μα­κρο­χρό­νια εξέ­λι­ξη του συ- νο­λι­κού πλη­θυ­σμού αντα­να­κλά το δυ­να­μι­σμό της το­πι­κής οι­κο­νο­μί­ας και κοι­νω­νί­ας. Την 60ετία από το 1951 μέχρι την πρό­σφα­τη απο­γρα- φή του 2011, η Ελ­λά­δα συ­νο­λι­κά έχει κα­τα­γρά­ψει αύ­ξη­ση πλη­θυ­σμού κατά 41,7% που ήταν υψη­λό­τε­ρη κατά την πρώτη 30ετία (27,6% την πε­ρί­ο­δο 1951-1981) εξαι­τί­ας των ιδιαί­τε­ρα θε­τι­κών δη­μο­γρα­φι­κών εξε­λί­ξε­ων την ίδια πε­ρί­ο­δο παρά τη ση­μα­ντι­κή εξω­τε­ρι­κή με­τα­νά­στευ- ση. Η αύ­ξη­ση αυτή είναι μι­κρό­τε­ρη την επό­με­νη τρια­κο­ντα­ε­τία (11,1% την πε­ρί­ο­δο 1981-2011), παρά την εισ­ροή με­τα­να­στών μετά το 1990, εξαι­τί­ας της ση­μα­ντι­κής μεί­ω­σης των γεν­νή­σε­ων που έχει οδη­γή­σει σε μη­δε­νι­κή φυ­σι­κή κί­νη­ση. Οσον αφορά στις εξε­λί­ξεις στη νη­σιω­τι­κή Ελ­λά­δα, γε­νι­κά, και με την εξαί­ρε­ση των λίγων νη­σιών που κα­τα­γρά­φουν αύ­ξη­ση του πλη­θυ­σμού συ­νε­χώς, η πε­ρί­ο­δος 1951-1981 μπο­ρεί να χα­ρα­κτη­ρι- στεί ως μια πε­ρί­ο­δος πολύ σημα- ντι­κής πλη­θυ­σμια­κής μεί­ω­σης για τα νησιά, ιδιαί­τε­ρα για τα μι­κρό­τε­ρα από αυτά, αν και πολλά με­γα­λύ­τε­ρα νησιά έχα­σαν επί­σης πολύ με­γά­λο μέρος του πλη­θυ­σμού τους (π.χ. Λέ- σβος, Χίος, Σάμος).

Οι απώ­λειες εντο­πί­ζο­νται σε νέους που με­τα­κι­νή­θη­καν είτε σε με- γάλα ηπει­ρω­τι­κά κέ­ντρα (σπα­νιό­τε- ρα σε γει­το­νι­κά με­γα­λύ­τε­ρα νησιά) είτε στο εξω­τε­ρι­κό. Από το 1981 και έπει­τα, ο πλη­θυ­σμός αρ­χι­κά σταθε- ρο­ποιεί­ται και στη συ­νέ­χεια αυ­ξά­νε­ται λι­γό­τε­ρο ή πε­ρισ­σό­τε­ρο ως το 2001 και πα­ρου­σιά­ζει μι­κτές τά­σεις (μικρή αύ­ξη­ση αλλά και μεί­ω­ση σε πολλά νησιά) την επό­με­νη δε­κα­ε­τία. Ο του­ρι­σμός και η ανα­βάθ­μι­ση υπη­ρε­σιών κάνει κά­ποια νησιά ξανά ελ­κυ­στι­κά αντι­στρέ­φο­ντας σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις τα αρ­νη­τι­κά νού­με­ρα. Έτσι, μόνο σε ένα νομό, αυτόν της Δω­δε­κα­νή­σου, κα­τα­γρά­φε­ται συ­νο­λι­κή αύ­ξη­ση πλη­θυ­σμού υψη­λό­τε­ρη από αυτή της χώρας την πε­ρί­ο­δο 1951-2011 (57,2%) και σε 12 από τα 80 νησιά της χώρας. Από τα 12 αυτά νησιά, τα 5 χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται από ση­μα­ντι­κή έντο­νη του­ρι­στι­κή ανά­πτυ­ξη για αρ­κε­τές δε­κα­ε­τί­ες (Μύ­κο­νος, Ρόδος, Κως, Θήρα και Πάρος), 3 νησιά είναι στον Αρ­γο­σα­ρω­νι­κό και επη­ρε­ά­στη­καν από την αύ­ξη­ση του πλη­θυ­σμού της Αθή­νας και της Ατ­τι­κής γε­νι­κό­τε­ρα (Σα­λα­μί­να, Αί­γι­να και Αγκί­στρι), ενώ τα υπό­λοι­πα 4 (Αλόν­νη­σος, Σκιά­θος, Ελα­φό­νη­σος και Αντί­πα­ρος) κα­τέ­γρα­ψαν αρ­χι­κά μεί­ω­ση πλη­θυ­σμού κατά την πρώτη 30ετία και πολύ υψηλή αύ­ξη­ση στη συ­νέ­χεια εξαι­τί­ας της του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης.

Λέ­σβος

Μι­κρό­τε­ρη ή με­γα­λύ­τε­ρη μεί­ω­ση στο σύ­νο­λο της πε­ριό­δου κα­τέ­γρα­ψαν 7 νομοί, με το Νομό Λέ­σβου να κα­τα­γρά­φει τη με­γα­λύ­τε­ρη μεί­ω­ση (-33%) και το Νομό Κέρ­κυ­ρας τη μι­κρό­τε­ρη (-1%). Μεί­ω­ση κα­τέ­γρα­ψαν και 55 νησιά, που ήταν ιδιαί­τε­ρα υψηλή κατά την πρώτη πε­ρί­ο­δο, ενώ 22 από αυτά, κυ­ρί­ως μικρά και απο­μο­νω­μέ­να, έχα­σαν το 1/3 του πλη­θυ­σμού τους. Στη συ­ντρι­πτι­κή τους, όμως, πλειο­ψη­φία τα μικρά και με­σαία νησιά υπέ­φε­ραν από την υψηλή απο­μό­νω­ση. Εν­δει­κτι­κά, Με­γα­νή­σι, Τρι­ζό­νια, Οθω­νοί, Κά­λα­μος, Αντι­κύ­θη­ρα, Κί­μω­λος, Σί­κι­νος, Μα­θρά­κι και Ερεί- κουσα από τα μικρά. Τέλος, από τα με­σαία και με­γά­λα νησιά η Ικα­ρία (24ο σε μέ­γε­θος νησί), η Λή­μνος (15ο), η Σύρος (13ο), η Λευ­κά­δα (12ο), η Σάμος (11ο), η Κε­φαλ­λο­νιά (9ο), η Σα­λα­μί­να (8ο), η Χίος (6ο), η Λέ­σβος (5ο) και η Κέρ­κυ­ρα (4ο) ση­μειώ­νουν αρ­νη­τι­κά νού­με­ρα στη φυ­σι­κή κί­νη­ση, η οποία εκ­φρά­ζει το ρυθμό αντι­κα­τά­στα­σης ενός πλη­θυ­σμού.

Οπως εξη­γεί ο κα­θη­γη­τής Γιάν­νης Σπι­λά­νης στον «Ε.Τ.» της Κυ­ρια­κής, «η ανά­λυ­ση και εξή­γη­ση στα­τι­στι­κών δε­δο­μέ­νων με βάση τις γε­νι­κές τά­σεις -ει­δι­κά για τόσο μι­κρές πε­ριο­χές όπως είναι τα νησιά- δεν μπο­ρεί πάντα να είναι ασφα­λής, δε­δο­μέ­νου ότι μπο­ρεί ει­δι­κά γε­γο­νό­τα το­πι­κού χα­ρα­κτή­ρα να έχουν επη­ρε­ά­σει τις εξε­λί­ξεις». Συ­νο­λι­κά οι αυ­ξή­σεις του πλη­θυ­σμού στα νησιά οφεί­λο­νται σε ένα συν­δυα­σμό ανά­καμ­ψης των γεν­νή­σε­ων σε σχέση με την προ του 1981 πε­ρί­ο­δο και ση­μα­ντι­κής ροής με­τα­να­στών κυ­ρί­ως αλ­λο­δα­πών που συχνά ξε­περ­νούν το 20% του συ­νο­λι­κού πλη­θυ­σμού.

Λέ­σβος και Κέρ­κυ­ρα, παρά το μέ­γε­θός τους, ακο­λού­θη­σαν την πο­ρεία των πε­ρισ­σό­τε­ρων νη­σιών από το 1951 και μετά. Στην Κέρ­κυ­ρα, την αρ­χι­κή μεί­ω­ση του πλη­θυ­σμού (μέχρι το 1971) ακο­λού­θη­σε ση­μα­ντι­κή ανά­καμ­ψη εξαι­τί­ας της του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης. Εφτα­σε έτσι πε­ρί­που στον πλη­θυ­σμό της αρχής της πε­ριό­δου, παρά τη μεί­ω­ση τις τε­λευ­ταί­ας δε­κα­ε­τί­ας.

Αντί­θε­τα, στη Λέσβο η μεί­ω­ση ήταν ισχυ­ρό­τε­ρη και με με­γα­λύ­τε­ρη διάρ­κεια (μέχρι το 1991), ενώ και η συ­νέ­χεια δεν ήταν ιδιαί­τε­ρα θε­τι­κή. Αλ­λω­στε η οι­κο­νο­μία της Λέ­σβου δεν γνώ­ρι­σε την ανά­πτυ­ξη κά­ποιας οι­κο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας όπως του του­ρι­σμού για να αντι­κα­τα­στή­σει τις ση­μα­ντι­κές απώ­λειες κυ­ρί­ως στον πρω­το­γε­νή και δευ­τε­ρευό­ντως στο δευ­τε­ρο­γε­νή τομέα, που συρ­ρι­κνώ­θη­καν.

Την ίδια στιγ­μή στη Λέσβο ση­μειώ­νε­ται ένα ακόμα ρεκόρ. Ο δη­μό­σιος το­μέ­ας έχει πα­ρου­σία στο νησί κατά 35%, με­γα­λύ­τε­ρο και από το Ηρά­κλειο, την 4η με­γα­λύ­τε­ρη πόλη της χώρας. Σύμ­φω­να με τον κ. Σπι­λά­νη, η πα­ρου­σία υψη­λού πο­σο­στού υπαλ­λή­λων του δη­μό­σιου τομέα πα­ρου­σιά­ζε­ται στη Λέσβο λόγω της σχε­τι­κής μεί­ω­σης των απα­σχο­λού­με­νων στον ιδιω­τι­κό τομέα! Τη στιγ­μή που από το 1981 και έπει­τα τα νησιά κα­τα­γρά­φουν μικρά βή­μα­τα ανα­νέ­ω­σης των πλη­θυ­σμών τους, η Τήλος κάνει άλ­μα­τα. Σύμ­φω­να με τον κ. Σπι­λά­νη, «η γε­νι­κή (εθνι­κή και πε­ρι­φε­ρεια­κή) αντι­στρο­φή της τάσης μετά το 1981 στην Τήλο φαί­νε­ται ότι ενι­σχύ­θη­κε από την ιδιαί­τε­ρη πο­λι­τι­κή που άσκη­σε στο νησί ο τότε δή­μαρ­χος Τ. Αλι­φέ­ρης, που φαί­νε­ται να πέ­τυ­χε τη βελ­τί­ω­ση της ελ­κυ­στι­κό­τη­τας του νη­σιού του σε κρί­σι­μα θέ­μα­τα πα­ρο­χής υπη­ρε­σιών δη­μο­σί­ου συμ­φέ­ρο­ντος όπως Υγεία, Παι­δεία, με­τα­φο­ρές, αλλά και θέ­μα­τα ποιό­τη­τας ζωής γε­νι­κό­τε­ρα, με απο­τέ­λε­σμα να υπάρ­ξει πλη­θυ­σμια­κή συ­γκρά­τη­ση και ανα­στρο­φή. Είναι αυτό που ονο­μά­ζου­με ελ­κυ­στι­κό­τη­τα ενός τόπου, δη­λα­δή την ικα­νό­τη­τά του να συ­γκρα­τεί υπάρ­χου­σες δρα­στη­ριό­τη­τες και υφι­στά­με­νο πλη­θυ­σμό και να δη­μιουρ­γεί νέο θε­τι­κό ρεύμα».

Λει­ψοί

Και όμως και στους Λει­ψούς η συμ­βο­λή ενός αν­θρώ­που, του πρώην δη­μάρ­χου Β. Σπύ­ρου, ήταν κα­τα­λυ­τι­κή ώστε να αντι­στρέ­ψει το πρό­βλη­μα των μειω­μέ­νων γεν­νή­σε­ων σε σχέση με τους θα­νά­τους που ισχύ­ει στα πε­ρισ­σό­τε­ρα μικρά και με­σαία νησιά. Οι Λει­ψοί το 1981- 2011 είδαν αύ­ξη­ση στον πλη­θυ­σμό τους άνω του 25%.

Ο του­ρι­σμός κάνει κακό στη… μά­θη­ση

Σύμ­φω­να με τα στοι­χεία του «Ατλα­ντα», η Πε­ρι­φέ­ρεια Ν. Αι­γαί­ου ση­μειώ­νει τη χα­μη­λό­τε­ρη επί­δο­ση (10,9%) -που είναι και η χει­ρό­τε­ρη σε επί­πε­δο χώρας- σε σχέση με τους νη­σιώ­τες που έχουν ολο­κλη­ρώ­σει την Ανώ­τε­ρη και Ανώ­τα­τη Εκ­παί­δευ­ση. Οπως εξη­γεί ο κ. Σπι­λά­νης, το φαι­νό­με­νο του χα­μη­λού επι­πέ­δου στην Πε­ρι­φέ­ρεια Ν. Αι­γαί­ου έχει δύο αι­τί­ες.

Η πρώτη αφορά γε­νι­κά στο νη­σιω­τι­κό χώρο και την ιδιαι­τε­ρό­τη­τα που προ­κύ­πτει από την ανά­λυ­ση των δε­δο­μέ­νων όλων των ευ­ρω­παϊ­κών νη­σιω­τι­κών πε­ρι­φε­ρειών σε σχέση με την ηπει­ρω­τι­κή Ευ­ρώ­πη, ακόμη και των ιδιαί­τε­ρα με­γά­λων σε έκτα­ση και με εκα­τομ­μύ­ρια κα­τοί­κους νη­σιών, όπως η Σι­κε­λία, η Σαρ­δη­νία, τα Κα­νά­ρια και οι Βα­λε­α­ρί­δες και με πα­ρου­σία πα­νε­πι­στή­μιου εδώ και πολ­λές δε­κα­ε­τί­ες ή και εκα­το­ντα­ε­τί­ες. Η δεύ­τε­ρη αφορά ει­δι­κά στις ιδιαί­τε­ρα ανε­πτυγ­μέ­νες του­ρι­στι­κά πε­ριο­χές, όπως το Ν. Αι­γαίο και οι Βα­λε­α­ρί­δες ή τα Κα­νά­ρια και η Μα­δέι­ρα. Στις πε­ριο­χές αυτές η εύ­κο­λη εύ­ρε­ση κερ­δο­φό­ρας απα­σχό­λη­σης στον του­ρι­σμό δεν έχει ιδιαί­τε­ρες απαι­τή­σεις ή αρκεί η Δευ­τε­ρο­βάθ­μια ή με­τα­λυ­κεια­κή τύπου ΙΕΚ Εκ­παί­δευ­ση για ενα­σχό­λη­ση με τα επαγ­γέλ­μα­τα που σχε­τί­ζο­νται άμεσα ή έμ­με­σα με τον του­ρι­σμό, όπως το εμπό­ριο και οι κα­τα­σκευ­ές.

Ακόμη και επαγ­γέλ­μα­τα που μπο­ρεί να είναι πολύ υψηλά αμει­βό­με­να (μά­γει­ρας) δεν χρειά­ζο­νται σπου­δές Ανώ­τε­ρης και Ανώ­τα­της Εκ­παί­δευ­σης. Άλ­λω­στε, από τις έρευ­νες που γί­νο­νται σε ξε­νο­δο­χεια­κές επι­χει­ρή­σεις (ακόμη και σε αυτές που είναι σχε­τι­κά με­γά­λες με μορφή Α.Ε.), προ­τι­μού­νται ερ­γα­ζό­με­νοι «χα­μη­λών τυ­πι­κών προ­σό­ντων». Γε­νι­κό­τε­ρα, η δομή των οι­κο­νο­μιών των νη­σιών βα­σί­ζε­ται μέχρι σή­με­ρα σε δρα­στη­ριό­τη­τες χα­μη­λής εξει­δί­κευ­σης (του­ρι­σμός, εμπό­ριο, κα­τα­σκευ­ές, αγρο­δια­τρο­φή), με συ­νέ­πεια όποιος θέλει να μεί­νει στο νησί να μην έχει κί­νη­τρο να σπου­δά­σει και όποιος σπου­δά­σει να μην έχει κί­νη­τρο να μεί­νει.

Οι Φούρ­νοι κρά­τη­σαν τον κόσμο τους, υψη­λές οι γεν­νή­σεις στην Κά­λυ­μνο

«Ένα πα­ρά­δειγ­μα αφορά στην πλη­θυ­σμια­κή εξέ­λι­ξη των Φούρ­νων την πε­ρί­ο­δο 1951- 1981. Πώς είναι δυ­να­τόν ένα μικρό, ιδιαί­τε­ρα απο­μο­νω­μέ­νο και πα­ρα­με­θό­ριο νησί να έχει αύ­ξη­ση πλη­θυ­σμού ερ­χό­με­νο σε αντί­θε­ση με το γε­νι­κό “ρεύμα”; Φαί­νε­ται ότι η εξή­γη­ση βρί­σκε­ται σε δύο πα­ρά­γο­ντες: ο πρώ­τος αφορά στην ύπαρ­ξη ισχυ­ρής και κερ­δο­φό­ρας αλιεί­ας που συ­γκρά­τη­σε τον πλη­θυ­σμό (γε­γο­νός που επι­βε­βαιώ­νει ότι αν για οποιον­δή­πο­τε λόγο υπάρ­χει “ελ­κυ­στι­κή” οι­κο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα οι εξε­λί­ξεις είναι θε­τι­κές) και ο δεύ­τε­ρος πρέ­πει να οφεί­λε­ται στους ισχυ­ρούς δε­σμούς των Φουρ­νιω­τών με το νησί τους που δρα συ­μπλη­ρω­μα­τι­κά» εξη­γεί ο κα­θη­γη­τής.

Μαζί με τους Φούρ­νους και η Κά­λυ­μνος ση­μειώ­νει με­γά­λη αύ­ξη­ση στα πο­σο­στά των ακα­θά­ρι­στης γεν­νη­τι­κό­τη­τας. «Η Κά­λυ­μνος, όπως και σε ένα βαθμό οι Φούρ­νοι, λόγω της αλιεί­ας (και της σπογ­γα­λιεί­ας ιδιαί­τε­ρα) κρά­τη­σαν έναν δυ­να­μι­κό (νε­α­νι­κό) πλη­θυ­σμό. Στην Κά­λυ­μνο, όμως, φαί­νε­ται να υπάρ­χει και μια πρό­σθε­τη ιδιαι­τε­ρό­τη­τα: η ύπαρ­ξη δύο με- γάλων κοι­νο­τή­των Κα­λύ­μνιων σφουγ­γα­ρά­δων στις ΗΠΑ και στην Αυ­στρα­λία που δια­τη­ρούν ισχυ­ρούς δε­σμούς με την πα­τρί­δα και σε οι­κο­νο­μι­κό επί­πε­δο, ενι­σχύ­ο­ντας τα μέλη των οι­κο­γε­νειών που έμει­ναν στο νησί. Αυτό φαί­νε­ται να εξη­γεί το “δυ­να­μι­σμό” που ανα­φέ­ρα­με προη­γού­με­να, που εκ πρώ­της όψης δεν εξη­γεί­ται από την ανά­λυ­ση των οι­κο­νο­μι­κών δε­δο­μέ­νων του νη­σιού».

ΑΝΑ­ΣΤΑ­ΣΙΑ ΒΑΜ­ΒΑ­ΚΑ

 

Από την έντυ­πη έκ­δο­ση του Ελεύ­θε­ρου Τύπου της Κυ­ρια­κής