Καμπανάκι ειδικών για την ξηρασία στην Ελλάδα – Ποιες περιοχές κινδυνεύουν με ερημοποίηση

Συν­θή­κες ξηρα­σίας επι­κρα­τούν στο μεγα­λύ­τερο μέρος της ανα­το­λι­κής ηπει­ρω­τι­κής Ελλάδας την ώρα που τα ρεκόρ υψηλών θερ­μο­κρα­σιών το πρώτο τρίμηνο του 2024 συνεχώς καταρ­ρί­πτο­νται και οι βρο­χο­πτώ­σεις όλο και λιγο­στεύ­ουν.

Ενδει­κτικά, σύμφωνα με το meteo.gr του Εθνικού Αστε­ρο­σκο­πείου Αθηνών, ο Μάρτιος του 2024 ήταν ο πιο θερμός τα τελευ­ταία 15 χρόνια στην Κεντρική και Νότια Ελλάδα.

«Βαδί­ζουμε σε μια πιο ευρύ­τερη ξηρασία γιατί μέχρι τώρα είχαμε τοπικές ξηρα­σίες στη Θράκη, Ανα­το­λική Μακε­δο­νία και Κρήτη. Όμως μειω­μέ­νες βρο­χο­πτώ­σεις στις αρχές του 2024 κατα­γρά­φουμε στο μεγα­λύ­τερο μέρος της ανα­το­λι­κής ηπει­ρω­τι­κής Ελλάδας. Είμαστε στην αρχή μιας ήπιας, προς το παρόν, ξηρα­σίας και δεν μπο­ρούμε ακόμη να συγκρί­νουμε με τη σοβαρή ξηρασία που είχαμε στη Βόρεια Ελλάδα και στην Κρήτη, αλλά τα πράγ­ματα δεν βαίνουν καλώς», επι­ση­μαί­νει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σεων ο φυσικός- μετε­ω­ρο­λό­γος και επι­στη­μο­νι­κός συνερ­γά­της του meteo.gr και του climatebook, Σταύρος Ντάφης και προ­σθέ­τει ότι ανα­μέ­νο­νται κάποιες βρο­χο­πτώ­σεις μέσα στον Απρίλιο οι οποίες όμως θα είναι κυρίως παρο­δι­κές καται­γί­δες που δεν θα ανα­πλη­ρώ­σουν το έλλειμμα βρο­χο­πτώ­σεων και χιο­νο­πτώ­σεων των προη­γού­με­νων μηνών.

Παράλ­ληλα, στις περιο­χές με έλλειμμα βροχής εντο­πί­ζε­ται να συγκε­ντρώ­νε­ται νεκρή καύσιμη ύλη, γεγονός που προ­βλη­μα­τί­ζει τους επι­στή­μο­νες για τις συν­θή­κες ευφλε­κτό­τη­τας. Ειδι­κό­τερα, όπως επι­ση­μαί­νει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Ντάφης, αυξη­μένη νεκρή καύσιμη ύλη εντο­πί­ζε­ται ήδη σε περιο­χές της Θεσ­σα­λίας, της Δυτικής Μακε­δο­νίας, Φθιώ­τι­δας, Βοιω­τίας και Ανα­το­λι­κής Πελο­πον­νή­σου καθώς και στην περιοχή του Άργους αλλά και στην Νότια Κρήτη. «Δεν είναι ξεκά­θαρο τι ορίζει αυτή η μετα­βα­τική εποχή της άνοιξης για τις πυρ­κα­γιές του καλο­και­ριού» σημειώ­νει ο κ. Ντάφης, προ­σθέ­το­ντας ότι στην περί­πτωση μιας πολύ ξηρής άνοιξης υπάρχει μεγα­λύ­τερη πιθα­νό­τητα για περισ­σό­τε­ρες πυρ­κα­γιές στις αρχές του καλο­και­ριού απ’ ότι προς τα τέλη.

Ενδει­κτικά, σύμφωνα με στοι­χεία που παρα­χώ­ρησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Ντάφης το τελευ­ταίο 3μηνο σε σχέση με τη μέση τιμή της περιό­δου 2010-2019 το συνο­λικό ύψος βροχής που έχει σημειω­θεί σε κάποιες περιο­χές είναι το παρα­κάτω:

Μοίρες Ηρα­κλείου 30%, Κυπα­ρισ­σία 35%, Ρόδος, Νεμέα, και Βόλος 50% Κιλκίς 60 %.

Εξε­τά­ζε­ται η πιθα­νό­τητα έναρξης της αντι­πυ­ρι­κής περιό­δου σε περιο­χές της χώρας νωρί­τερα από την 1η Μαϊου

Σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες από την Πυρο­σβε­στική, οι παρα­τε­τα­μέ­νες υψηλές θερ­μο­κρα­σίες που κατα­γρά­φο­νται και η ανομ­βρία έχουν θέσει το Πυρο­σβε­στικό Σώμα σε αυξη­μένη ετοι­μό­τητα, ενώ εξε­τά­ζε­ται η πιθα­νό­τητα σε κάποιες περιο­χές της Ελλάδας η έναρξη της αντι­πυ­ρι­κής περιό­δου να γίνει νωρί­τερα από την 1η Μαϊου.

Μέχρι στιγμής, σύμφωνα με στοι­χεία από την Πυρο­σβε­στική, το πρώτο τρίμηνο του 2024 οι αγρο­το­δα­σι­κές πυρ­κα­γιές που έχουν εκδη­λω­θεί εμφα­νί­ζο­νται ελαφρώς αυξη­μέ­νες σε σχέση με το πρώτο τρίμηνο του 2023. Συγκε­κρι­μένα το α’ τρίμηνο του 2024 έχουν εκδη­λω­θεί 2.378 αγρο­το­δα­σι­κές πυρ­κα­γιές, ενώ το α’ τρίμηνο του 2024 είχαν εκδη­λω­θεί 2.367 αγρο­το­δα­σι­κές πυρ­κα­γιές. Για το λόγο αυτό μάλιστα, χθες το Πυρο­σβε­στικό Σώμα εξέδωσε ανα­κοί­νωση εφι­στώ­ντας την προσοχή των πολιτών ώστε να λαμ­βά­νο­νται όλα τα απα­ραί­τητα μέτρα και μέσα πυρο­προ­στα­σίας καθώς το τελευ­ταίο χρονικό διά­στημα έχουν εκδη­λω­θεί αρκετές δασικές και αγρο­το­δα­σι­κές πυρ­κα­γιές, κυρίως κατά την καύση φυτικής ύλης και υπο­λειμ­μά­των καλ­λιερ­γειών.

Νίκη Ευελ­πί­δου: «Ερη­μο­ποιού­μα­στε»

Αντι­μέ­τω­πες με την ερη­μο­ποί­ηση θα βρί­σκο­νται όλο και περισ­σό­τε­ρες περιο­χές της Μεσο­γείου, μεταξύ αυτών και περιο­χές της Ελλάδας λόγω της ξηρα­σίας. Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η καθη­γή­τρια Γεω­λο­γίας και Γεω­πε­ρι­βάλ­λο­ντος του Εθνικού Καπο­δι­στρια­κού Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, Νίκη Ευελ­πί­δου, η ξηρασία δεν είναι μόνον η αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας, είναι επίσης η μείωση των βρο­χο­πτώ­σεων και είναι και η υπε­ρά­ντληση των υπό­γειων υδάτων.

«Γι’ αυτό πολύ συχνά μιλάμε για φαι­νό­μενα ερη­μο­ποί­η­σης. Όταν ακούει κάποιος τη λέξη έρημο πάει το μυαλό του στη Σαχάρα σε μία θάλασσα άμμου. Η ερη­μο­ποί­ηση δεν σημαί­νει απα­ραί­τητα μία έρημος γεμάτη από άμμο. Η ερη­μο­ποί­ηση σημαί­νει μία περιοχή, η οποία έχει λίγο νερό και το έδαφος έχει χάσει τα θρε­πτικά του συστα­τικά και άρα δεν μπο­ρούμε να καλ­λιερ­γή­σουμε. Στην Ελλάδα συμ­βαί­νει ήδη αυτό, και είναι πολλές οι περιο­χές που μάς συμ­βαί­νει. Υπάρ­χουν περιο­χές οι οποίες σήμερα το νερό τους δεν επαρκεί για την κάλυψη των αναγκών» σημειώ­νει η κυρία Ευελ­πί­δου. Τέτοιες περιο­χές, όπως τονίζει, είναι η Ελα­φό­νη­σος αλλά και νησιά των Κυκλά­δων.

«Ερη­μο­ποιού­μα­στε. Κάποτε με είχαν ρωτήσει σε μία συνέ­ντευξη: Τι φοβάστε περισ­σό­τερο να μάς συμβεί από θέμα φυσικών κατα­στρο­φών και προ­βλη­μά­των στο μέλλον και απά­ντησα, “φοβάμαι τη στιγμή που θα διψάω και δεν θα υπάρχει νερό για να πιω” και δεν είναι πολύ μακριά, δεν είναι καθόλου μακριά. Εμείς ανοί­γουμε τη βρύση μας και βγαίνει νερό αλλά αυτό δεν είναι αυτο­νό­ητο και δεν είναι αυτο­νό­ητο για πάρα πολλές περιο­χές όχι του κόσμου, όχι της Μεσο­γείου αλλά της Ελλάδας. Τα μισά νησιά μας ανοί­γουν τη βρύση και δεν έχουν νερό πρέπει να αγο­ρά­σουν εμφια­λω­μένο για να πιουν. Το νερό της βρύσης είναι για να κάνουν μπάνιο ή για να το βράσουν. Και πολλές φορές ανοί­γουν τη βρύση και βγάζουν λάσπη έχει τελειώ­σει το νερό» υπο­γραμ­μί­ζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κυρία Ευελ­πί­δου.

Ανα­φο­ρικά με την αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας και την ξηρασία η κυρία Ευελ­πί­δου τονίζει ότι η αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας μοιραία οδηγεί σε ξηρασία. «Όταν αυξά­νε­ται η θερ­μο­κρα­σία είναι μοιραίο να έχουμε αύξηση και στην ξηρασία. Οι θερ­μο­κρα­σίες ανε­βαί­νουν τα τελευ­ταία χρόνια με πολύ γοργό ρυθμό. Όταν, λοιπόν, αυτό είναι παρα­τε­τα­μένο, μοιραία χάνει την υγρασία του, μοιραία η βλά­στηση απο­δυ­να­μώ­νε­ται και μοιραία μπαί­νουμε στον φαύλο κύκλο» εξηγεί, προ­σθέ­το­ντας ότι στην παρα­τε­τα­μένη διάρ­κειας ξηρασία μειώ­νε­ται η υγρασία του εδάφους, άρα ευνο­εί­ται η εξά­πλωση της πυρ­κα­γιάς, είναι πιο δύσκολη η κατά­σβεσή της.

«Η αυξη­μένη ξηρασία οδηγεί σε μείωση υγρα­σίας εδάφους. Αυτό σημαί­νει ότι τα φυτά δεν μπορούν να δεσμεύ­σουν τα θρε­πτικά στοι­χεία του εδάφους οπότε μειώ­νε­ται η φυτο­κά­λυψη. Όταν δεν έχουμε βλά­στηση το έδαφος δια­βρώ­νε­ται πιο εύκολα, για πολλούς λόγους. Η βλά­στηση επι­βρα­δύ­νει την επι­φα­νειακή απορροή, το νερό της βροχής κινεί­ται πιο αργά. Το επόμενο είναι ότι μέσα από το ριζικό τους σύστημα φτιά­χνουν κάποιες ασυ­νέ­χειες μέσα στο έδαφος οπότε το νερό της βροχής ποτίζει το έδαφος άρα εμπλου­τί­ζει και τον υδρο­φόρο ορί­ζο­ντα που το θέλουμε αυτό κι επίσης τα φύλλα των δέντρων ή γενικώς ό,τι βλά­στηση έχουμε, επι­βρα­δύ­νουν την βρο­χό­πτωση από την ώρα που πέφτει μέχρι να φτάσει στο έδαφος, μειώ­νουν την ορμή της», σημειώ­νει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κυρία Ευελ­πί­δου, επι­ση­μαί­νο­ντας ότι κάτι που δημιουρ­γεί­ται λόγω της κλι­μα­τι­κής κρίσης και των αιφ­νί­διων πλημ­μυ­ρών είναι η ένταση της βρο­χό­πτω­σης.

«Μπορεί το ίδιο ποσό βρο­χό­πτω­σης αν πέσει ήρεμα, ποτι­στικά που λέμε, να μην δημιουρ­γή­σει προ­βλή­ματα αλλά αν πέσει έντονα με μορφή καται­γί­δας να δημιουρ­γή­σει πάρα πολλά προ­βλή­ματα. Τα δέντρα και η βλά­στηση μειώ­νουν την ορμή με την οποία φτάνει η βροχή στο έδαφος άρα λοιπόν βοηθούν στο να μειωθεί η διά­βρωση, ο πλημ­μυ­ρι­κός κίν­δυ­νος και να εμπλου­τι­στεί ο υδρο­φό­ρος ορί­ζο­ντας με νερό. Η αύξηση της ξηρα­σίας ταυ­τό­χρονα δημιουρ­γεί ρωγμές ξήραν­σης στο έδαφος όπως είναι ένα δέρμα σκα­σμένο πολύ χωρίς να έχει πάρει την υγρασία το ίδιο σκάει και η γη και η διά­νοιξη αυτών των ρωγμών οδηγεί στην απο­κόλ­ληση των κόκκων τους εδάφους. Άρα κι αυτό επι­τα­χύ­νει τη διά­βρωση διότι όλο αυτό μαζί είναι ένας φαύλος κύκλος γιατί αν έχουμε πολλή έντονη διά­βρωση και χαθεί το έδαφος μετά δεν μπο­ρούμε να έχουμε και βλά­στηση», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, σημειώ­νο­ντας ότι κάτι που επι­βε­βαιώ­νει αυτόν τον φαύλο κύκλο είναι και το γεγονός ότι η μειω­μένη φυτο­κά­λυψη και η ξηρασία ευνοούν τις πυρ­κα­γιές.

«Το μεγάλο πρό­βλημα από τις πυρ­κα­γιές ειδικά αυτές που έγιναν τα τελευ­ταία χρόνια και ήταν τόσο εκτε­τα­μέ­νες στον ελλα­δικό χώρο, είναι να μην αφήσεις το έδαφος να χαθεί. Από τη στιγμή που έγιναν οι πρώτες βροχές τα εδάφη τα είδαμε να φεύγουν, δεν μπορούν μετά να γυρί­σουν πίσω. Περίπου 1 εκα­το­στό εδάφους θέλει περίπου 1.000 χρόνια. Οπότε πότε θα σχη­μα­τι­στεί, πότε θα δημιουρ­γη­θεί για να προ­λά­βουν να δημιουρ­γη­θούν και τα δέντρα να βοη­θή­σουν το σύστημα να ανα­κάμ­ψει. Και μέσα σε όλον αυτόν τον φαύλο κύκλο έρχο­νται και οι ανθρω­πο­γε­νείς επεμ­βά­σεις. Σε περιο­χές που έχουμε ήδη λει­ψυ­δρία εμείς εξα­κο­λου­θούμε να κάνουμε υπε­ρά­ντληση από τους υδρο­φό­ρες ορί­ζο­ντες πάρα πολύ κοντά στη θάλασσα, άρα βάζουμε θαλασ­σινό νερό μέσα στον υδρο­φόρο ορί­ζο­ντα, με το που το κάνουμε αυτό θανα­τώ­νουμε τον υδρο­φόρο ορί­ζο­ντα και θανα­τώ­νουμε και τα εδάφη. Όταν στο έδαφος μπει αλάτι έχει τελειώ­σει», υπο­γραμ­μί­ζει η κυρία Ευελ­πί­δου και κατα­λή­γει: «Το νερό μας λιγο­στεύει επι­κίν­δυνα, οι γαίες μας υπο­βαθ­μί­ζο­νται και όλο αυτό λέγεται ερη­μο­ποί­ηση. Αυτό ακριβώς είναι, η έλλειψη νερού και οι φτωχές γαίες».