Σφουγγάρια Καλύμνου: Οι 80 ήρωες, οι εισαγωγές από Καραϊβική και το εμπόδιο της… φώκιας

Η σπογ­γα­λιεία ή αλλιώς το ψάρεμα σφουγ­γα­ριών, απο­τε­λεί μία μακρά παρά­δοση των Ελλήνων νησιω­τών. Μετά από δύο αιώνες ζωής, ωστόσο, τείνει προς εξα­φά­νιση και οι μονα­δι­κοί που αντι­στέ­κο­νται σ’ αυτή την τάση είναι οι Καλύ­μνιοι.

Τα χρήματα είναι λίγα, οι κίν­δυ­νοι πολλοί. Έτσι, το μέλλον του παρα­δο­σια­κού επαγ­γέλ­μα­τος είναι κάτι παρα­πάνω από δυσοί­ωνο. Σ’ αυτό έρχεται να συμ­βάλ­λει και η κλι­μα­τική αλλαγή, η οποία έχει συρ­ρι­κνώ­σει σημα­ντικά την εγχώρια παρα­γωγή.

Οι έμποροι του χώρου ανα­γκά­ζο­νται να εισα­γά­γουν σφουγ­γά­ρια από τη μακρινή… Καραϊ­βική, καθώς η ζήτηση αυξά­νε­ται ολοένα και περισ­σό­τερο, ενώ η παρα­γωγή φθίνει.

Η λύση στο πρό­βλημα της συρ­ρι­κνού­με­νης σπογ­γα­λιείας, θα μπο­ρούσε να ακούει στο όνομα «Σπο­ρά­δες». Όμως, η ύπαρξη του θαλάσ­σιου πάρκου στην Αλόν­νησο και η παρου­σία της αξια­γά­πη­της φώκιας, καθι­στούν απα­γο­ρευ­τική την αξιο­ποί­ηση αυτή της πλούσια θαλάσ­σιας περιο­χής.

Μόλις 80 «σφουγ­γα­ρά­δες»

H σπογ­γα­λιεία απο­τε­λεί ένα επάγ­γελμα, το οποίο μετράει παρα­πάνω από δύο αιώνες ζωής. Πρό­κει­ται για μία παρά­δοση, η οποία ξεκί­νησε, ανα­πτύ­χθηκε και ήκμασε, κατά κύριο λόγο, στην Κάλυμνο και τη Σύμη, όπως επίσης και στην Αίγινα, την Ύδρα, τη Χάλκη και την Πάρο.

Κάποτε, ο στόλος των σπογ­γα­λιευ­τι­κών πλοίων αριθ­μούσε σε του­λά­χι­στον 600 πλε­ού­μενα, με τους λεγό­με­νους «σφουγ­γα­ρά­δες» να υπερ­βαί­νουν τους 4.600.

Σήμερα όμως, η κατά­σταση είναι εντελώς δια­φο­ρε­τική. Τα σπογ­γα­λιευ­τικά σκάφη είναι μετά βίας 10, ενώ οι άνθρω­ποι που εξα­κο­λου­θούν να αντι­στέ­κο­νται στις σύγ­χρο­νες επι­τα­γές της εποχής και να επι­μέ­νουν στο παρα­δο­σιακό επάγ­γελμα του σπογ­γα­λιέα, είναι μόλις 80.

«Το επάγ­γελμα κάποια στιγμή θα σβήσει» εκτιμά ο Καλύ­μνιος πρό­ε­δρος της Ένωσης Σπογ­γα­λιέων, Παντε­λής Γεωρ­γα­ντής. «Αν δεν αλλάξει η κατά­σταση, τα πράγ­ματα θα είναι δύσκολα» σπεύδει να προ­σθέ­σει, μιλώ­ντας στο Sputnik.

Ο ίδιος έχει δύο παιδιά. Όμως δεν θέλει να ακο­λου­θή­σουν το επάγ­γελμά του. «Γιατί να τα βάλω στο επάγ­γελμα» διε­ρω­τά­ται χαρα­κτη­ρι­στικά.

Η κλι­μα­τική αλλαγή και η αρρώ­στια του 1986

Ποιο είναι όμως, το πρό­βλημα, το οποίο δια­τη­ρεί καθη­λω­μένη την εγχώρια παρα­γωγή; «Τα σφουγ­γά­ρια που υπάρ­χουν στις ελλη­νι­κές θάλασ­σες, είναι πολύ λίγα πλέον» επι­ση­μαί­νει, μεταξύ άλλων, ο κ. Γεωρ­γα­ντής.

Η ετήσια παρα­γωγή ανέρ­χε­ται σε μόλις δύο τόνους, γεγονός το οποίο καθιστά απα­γο­ρευ­τική την ενα­σχό­ληση νέων ανθρώ­πων με το επάγ­γελμα του σπογ­γα­λιέα, δεδο­μέ­νων των εξαι­ρε­τικά περιο­ρι­σμών οικο­νο­μι­κών προ­ο­πτι­κών.

Το πρό­βλημα ξεκί­νησε το 1986, όταν στη θάλασσα της ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου εκδη­λώ­θηκε μία άγνωστη αρρώ­στια. Ένα φονικό βακτή­ριο έπληξε τις αποι­κίες των σφουγ­γα­ριών, προ­κα­λώ­ντας τη στα­διακή νέκρωσή τους. Το ίδιο πρό­βλημα μάλιστα, εμφα­νί­στηκε και το 2000.

Σύμφωνα με τις μελέτες των επι­στη­μό­νων, η αιτία αυτής της κατα­στρο­φής συνί­στα­ται στην κλι­μα­τική αλλαγή, καθώς η αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας και η υπο­βάθ­μιση της ποιό­τη­τας των υδάτων ευνοούν την ανά­πτυξη παθο­γό­νων βακτη­ρίων.

Μάλιστα, όπως παρα­δέ­χε­ται ο κ. Γεωρ­γα­ντής, ακόμη και η λύση της καλ­λιέρ­γειας, η οποία είχε προ­τα­θεί το προη­γού­μενο διά­στημα, έχει απο­δει­χθεί ανα­πο­τε­λε­σμα­τική στην προ­σπά­θεια τόνωσης των εγχώ­ριων πλη­θυ­σμών σπόγγων.

Τα ελλη­νικά απο­θέ­ματα και η ποιό­τητα της Κρήτης

Οι μεγα­λύ­τε­ρες ποσό­τη­τες σφουγ­γα­ριών συνα­ντώ­νται στο κεντρικό και βόρειο Αιγαίο, όπου το νερό της θάλασ­σας είναι πιο κρύο. Αποι­κίες σπόγγων όμως, υπάρ­χουν και περι­με­τρικά της Κρήτης. Εκεί η ποιό­τητα είναι σαφώς καλύ­τερη, αλλά τα θερμά θαλάσ­σια ρέματα περιο­ρί­ζουν την πλη­θυ­σμιακή ανά­πτυξη των αποι­κιών.

Η παρα­γωγή, σύμφωνα με τον πρόεδρο της Ένωσης Σπογ­γα­λιέων, κυμαί­νε­ται σε ετήσιο επίπεδο πέριξ των 2 τόνων. Πρό­κει­ται για ένα μέγεθος σημα­ντικά μειω­μένο σε σχέση με την προ του 1986 περίοδο.

Αξίζει να σημειω­θεί ότι η σπογ­γα­λιεία ξεκι­νάει την άνοιξη και διαρκεί έως και τους θερι­νούς μήνες, με τους Έλληνες σπογ­γα­λιείς να «οργώ­νουν» όλο το Αιγαίο, προ­κει­μέ­νου να βγάλουν το… μερο­κά­ματο.

Μικρό το περι­θώ­ριο κέρδους

«Δεν υπάρ­χουν περι­θώ­ρια για μεγάλο κέρδος» παρα­δέ­χε­ται ο κ. Γεωρ­γα­ντής, ο οποίος εμφα­νί­ζε­ται απαι­σιό­δο­ξος για το μέλλον του επαγ­γέλ­μα­τος στην Ελλάδα. Ένας σπογ­γα­λιέας, όπως μας πλη­ρο­φο­ρεί, δια­θέ­τει την «ψαριά» του έναντι της τιμής των 160 ευρώ ανά κιλό. Πόσο καιρό χρειά­ζε­σαι όμως, για να αλιεύ­σεις ένα κιλό σφουγ­γά­ρια;

«Εξαρ­τά­ται από πολλά πράγ­ματα. Μπορεί και μία εβδο­μάδα, μπορεί και έναν μήνα. Ανάλογα τον καιρό, τη θάλασσα, την εποχή αλλά και την τύχη που θα έχεις» εξηγεί χαρα­κτη­ρι­στικά.

Ως απο­τέ­λε­σμα, οι Έλληνες σπογ­γα­λιείς ανα­γκά­ζο­νται να στρέ­φο­νται στην αλιεία και άλλων θαλάσ­σιων ειδών, όπως τα όστρακα. «Είναι λογικό να στρε­φό­μα­στε και αλλού, προ­κει­μέ­νου να βγά­ζουμε τα προς το ζην» υπερ­θε­μα­τί­ζει ο κ. Γεωρ­γα­ντής.

Το εμπόδιο της… Αλον­νή­σου και της φώκιας

Το μέλλον της σπογ­γα­λιείας στην Ελλάδα θα μπο­ρούσε να ήταν λαμπρό­τερο. Τι εμπο­δί­ζει όμως, αυτές τις ευοί­ω­νες προ­ο­πτι­κές; Στην περιοχή των Σπο­ρά­δων και της Αλον­νή­σου, σύμφωνα με τους σπογ­γα­λιείες, υπάρ­χουν τερά­στια απο­θέ­ματα σφουγ­γα­ριών, τα οποία παρα­μέ­νουν ανεκ­με­τάλ­λευτα.

Ο λόγος; Οι φώκιες και το θαλάσ­σιο πάρκο της περιο­χής! Η πολι­τεία με στόχο τη δια­φύ­λαξη του είδους της μεσο­γεια­κής φώκιας, έχει επι­βάλ­λει πλήρη απα­γό­ρευση της αλιείας στη θαλάσ­σια περιοχή των Σπο­ρά­δων.

«Οι αποι­κίες σφουγ­γα­ριών στη συγκε­κρι­μένη περιοχή είναι τερά­στιες. Εάν μας άφηναν να βου­τή­ξουμε, η παρα­γωγή θα υπερ­δι­πλα­σια­ζό­ταν. Αυτό είναι το μόνο σίγουρο» επι­ση­μαί­νει ο κ. Γεωρ­γα­ντής.

«Κάθε μέρα βλέ­πουμε φώκιες, αλλά ούτε τις πει­ρά­ζουμε ούτε μας πει­ρά­ζουν» σπεύδει να συμπλη­ρώ­σει. Και προ­σθέ­τει: «Είναι κρίμα γιατί στην περιοχή υπάρχει πολύ πράγμα, παρότι χαμη­λό­τε­ρης ποιό­τη­τας σε σχέση με της Κρήτης και του νότιου Αιγαίου».

«Εχθρός» του σφουγ­γα­ριού η πολι­τεία (;)

Ο πρό­ε­δρος των σπογ­γα­λιέων στρέ­φε­ται ενα­ντίον της πολι­τείας, την οποία κατη­γο­ρεί πως οδηγεί το επάγ­γελμα σε μαρασμό και… εξα­φά­νιση.  «Μας έχουν εγκα­τα­λεί­ψει τελείως. Αυτοί που παίρ­νουν τις απο­φά­σεις δεν γνω­ρί­ζουν τον χώρο και δεν έχουν ιδέα για το σφουγ­γάρι» ανα­φέ­ρει εξορ­γι­σμένα.

«Δεν ζητάμε χρήματα, ούτε ευρω­παϊκά κον­δύ­λια» συνε­χί­ζει στο ίδιο πνεύμα. «Αυτό που θέλουμε είναι να μας αφήσουν να βου­τή­ξουμε σε έναν μικρό χώρο των Σπο­ρά­δων» συμπλη­ρώ­νει. «Θέλουμε να ψαρέ­ψουμε νόμιμα και ανθρώ­πινα» επα­να­λαμ­βά­νει, εκφρά­ζο­ντας την απορία του για τη στάση της πολι­τείας, δια­χρο­νικά.

Μεγάλη ζήτηση και εισα­γω­γές από… Καραϊ­βική

Τα τελευ­ταία 40 χρόνια, υπάρχει μία σαφή στροφή των κατα­να­λω­τών προς τα φυσικά προ­ϊ­ό­ντα. Το σφουγ­γάρι δεν θα μπο­ρούσε να απο­τε­λεί εξαί­ρεση. Σύμφωνα με τον Μανώλη Μακρυλλό, ο οποίος δρα­στη­ριο­ποιεί­ται στον τομέα της επε­ξερ­γα­σίας και του εμπο­ρίου, η ζήτηση για σπόγ­γους είναι πολύ μεγάλη και αυξά­νε­ται διαρκώς.

Μάλιστα, όπως απο­κα­λύ­πτει μεταξύ άλλων, η ζήτηση είναι τόσο μεγάλη, η οποία δεν καλύ­πτε­ται πλέον από την εγχώρια παρα­γωγή. «Δεν φθάνουν τα σφουγ­γά­ρια που παρά­γουμε» τονίζει χαρα­κτη­ρι­στικά.

Έτσι, οι έμποροι ανα­γκά­ζο­νται να εισά­γουν σπόγ­γους από την περιοχή της… Καραϊ­βι­κής! «Ένα πολύ μεγάλο μέρος της αγοράς κατα­λαμ­βά­νε­ται από σφουγ­γά­ρια εισα­γω­γής και αυτό γίνεται εδώ και αρκετά χρόνια» εξηγεί ανα­λυ­τικά.

Οι Έλληνες έμποροι, οι οποίοι αυτή τη στιγμή ανέρ­χο­νται σε 7-8 και βρί­σκο­νται απο­κλει­στικά στην Κάλυμνο, εισά­γουν τα σφουγ­γά­ρια ακα­τέρ­γα­στα. Τα επε­ξερ­γά­ζο­νται και ύστερα, είτε τα εξάγουν στο εξω­τε­ρικό είτε τα θέτουν προς πώληση στα διάφορα του­ρι­στικά σημεία.

Φυσικό σφουγ­γάρι και… σφουγ­γάρι «Made in Greece»

Φυσικά, τα εισα­γό­μενα σφουγ­γά­ρια δεν πωλού­νται ως ελλη­νικά. «Δεν θέλουμε να κοροϊ­δέ­ψουμε τον κόσμο και δεν το κάνουμε» ξεκα­θα­ρί­ζει ο κ. Μακρυλ­λός, μιλώ­ντας στο Sputnik.

Τα εισα­γό­μενα σφουγ­γά­ρια στα διάφορα σημεία πώλησης, ανα­γρά­φο­νται ως «φυσικό σφουγ­γάρι» με την τιμή τους να ξεκι­νάει από 2 ευρώ.

Αντί­θετα, τα ελλη­νικά σφουγ­γά­ρια, τα οποία αλιεύ­ο­νται στις ελλη­νι­κές θάλασ­σες, φέρουν την επι­γραφή «ελλη­νικό σφουγ­γάρι». Η τιμή τους, όπως καθί­στα­ται φυσικό, είναι υψη­λό­τερη, δεδο­μέ­νης και της καλύ­τε­ρης ποιό­τη­τάς τους, και κυμαί­νε­ται στα 5 ευρώ.

Εξα­γω­γές με το… τσου­βάλι

Σύμφωνα με τον κ. Μακρυλλό, σε ετήσια βάση, οι ελλη­νι­κές βιο­τε­χνίες εξάγουν του­λά­χι­στον 500.000 σφουγ­γά­ρια προς όλη την υφήλιο, καθώς οι παραγ­γε­λίες έρχο­νται στην κυριο­λε­ξία από… παντού.

«Η κρίση δεν μας έχει αγγίξει, για να μην πω ότι δουλεύω καλύ­τερα τα τελευ­ταία χρόνια» σπεύδει να προ­σθέ­σει, προτού να ανα­φερ­θεί στην «τέχνη» της επε­ξερ­γα­σίας του σφουγ­γα­ριού.

«Το σφουγ­γάρι έχει τόσα μυστικά όσες και τρύπες» ανα­φέ­ρει χαρα­κτη­ρι­στικά, και προ­σθέ­τει: «Η επε­ξερ­γα­σία είναι μία δουλειά που γίνεται διαρκώς, απο­τε­λώ­ντας μία μακρά δια­δι­κα­σία. Γίνεται μόνο με χέρια, χωρίς κανένα μηχά­νημα».

Είδη σφουγ­γα­ριών

Στην Ελλάδα συνα­ντώ­νται κατά κύριο λόγο δύο εμπο­ρικά είδη σφουγ­γα­ριών, Το «Ηoneycomp και το «Fina Silk».

Το πρώτο αλιεύ­ε­ται σε βάθος έως 80 μέτρων και συνα­ντά­ται στην Κρήτη, τις Κυκλά­δες, την Εύβοια και τα Δωδε­κά­νησα.

Το δεύτερο, το οποίο θεω­ρεί­ται το καλύ­τερο και το πιο ακριβό, αλιεύ­ε­ται σε βάθη, τα οποία αγγί­ζουν τα 100 μέτρα και βρί­σκε­ται κατά κύριο λόγο στην Κρήτη, την Εύβοια, τη Σάμο και τα Δωδε­κά­νησα.

Η μέθοδος κατά­δυ­σης

Κατά τη δεκα­ε­τία του 19ου αιώνα, η κατά­δυση πραγ­μα­το­ποιού­ταν από γυμνούς δύτες, οι οποίοι βου­τού­σαν έχοντας ζωσμένο ένα κομμάτι μαρ­μά­ρου, το οποίο τους επέ­τρεπε να παρα­μέ­νουν στον βυθό για περισ­σό­τερο χρόνο.

Κατά το 1860, εφαρ­μό­στηκε μία νέα μέθοδος, το λεγό­μενο σκά­φαν­δρο. Ο δύτης έφερε πλήρη ενδυ­μα­σία και μέσω μίας χει­ρο­κί­νη­της αερα­ντλίας έστελνε φυσικό αέρα στην περι­κε­φα­λαία της στολής.

Το 1970, λόγω της επι­κιν­δυ­νό­τη­τας του σκά­φαν­δρου, το τελευ­ταίο αντι­κα­τα­στά­θηκε από το σύστημα του ναργιλέ. Ο δύτης φορά στολή βατρα­χαν­θρώ­που, λαμ­βά­νο­ντας αέρα μέσω ενός αερο­συ­μπιε­στή που βρί­σκε­ται στο σκάφος.

Σχολή δυτών

Στο νησί της Καλύ­μνου λει­τουρ­γεί η Κρατική Σχολή Δυτών, η οποία είναι η μονα­δική του είδους σ’ όλη τη χώρα. Η σχολή ξεκί­νησε τη λει­τουρ­γία της το 2013 με τη συμ­με­τοχή 23 μαθητών.

Κάθε χρόνο, ο συγκε­κρι­μέ­νος αριθμός αυξά­νε­ται, γεγονός το οποίο καθιστά λίγο πιο αισιό­δο­ξους τους ανθρώ­πους της Καλύ­μνου, οι οποίοι ευελ­πι­στούν να μην σβήσει το επάγ­γελμα του σφουγ­γαρά.

Η λει­τουρ­γία της Σχολής, η οποία παρέχει κρατικό πιστο­ποι­η­τικό, είχε ανα­στα­λεί από το 2005 λόγω της αδυ­να­μίας του τότε υπουρ­γείου Εμπο­ρική Ναυ­τι­λίας να συμ­βά­λει στη χρη­μα­το­δό­τησή του.

Χάρη στις πρω­το­βου­λίες της Περι­φέ­ρειας Νοτίου Αιγαίου, η οποία ανέλαβε να επω­μι­στεί το σύνολο του σχε­τι­κού κόστους, κατέστη εφικτή η επα­να­λει­τουρ­γία της Κρα­τι­κής Σχολής Δυτών το 2013.

Πηγή sputniknews.gr