Πώς θα εκλέγονται δήμαρχοι και περιφερειάρχες σε μία μόνο Κυριακή με τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης

Σε νόμο του κρά­τους με­τα­τρά­πη­κε ο νέος Κώ­δι­κας Το­πι­κής Αυ­το­διοί­κη­σης, ο οποί­ος υπερ­ψη­φί­στη­κε κατά πλειο­ψη­φία από την Ολο­μέ­λεια της Βου­λής, με τις ψή­φους της ΝΔ, ενώ σύσ­σω­μη η αντι­πο­λί­τευ­ση τον κα­τα­ψή­φι­σε. Πρό­κει­ται για τη με­γα­λύ­τε­ρη τομή στον τρόπο ανά­δει­ξης των το­πι­κών αρχών εδώ και δε­κα­ε­τί­ες, καθώς κα­ταρ­γεί­ται η δεύ­τε­ρη Κυ­ρια­κή των εκλο­γών και το απο­τέ­λε­σμα θα κρί­νε­ται πλέον σε μία μόνο κάλπη. Ο νόμος δεν πε­ριο­ρί­ζε­ται όμως στο εκλο­γι­κό σκέ­λος. Κω­δι­κο­ποιεί για πρώτη φορά σε ενιαίο κεί­με­νο το σύ­νο­λο της νο­μο­θε­σί­ας για δή­μους και πε­ρι­φέ­ρειες, ει­σά­γει τη δυ­να­τό­τη­τα ηλε­κτρο­νι­κής ψήφου και επι­φέ­ρει αλ­λα­γές στη δια­κυ­βέρ­νη­ση, τον έλεγ­χο και τα οι­κο­νο­μι­κά της αυ­το­διοί­κη­σης.

Πότε και πώς θα γί­νο­νται οι εκλο­γές

Σύμ­φω­να με τις νέες ρυθ­μί­σεις, οι αυ­το­διοι­κη­τι­κές εκλο­γές στους 332 δή­μους και τις 13 πε­ρι­φέ­ρειες της χώρας θα διε­ξά­γο­νται στα­θε­ρά ανά 5 χρό­νια, σε έναν γύρο, την τε­λευ­ταία Κυ­ρια­κή του Νο­εμ­βρί­ου, με πρώτη εφαρ­μο­γή στις επό­με­νες αυ­το­διοι­κη­τι­κές εκλο­γές του 2028.

Για τον ψη­φο­φό­ρο, η βα­σι­κή δια­δι­κα­σία δεν αλ­λά­ζει. Θα σταυ­ρώ­νει τον συν­δυα­σμό, τον δή­μαρ­χο ή τον πε­ρι­φε­ρειάρ­χη που προ­τι­μά και αντι­στοί­χως τους συμ­βού­λους, όπως ακρι­βώς τους επέ­λε­γε έως σή­με­ρα. Η και­νο­το­μία βρί­σκε­ται στο ίδιο το ψη­φο­δέλ­τιο. Στο κάτω μέρος του θα πα­ρα­τί­θε­νται οι υπό­λοι­ποι συν­δυα­σμοί κατά σειρά ανα­κή­ρυ­ξης, ώστε ο εκλο­γέ­ας, εφό­σον το επι­θυ­μεί, να δίνει και εναλ­λα­κτι­κή ή συ­μπλη­ρω­μα­τι­κή ψήφο. Με απλά λόγια, ο πο­λί­της δη­λώ­νει από την πρώτη στιγ­μή όχι μόνο την πρώτη του επι­λο­γή, αλλά προ­αι­ρε­τι­κά και τη δεύ­τε­ρη, εκεί­νη δη­λα­δή που με το πα­λαιό σύ­στη­μα θα εξέ­φρα­ζε στην επα­να­λη­πτι­κή ψη­φο­φο­ρία.

Το όριο του 42% και οι 2 φά­σεις κα­τα­μέ­τρη­σης

Το κρι­σι­μό­τε­ρο ση­μείο του νέου συ­στή­μα­τος είναι ο μη­χα­νι­σμός ανά­δει­ξης του νι­κη­τή. Μετά το κλεί­σι­μο της κάλ­πης, η κα­τα­μέ­τρη­ση θα γί­νε­ται όπως έγινε και στις εκλο­γές του 2023. Αν ο πρώ­τος σε ψή­φους συν­δυα­σμός ξε­πε­ρά­σει το 42%, εκλέ­γε­ται άμεσα δή­μαρ­χος ή πε­ρι­φε­ρειάρ­χης, συ­γκε­ντρώ­νο­ντας του­λά­χι­στον τα τρία πέμ­πτα των εδρών, και σε αυτή την πε­ρί­πτω­ση η εναλ­λα­κτι­κή ψήφος δεν λαμ­βά­νε­ται κα­θό­λου υπόψη.

Αν όμως κα­νέ­νας συν­δυα­σμός δεν πε­ρά­σει τον πήχη του 42%, ενερ­γο­ποιεί­ται άμεσα η δεύ­τε­ρη φάση κα­τα­μέ­τρη­σης. Σε αυτήν προ­κρί­νο­νται οι 2 πρώ­τοι συν­δυα­σμοί, εκεί­νοι δη­λα­δή που με το πα­λαιό σύ­στη­μα θα περ­νού­σαν στη δεύ­τε­ρη Κυ­ρια­κή, και στις ψή­φους που έχουν ήδη συ­γκε­ντρώ­σει προ­στί­θε­νται οι εναλ­λα­κτι­κές ψήφοι που έχουν λάβει από ψη­φο­φό­ρους οι οποί­οι ως πρώτη επι­λο­γή στή­ρι­ξαν συν­δυα­σμούς που δεν προ­κρί­θη­καν. Νι­κη­τής ανα­δει­κνύ­ε­ται ο συν­δυα­σμός που, μετά και τις 2 φά­σεις, συ­γκε­ντρώ­νει τις πε­ρισ­σό­τε­ρες ψή­φους.

Χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό είναι το αριθ­μη­τι­κό πα­ρά­δειγ­μα που συ­νο­δεύ­ει την πα­ρου­σί­α­ση του νέου συ­στή­μα­τος. Έστω ότι ο συν­δυα­σμός «Α» έλαβε 40%, ο «Β» 36% και οι υπό­λοι­ποι αθροι­στι­κά 24%. Αν από αυτό το 24%, το 5% έδωσε εναλ­λα­κτι­κή ψήφο στον «Α», το 10% στον «Β» και το υπό­λοι­πο 10% δεν επέ­λε­ξε κα­νέ­ναν, το τε­λι­κό άθροι­σμα δίνει στον «Α» 45% και ανα­κη­ρύσ­σει νι­κη­τή τον «Β» με 46%. Το πα­ρά­δειγ­μα ανα­δει­κνύ­ει και την ου­σια­στι­κή δια­φο­ρά από το ισχύ­ον κα­θε­στώς: ο συν­δυα­σμός που τερ­μα­τί­ζει πρώ­τος την πρώτη Κυ­ρια­κή δεν είναι βέ­βαιο ότι θα ανα­δει­χθεί τε­λι­κός νι­κη­τής, ακρι­βώς όπως συ­νέ­βαι­νε και με τους δεύ­τε­ρους γύ­ρους.

Η ρύθ­μι­ση για τις έδρες όταν ο νι­κη­τής  μένει κάτω από το 42%

Με νο­μο­τε­χνι­κή βελ­τί­ω­ση που κα­τέ­θε­σε ο υπουρ­γός Εσω­τε­ρι­κών κ. Θο­δω­ρής Λι­βά­νιος, προ­βλέ­πε­ται ελα­φρά ανα­προ­σαρ­μο­γή της πλειο­ψη­φί­ας στα δη­μο­τι­κά συμ­βού­λια. Όπως εξή­γη­σε ο ίδιος, εάν κά­ποιος συν­δυα­σμός, ακόμη και με τις συ­μπλη­ρω­μα­τι­κές ψή­φους, συ­γκε­ντρώ­σει πο­σο­στό κάτω του 42%, η πλειο­ψη­φία του στο δη­μο­τι­κό συμ­βού­λιο θα μειώ­νε­ται ελα­φρώς, με την ανα­λο­γία των εδρών να δια­μορ­φώ­νε­ται για πα­ρά­δειγ­μα σε 14 προς 11 αντί για 15 προς 10. Πρό­κει­ται, όπως ανέ­φε­ρε, για μια μικρή κάμψη του κα­νό­να των τριών πέμ­πτων προς ένα κάπως πιο ανα­λο­γι­κό σύ­στη­μα. Στην πράξη, ο νι­κη­τής θα εξα­κο­λου­θεί να δια­θέ­τει επαρ­κή πλειο­ψη­φία για να διοι­κή­σει, όμως η αντι­πο­λί­τευ­ση θα εκ­προ­σω­πεί­ται ενι­σχυ­μέ­νη όταν το πο­σο­στό της νι­κή­τριας πα­ρά­τα­ξης είναι χα­μη­λό.

Ηλε­κτρο­νι­κή ψήφος  και ετε­ρο­δη­μό­τες

Πα­ράλ­λη­λα με τη με­ταρ­ρύθ­μι­ση του εκλο­γι­κού συ­στή­μα­τος, ο νέος Κώ­δι­κας ει­σά­γει τη δυ­να­τό­τη­τα ηλε­κτρο­νι­κής ψη­φο­φο­ρί­ας σε ει­δι­κά εκλο­γι­κά κέ­ντρα, πα­ρου­σία δι­κα­στι­κού αντι­προ­σώ­που, με στόχο την ενί­σχυ­ση της νο­μι­μο­ποί­η­σης των αι­ρε­τών αρχών και της συμ­με­το­χής των δη­μο­τών. Η πρό­βλε­ψη αυτή συν­δέ­ε­ται και με το χρό­νιο πρό­βλη­μα των ετε­ρο­δη­μο­τών, καθώς σύμ­φω­να με το υπουρ­γείο Εσω­τε­ρι­κών η προ­σέ­λευ­σή τους κα­θί­στα­ται σχε­δόν αδύ­να­τη όταν κα­λού­νται να δια­νύ­σουν εκα­το­ντά­δες χι­λιό­με­τρα μέσα σε μία εβδο­μά­δα για τη δεύ­τε­ρη κάλπη.

Τα στοι­χεία της απο­χής που επι­κα­λεί­ται η κυ­βέρ­νη­ση

Η κυ­βέρ­νη­ση θε­με­λί­ω­σε την κα­τάρ­γη­ση του δεύ­τε­ρου γύρου κυ­ρί­ως στα πο­σο­στά συμ­με­το­χής. Ο κ. Λι­βά­νιος, υπε­ρα­σπι­ζό­με­νος το νο­μο­σχέ­διο στην Ολο­μέ­λεια, ανέ­φε­ρε ότι η συμ­με­το­χή έφτα­σε να δια­μορ­φώ­νε­ται στο 15%. Σύμ­φω­να με τα στοι­χεία των αρ­μό­διων υπη­ρε­σιών του υπουρ­γεί­ου, τη δεύ­τε­ρη Κυ­ρια­κή επι­στρέ­φουν στην κάλπη σχε­δόν οι μισοί από τους ψη­φο­φό­ρους του πρώ­του γύρου, ενώ στον Δήμο Αθη­ναί­ων, στον δεύ­τε­ρο γύρο των ανα­με­τρή­σε­ων του 2023, ψή­φι­σε μόλις το 26,7%, στη Θεσ­σα­λο­νί­κη το 32,5% και στην Πάτρα το 44,5%. Πέραν της απο­χής, το υπουρ­γείο επι­κα­λεί­ται και το διοι­κη­τι­κό βάρος που με­τα­φέ­ρε­ται στις αυ­το­διοι­κη­τι­κές υπη­ρε­σί­ες και στους υπαλ­λή­λους των δι­κα­στη­ρί­ων από τη διε­ξα­γω­γή δι­πλής ανα­μέ­τρη­σης.

Ενιαί­ος Κώ­δι­κας αντί για 2.000 διά­σπαρ­τες δια­τά­ξεις

Η δεύ­τε­ρη με­γά­λη διά­στα­ση του νόμου αφορά την κω­δι­κο­ποί­η­ση της νο­μο­θε­σί­ας. Ο κ. Λι­βά­νιος τό­νι­σε ότι ο νέος Κώ­δι­κας βάζει τέλος σε ένα νο­μο­θε­τι­κό χάος 2.000 δια­τά­ξε­ων δια­σκορ­πι­σμέ­νων σε δε­κά­δες νο­μο­θε­τή­μα­τα, ορι­σμέ­να από το 1958. «Ήταν αδύ­να­τον να δεις ποια διά­τα­ξη ίσχυε», είπε χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά. Το πρό­βλη­μα ήταν ιδιαί­τε­ρα οξύ στις πε­ρι­φέ­ρειες, οι οποί­ες 15 χρό­νια μετά τη θε­σμο­θέ­τη­σή τους δεν είχαν απο­κτή­σει ενιαίο νο­μο­θε­τι­κό πλαί­σιο, με απο­τέ­λε­σμα να διέ­πο­νται ταυ­τό­χρο­να από δια­τά­ξεις για τις κε­ντρι­κές κρα­τι­κές υπη­ρε­σί­ες, τις πρώην κρα­τι­κές πε­ρι­φέ­ρειες και τις αι­ρε­τές νο­μαρ­χί­ες, ενώ το ίδιο ζή­τη­μα μπο­ρού­σε να εμπί­πτει στην αρ­μο­διό­τη­τα πε­ρισ­σό­τε­ρων φο­ρέ­ων χωρίς σαφή ιε­ράρ­χη­ση.

Ο Κώ­δι­κας απο­τε­λεί­ται από 6 βι­βλία, τα οποία κα­λύ­πτουν δια­δο­χι­κά την έν­νοια και τις αρχές της αυ­το­διοί­κη­σης και την εκλο­γή των αι­ρε­τών αρχών, τα όρ­γα­να διοί­κη­σης και την κα­τα­στα­τι­κή θέση των αι­ρε­τών, τις αρ­μο­διό­τη­τες δήμων και πε­ρι­φε­ρειών, την οι­κο­νο­μι­κή διοί­κη­ση με ζη­τή­μα­τα δη­μο­σί­ων συμ­βά­σε­ων, πε­ριου­σί­ας και εσό­δων, τον έλεγ­χο νο­μι­μό­τη­τας και την πει­θαρ­χι­κή ευ­θύ­νη των αι­ρε­τών, καθώς και ορι­ζό­ντιες ρυθ­μί­σεις, με το τε­λευ­ταίο βι­βλίο να κυ­ρώ­νει και το πρό­σθε­το πρω­τό­κολ­λο του Ευ­ρω­παϊ­κού Χάρτη Το­πι­κής Αυ­το­διοί­κη­σης.

Οι υπό­λοι­πες αλ­λα­γές στη λει­τουρ­γία δήμων και πε­ρι­φε­ρειών

Πέρα από το εκλο­γι­κό, ο νέος Κώ­δι­κας πε­ρι­λαμ­βά­νει δέσμη ρυθ­μί­σε­ων για τη λει­τουρ­γία της αυ­το­διοί­κη­σης. Προ­βλέ­πε­ται η θε­σμο­θέ­τη­ση συμ­βου­λευ­τι­κού δη­μο­τι­κού δη­μο­ψη­φί­σμα­τος με ηλε­κτρο­νι­κή ψη­φο­φο­ρία και θε­σμι­κές εγ­γυ­ή­σεις για τη διε­ξα­γω­γή του, καθώς και η ανα­βάθ­μι­ση των συμ­βου­λί­ων νέων με σα­φείς κα­νό­νες εκλο­γής και ηλε­κτρο­νι­κή δια­δι­κα­σία ψη­φο­φο­ρί­ας. Ενι­σχύ­ε­ται η δια­φά­νεια και η λο­γο­δο­σία των αι­ρε­τών ορ­γά­νων, με υπο­χρέ­ω­ση δη­μο­σιο­ποί­η­σης των απο­φά­σε­ων και ενί­σχυ­ση των μη­χα­νι­σμών ελέγ­χου.

Στο πεδίο της δια­κυ­βέρ­νη­σης, επι­χει­ρεί­ται απο­σα­φή­νι­ση των αρ­μο­διο­τή­των των συλ­λο­γι­κών ορ­γά­νων, δη­λα­δή του δη­μο­τι­κού και πε­ρι­φε­ρεια­κού συμ­βου­λί­ου, της δη­μο­τι­κής και πε­ρι­φε­ρεια­κής επι­τρο­πής και των λοι­πών επι­τρο­πών, με κα­θιέ­ρω­ση ενιαί­ων κα­νό­νων λει­τουρ­γί­ας. Ο έλεγ­χος επί των πρά­ξε­ων της αυ­το­διοί­κη­σης προ­βλέ­πε­ται αντι­κει­με­νι­κός και απο­κλει­στι­κά νο­μι­μό­τη­τας, σε καμία πε­ρί­πτω­ση σκο­πι­μό­τη­τας, μέσω ολο­κλη­ρω­μέ­νου πλη­ρο­φο­ρια­κού συ­στή­μα­τος και της Αυ­το­τε­λούς Υπη­ρε­σί­ας Ελέγ­χου Νο­μι­μό­τη­τας ΟΤΑ. Ρυθ­μί­ζε­ται επί­σης με σα­φή­νεια η κα­τα­στα­τι­κή θέση των αι­ρε­τών, δη­λα­δή η αντι­μι­σθία, τα έξοδα πα­ρά­στα­σης, η ανα­στο­λή της επαγ­γελ­μα­τι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας ή η λήψη ει­δι­κής άδειας, ενώ προ­ω­θεί­ται ο ψη­φια­κός με­τα­σχη­μα­τι­σμός με ηλε­κτρο­νι­κές εφαρ­μο­γές για τη συμ­με­το­χή των πο­λι­τών και την κα­θη­με­ρι­νή τους εξυ­πη­ρέ­τη­ση.