Το τρίτο κύμα του κοροναϊού, η δύσκολη πραγματικότητα της πανδημίας και τα όρια των μοντέλων

Η ιστορία των επι­δη­μιών είναι γεμάτη από μέτρα που θεω­ρή­θη­καν ότι απο­τε­λούν στην ορθή απά­ντηση, αλλά μάλλον οδή­γη­σαν στο αντί­θετο απο­τέ­λε­σμα. Για παρά­δειγμα, στη μεγάλη επι­δη­μία πανώλης του Λον­δί­νου το 1665-1666 η απόφαση να σφρα­γί­ζο­νται όλα τα σπίτια όπου είχε υπάρξει έστω και ένα κρούσμα με τους δια­μέ­νο­ντες σε αυτά να μην μπορούν να βγουν, ούτε να μπορεί κανένας να μπει σε αυτά, απλώς εξα­σφά­λισε ότι σε αυτά τα σπίτια σχεδόν όλοι θα πέθαι­ναν, είτε από την ίδια την πανώλη είτε από την εγκα­τά­λειψη.

Για να μην ανα­φερ­θούμε στο γεγονός ότι η διάχυτη αίσθηση ότι η ασθέ­νεια μετα­δί­δε­ται από τον αέρα είχε οδη­γή­σει σε μια άνθιση ειδικών προ­στα­τευ­τι­κών στολών, ειδικά για τους για­τρούς, με πιο χαρα­κτη­ρι­στικό εξάρ­τημα αυτό που έμοιαζε σαν μεγάλο ρύγχος.

Βεβαίως, στην πραγ­μα­τι­κό­τητα μικρή απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα είχαν δεδο­μέ­νου ότι η Yersinia pestis, το βακτη­ρί­διο που είναι υπεύ­θυνο για την πανώλη ως κύριους ξενι­στές είχε τους ψύλλους που των πολυά­ριθ­μων ποντι­κιών.

Η πανώλη παρότι εξα­κο­λου­θεί να δίνει ξεσπά­σματα ήδη από τον 19^ο αιώνα δεν κατα­τάσ­σε­ται πια στις μεγάλες απειλές. Η χολέρα παρα­μέ­νει ενεργή αν και έχει στα­μα­τή­σει να επι­σκέ­πτε­ται τις ανα­πτυγ­μέ­νες χώρες, όπου έδωσε μεγάλες επι­δη­μίες μέχρι και το τέλος του 19^ου αιώνα. Αντί­θετα, ενεργή παρα­μέ­νει η φυμα­τί­ωση, κυρίως στον ανα­πτυσ­σό­μενο κόσμο, με το μεγα­λύ­τερο πρό­βλημα να είναι η εμφά­νιση πολυαν­θε­κτι­κών παραλ­λα­γών της.

Η βελ­τί­ωση των συν­θη­κών ζωής καθο­ρι­στι­κός παρά­γο­ντας στις επι­δη­μίες

Σε όλες τις περι­πτώ­σεις το ενδια­φέ­ρον είναι ότι η υπο­χώ­ρηση των επι­δη­μιών ήταν σε μεγάλο βαθμό το απο­τέ­λε­σμα της βελ­τί­ω­σης των συν­θη­κών ζωής παρά των άμεσων ιατρι­κών επεμ­βά­σεων.

Συχνά το υπο­τι­μάμε, αλλά αλλαγές όπως το καθαρό τρε­χού­μενο νερό, το ηλε­κτρικό ρεύμα στα σπίτια (που σήμαινε και ψυγεία), και η δια­μόρ­φωση των σύγ­χρο­νων απο­χε­τευ­τι­κών συστη­μά­των, σε όλα τα στάδια από την εξα­σφά­λιση του δια­χω­ρι­σμού ύδρευ­σης και απο­χέ­τευ­σης μέχρι τις συν­δε­δε­μέ­νες με το δίκτυο απο­χέ­τευ­σης τουα­λέ­τες, απο­τέ­λε­σαν τερά­στια πρόοδο στην κατα­πο­λέ­μηση πλήθους λοι­μω­δών νοση­μά­των.

Ήταν αυτά τα μέτρα δημό­σιας υγείας, σε συν­δυα­σμό με τη συνο­λι­κό­τερη βελ­τί­ωση των συν­θη­κών δια­τρο­φής και δια­μο­νής στον 20^ο αιώνα που βοή­θη­σαν να αξιο­ποι­η­θούν με τον καλύ­τερο τρόπο και άλλα μέτρα όπως οι μαζικοί εμβο­λια­σμοί που κατά­φε­ραν να εξα­λεί­ψουν ασθέ­νειες όπως η ευλογιά και να περιο­ρί­σουν ριζικά την πολιο­μυ­ε­λί­τιδα ή τη διφθε­ρί­τιδα. Μάλιστα, με έναν τρόπο αυτές οι τομές στη δημόσια υγεία ήταν πιο σημα­ντι­κές από τις αμιγώς ιατρι­κές επεμ­βά­σεις, όπως την εξέλιξη των αντι­βιο­τι­κών.

Η επίμονη επι­στροφή των παν­δη­μιών

Τα παθο­γόνα που προ­κα­λούν λοι­μώ­ξεις του ανα­πνευ­στι­κού, όπως οι ιοί της γρίπης, είναι αιώνες μαζί μας. Εάν για τα παθο­γόνα που μετα­δί­δο­νται από την πεπτική οδό ή από δήγματα εντόμων μπο­ρέ­σαμε να έχουμε πρόοδο με τη βελ­τί­ωση των συν­θη­κών ζωής (ή π.χ. την απο­ξή­ρανση ελών και λιμνα­ζό­ντων υδάτων κοντά σε οικι­στι­κές περιο­χές), με τα ανα­πνευ­στικά τα πράγ­ματα είναι πιο δύσκολα. Γιατί πολύ απλά μπορούν πάντα να εκμε­ταλ­λευ­τούν την ίδια την κοι­νω­νι­κό­τητά μας

Βέβαια, παρότι στην παν­δη­μία γρίπης του 1918-1919 χρω­στάμε έναν από τους πιο εντυ­πω­σια­κούς αριθ­μούς θυμάτων (αν και ως ποσοστό του πλη­θυ­σμού οι επι­δη­μίες πανώλης είχαν μεγα­λύ­τερη επί­πτωση, όπως και τα τραγικά απο­τε­λέ­σματα που είχε για τους ιθα­γε­νείς πλη­θυ­σμούς της Αμε­ρι­κής η άφιξη της ευλο­γιάς μαζί με τους αποι­κιο­κρά­τες), εντού­τοις στον 20^ο αιώνα φάνηκε από ένα σημείο και μετά ότι μπο­ρούσε η ανθρω­πό­τητα να αντέξει και αυτά τα παθο­γόνα. Αυτό αφο­ρούσε τα εμβόλια, τη γενι­κό­τερη βελ­τί­ωση του επι­πέ­δου ζωής που περιό­ριζε τη συν­νό­σηση (εξαι­ρε­τικά επι­βα­ρυ­ντική στην παν­δη­μία του 1918) και την ικα­νό­τητα υπο­στή­ρι­ξης των βαριών περι­στα­τι­κών, χωρίς αυτό να απο­τρέ­πει δύο παν­δη­μίες γρίπης, το 1957-58 και το 1968-69 με πάνω από ένα εκα­τομ­μύ­ρια θύματα παγκο­σμίως η κάθε μία.

Άλλωστε, στα­διακά μετά το τέλος του Β΄ Παγκο­σμίου Πολέμου άρχισε να φαί­νε­ται ότι πλέον η μεγάλη απειλή δεν ήταν τα μετα­δο­τικά νοσή­ματα αλλά οι «ασθέ­νειες της ευη­με­ρίας», δηλαδή οι καρ­διαγ­γεια­κές παθή­σεις (παρα­μέ­νουν η πρώτη αιτία θανάτου παγκο­σμίως), τα εγκε­φα­λικά, η χρόνια απο­φρα­κτική πνευ­μο­νο­πά­θεια, οι καρ­κί­νοι, με τις πάντα πολλές περι­πτώ­σεις λοι­μώ­ξεων του κατώ­τε­ρου ανα­πνευ­στι­κού να γίνο­νται επι­κίν­δυ­νες κυρίως στη συσχέ­τισή τους με υπο­κεί­μενα προ­βλή­ματα υγείας.

Σε αυτό το τοπίο ήταν που άρχισε από τις αρχές του 21^ου αιώνα να συζη­τιέ­ται το ενδε­χό­μενο νέων παν­δη­μιών. Ας μην ξεχνάμε ότι ζούμε σε έναν κόσμο πολύ πιο παγκο­σμιο­ποι­η­μένο, με πολύ μεγάλες και γρή­γο­ρες μετα­κι­νή­σεις πλη­θυ­σμών και την πλειο­ψη­φία των ανθρώ­πων να μένουν σε πόλεις και όχι σε χωριά, και μάλιστα πολύ συχνά σε μεγα­λου­πό­λεις ή ακόμη και «μέγα-πόλεις» πολλών εκα­τομ­μυ­ρίων. Το γεγονός σε συν­δυα­σμό ότι διάφορα παθο­γόνα μπορούν να έχουν βολι­κούς ξενι­στές σε διάφορα ζώα και πτηνά σήμαινε ότι η συνθήκη για μεταλ­λά­ξεις που να οδη­γή­σουν σε νέες παν­δη­μίες υπήρχε.

Πώς δια­μορ­φώ­θηκε η «στρα­τη­γική του λοκντά­ουν»

Τότε ήταν που δια­μορ­φώ­θηκε η αντί­ληψη ότι η απά­ντηση σε μια νέα παν­δη­μία θα πρέπει να είναι τα περιο­ρι­στικά μέτρα, από την κοι­νω­νική απο­στα­σιο­ποί­ηση μέχρι το λοκντά­ουν. Ωστόσο, η κατεύ­θυνση δεν θα εφαρ­μο­στεί στην παν­δη­μία H1N1 του 2009. Με την παν­δη­μία του 2020 οι προ­τά­σεις αυτές επα­νήλ­θαν και έγιναν καθο­λική σχεδόν κυβερ­νη­τική πράξη.

Από ορι­σμέ­νες απόψεις, η επιλογή αυτή φάνταζε λογική: εν αναμονή του εμβο­λίου και με ορατό τον κίνδυνο υπερ­φόρ­τω­σης των συστη­μά­των υγείας, η κοι­νω­νική απο­στα­σιο­ποί­ηση και το λοκντά­ουν θα περιό­ριζε την ένταση της παν­δη­μίας και θα κέρδιζε χρόνο. Σε αυτά τα μέτρα προ­στέ­θηκε και η προ­τροπή για τη χρήση μάσκας (που αρχικά είχε απο­τρα­πεί μέχρις ότου εξα­σφα­λι­στεί επαρκής προ­στα­τευ­τι­κός εξο­πλι­σμός για το ιατρικό και νοση­λευ­τικό προ­σω­πικό).

Ωστόσο, την ίδια στιγμή θα υπήρχε και μεγάλο κοι­νω­νικό κόστος (που μεσο­πρό­θε­σμα θα ήταν και κόστος υγείας): από την οικο­νο­μική ύφεση και την ανεργία, από τις ανα­βο­λές δια­γνω­στι­κών και θερα­πευ­τι­κών πρα­κτι­κών για άλλα νοσή­ματα, από το στρες και το κλεί­σιμο των σχο­λείων. Όμως, θεω­ρή­θηκε ότι ήταν πιο σημα­ντι­κός ο έλεγχος της δια­σπο­ράς.

Η συνύ­παρξη της παν­δη­μίας και των περιο­ρι­στι­κών μέτρων

Η εξέλιξη της παν­δη­μίας σε όλο τον κόσμο  έδειξε ότι τα πράγ­ματα ήταν αρκετά πιο σύνθετα. Η άμεση αιτιώ­δης σύνδεση ανάμεσα στην αυστη­ρό­τητα των μέτρων και τον περιο­ρι­σμό των επι­πτώ­σεων της παν­δη­μίας και ιδίως της θνη­τό­τη­τας μένει ακόμη να απο­δει­χτεί. Πάρα πολύ άνθρω­ποι ακόμη και εντός λοκντά­ουν δεν μπο­ρού­σαν να «μείνουν σπίτι» ως «ουσιώ­δεις εργα­ζό­με­νοι». Χώροι όπως τα γηρο­κο­μεία απο­δεί­χτη­καν πολύ ευά­λω­τοι. Παρά­με­τροι που σχε­τί­ζο­νται και με κοι­νω­νι­κές συν­θή­κες όπως το μέγεθος των νοι­κο­κυ­ριών ή η δυνα­τό­τητα ρύθ­μι­σης χρόνιων προ­βλη­μά­των υγείας απο­δεί­χτη­καν πολύ σημα­ντι­κοί.

Κυρίως, όμως, φάνηκε ότι η κίνηση της παν­δη­μίας, ιδίως η τάση της να κινεί­ται με κύματα, κατά τρόπο ανάλογο με τον τρόπο που τον έχουμε δει και σε άλλες περι­πτώ­σεις όπως π.χ. στην εποχική γρίπη, δεν εξαρ­τιό­ταν με άμεσο τρόπο από τα περιο­ρι­στικά μέτρα. Αυτό απο­τυ­πώ­θηκε με το φαι­νό­μενο ισχυρών κυμάτων που λαμ­βά­νουν χώρα εντός περιο­ρι­στι­κών μέτρων.

Αυτό ισο­δυ­να­μεί με τη δια­πί­στωση ότι οι παν­δη­μίες είναι εξαι­ρε­τικά σύνθετα φαι­νό­μενα, που υπερ­βαί­νουν τις απλές μοντε­λο­ποι­ή­σεις. Εάν υπάρχει επαρκής δια­σπορά μέσα στην κοι­νό­τητα ακόμη και εάν έχουμε περιο­ρι­στικά μέτρα είναι πολύ πιθανό να συνε­χι­στούν αλυ­σί­δες μετά­δο­σης, όχι απα­ραί­τητα με «γεγο­νότα υπερ­δια­σπο­ράς», όσο με τις ίδιες τις ανα­πό­φευ­κτες κοι­νω­νι­κές επαφές που ενώνουν ακόμη και κλει­στές «φούσκες». Την ίδια στιγμή, το να κυριαρ­χούν οι μεταλ­λά­ξεις του ιού που είναι πιο μετα­δο­τι­κές είναι επίσης μια δια­δι­κα­σία που παρα­τη­ρεί­ται σε τέτοια παθο­γόνα. Παράλ­ληλα, ο εμβο­λια­σμός μπορεί να προ­στα­τεύει απέ­να­ντι στην σοβαρή νόσηση και το θάνατο (στοι­χείο που πιθανώς να αρχίσει να απο­τυ­πώ­νε­ται και στις στα­τι­στι­κές της παν­δη­μίας) εντού­τοις δεν σταματά πλήρως τη μετά­δοση.

Δεν αρκεί η επί­κληση της «μη τήρησης μέτρων»

Αυτό σημαί­νει ότι ακόμη και μέσα στα περιο­ρι­στικά μέτρα μπορεί να έχουμε ένα τρίτο κύμα και αυτό να μην οφεί­λε­ται στη «μη τήρηση μέτρων». Άλλωστε, όλα δεί­χνουν ότι η πραγ­μα­τική κλίμακα αλλαγής συμπε­ρι­φο­ράς παρα­μέ­νει πολύ υψηλή. Με τους χώρους εστί­α­σης και ψυχα­γω­γίας κλει­στούς, πολύ σημα­ντικό βαθμό περιο­ρι­σμού της κινη­τι­κό­τη­τας και εκτε­τα­μένη χρήση μάσκας, το λέμε ότι γενικά «δεν εφαρ­μό­ζο­νται μέτρα» δεν αντι­στοι­χεί στην πραγ­μα­τι­κό­τητα. Απλώς απο­δει­κνύ­ε­ται πως όταν μιλάμε για μια τέτοια παν­δη­μία (που δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι μετα­δί­δε­ται με την ευκολία του κοινού κρυο­λο­γή­μα­τος), υπάρ­χουν πραγ­μα­τικά όρια ως προς την απόδοση των μέτρων που επι­κε­ντρώ­νουν στη δια­σπορά.

Και βέβαια σε όλα αυτά προ­στί­θε­ται και η ανα­πό­φευ­κτη κούραση από τα περιο­ρι­στικά μέτρα και ο τρόπος που οι άνθρω­ποι συνη­θί­ζουν να ζουν με μια συνθήκη έστω απειλής. Ιδίως όταν είναι σαφές ότι ακόμη και με μειω­μένο κίνδυνο και ένταση, λόγω και της δια­μόρ­φω­σης ενός βαθμού ανοσίας μέσα στην κοι­νό­τητα (τόσο φυσικής όσο και εμβο­λια­στι­κής), ο κορο­ναϊός θα είναι εδώ για καιρό.

Τα διλήμ­ματα κυβερ­νή­σεων και ειδικών

Αυτό μπορεί να εξη­γή­σει και τα διλήμ­ματα που αντι­με­τω­πί­ζουν κυβερ­νή­σεις αλλά και ομάδες ειδικών. Προ­φα­νώς υπάρχει πάντα η επι­χει­ρη­μα­το­λο­γία ότι εάν δεν είχαν ληφθεί τα μέτρα θα είχαν υπάρξει εκα­τόμ­βες θυμάτων, όμως και αυτή παρα­μέ­νει περισ­σό­τερο μια υπόθεση, παρά μια βεβαιό­τητα και ως ένα βαθμό συγκρού­ε­ται με συνύ­παρξη περιο­ρι­στι­κών μέτρων και κρου­σμά­των. Ούτε υπάρχει κάποια προη­γού­μενη εμπει­ρία που να απο­δει­κνύει τη σύνολη απο­δο­τι­κό­τητα (τα συχνά ανα­φε­ρό­μενα στην πρότερη βιβλιο­γρα­φία συγκρι­τικά παρα­δείγ­ματα των αμε­ρι­κα­νι­κών πόλεων που επέ­βα­λαν και δεν επέ­βα­λαν επι­μέ­ρους περιο­ρι­στικά μέτρα στην παν­δη­μία του 1918-1919 παρα­πέ­μπουν περισ­σό­τερο στην άμεση επί­δραση ως προς το ρυθμό παρά στη συνο­λική απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα). Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα, η μεγάλη «πει­ρα­μα­τική δοκι­μα­σία» αυτών των μέτρων γίνεται τώρα και η επι­στη­μο­νική μελέτη της έπεται.

Αυτό εξηγεί και την αμη­χα­νία των κυβερ­νή­σεων. Δεν βλέπουν μια σύντομη έξοδο την ώρα που αισθά­νο­νται την κοι­νω­νική πίεση. Από τη μεριά τους οι ομάδες ειδικών, που επέν­δυ­σαν πολύ σε ένα μοντέλο που στη­ρι­ζό­ταν στα περιο­ρι­στικά μέτρα αντι­λαμ­βά­νο­νται ότι η συν­θε­τό­τητα της παν­δη­μίας υπερ­βαί­νει τις απλές μοντε­λο­ποι­ή­σεις, όμως δεν μπορούν εύκολα να υπο­δεί­ξουν μια άλλη κατεύ­θυνση.

Τι κάνει τις κοι­νω­νίες ανθε­κτι­κές

Με μια έννοια ίσως είναι η ώρα να ξανα­γυ­ρί­σουμε σε μερικά διδάγ­ματα, που ακόμη και εάν δεν απο­τε­λούν άμεσες απα­ντή­σεις, εντού­τοις δίνουν κατεύ­θυνση μεσο­πρό­θε­σμα. Διδάγ­ματα όπως η ιστο­ρική δια­πί­στωση ότι η βελ­τί­ωση των συν­θη­κών ζωής, δια­τρο­φής, περι­βάλ­λο­ντος μπορεί να έχει μεγα­λύ­τερη επί­πτωση στη βελ­τί­ωση της υγείας. Ότι η κοι­νω­νική ισότητα και ο περιο­ρι­σμός της ανα­σφά­λειας συν­δέ­ο­νται με καλύ­τε­ρους δείκτες υγείας. Ότι η καλύ­τερη ποιό­τητα ζωής σε συν­δυα­σμό με την έμφαση στην πρόληψη βοηθούν στην αύξηση των υγιών χρόνων ζωής. Ότι η πρω­το­βάθ­μια υγεία, το δίχτυ κοι­νω­νι­κής προ­στα­σίας, η αλλη­λεγ­γύη, η ισότητα φτιά­χνουν κοι­νω­νίες πιο ανθε­κτι­κές από τα «πολε­μικά σχέδια» για περι­πτώ­σεις έκτα­κτης ανάγκης.

Πηγή: in.gr