Γ. Bαληνάκης: «Δεν έπρεπε σε καμία περίπτωση να δημιουργηθούν hotspots στα νησιά μας»

Για θέ­μα­τα εξω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής μι­λά­ει σή­με­ρα στην “δ” ο πρώην υφυ­πουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών κ. Γιάν­νης Βα­λη­νά­κης.

Γεν­νή­θη­κε στην Αθήνα με κα­τα­γω­γή από τη Χάλκη και την Κά­λυ­μνο των Δω­δε­κα­νή­σων. Σπού­δα­σε νο­μι­κή στο Πα­νε­πι­στή­μιο Αθη­νών και διε­θνές δί­καιο και πο­λι­τι­κή επι­στή­μη στο Πα­νε­πι­στή­μιο της Χαϊ­δελ­βέρ­γης. Ολο­κλή­ρω­σε με­τα­πτυ­χια­κά προ­γράμ­μα­τα στη διε­θνή πο­λι­τι­κή, στην αμυ­ντι­κή πο­λι­τι­κή και στην ιστο­ρία των διε­θνών σχέ­σε­ων, στο Πα­νε­πι­στή­μιο της Σορ­βόν­νης (Πα­ρί­σι Ι) από το οποίο ανα­γο­ρεύ­θη­κε δι­δά­κτο­ρας των διε­θνών σχέ­σε­ων με άρι­στα το 1981. Σή­με­ρα είναι Πρό­ε­δρος του Ευ­ρω­παϊ­κού Κέ­ντρου Αρι­στεί­ας Jean Monnet του ΕΚΠΑ και μέλος του Ακα­δη­μαϊ­κού Συμ­βου­λί­ου του Wilfried Martens Centre for European Studies στις Βρυ­ξέλ­λες. Διε­τέ­λε­σε Υφυ­πουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών (2004 – 2009), Βου­λευ­τής Δω­δε­κα­νή­σου με τη Ν.Δ. και μέλος του Πο­λι­τι­κού Γρα­φεί­ου του Ευ­ρω­παϊ­κού Λαϊ­κού Κόμ­μα­τος. Έχει συγ­γρά­ψει βι­βλία σχε­τι­κά με τις διε­θνείς σχέ­σεις ενώ έχει δη­μο­σιεύ­σει επι­στη­μο­νι­κά άρθρα και με­λέ­τες στην Ελ­λά­δα και το εξω­τε­ρι­κό.

• Κύριε Βα­λη­νά­κη, να ξε­κι­νή­σου­με από την συ­νε­χή προ­κλη­τι­κό­τη­τα της γεί­το­νος Τουρ­κί­ας απέ­να­ντι στην χώρα μας και τις απαι­τή­σεις που έχει στο Αι­γαίο. Τι θα πρέ­πει να κάνει η Ελ­λά­δα;

Δυ­στυ­χώς η ιστο­ρία και η γε­ω­γρα­φία μας κα­τα­δί­κα­σαν να έχου­με στα ανα­το­λι­κά μας την Τουρ­κία για γεί­το­να, κι όχι χώρες ευ­ρω­παϊ­κές που λύ­νουν τα προ­βλή­μα­τά τους μέσω της δι­πλω­μα­τί­ας.

Η τουρ­κι­κή προ­κλη­τι­κό­τη­τα αυ­ξά­νε­ται συ­νε­χώς όσο περ­νά­ει ο και­ρός δια­ψεύ­δο­ντας όλους αυ­τούς στη χώρα μας που επί δε­κα­ε­τί­ες πί­στευαν πως οι γεί­το­νές μας, είτε απλώς εξή­γα­γαν τα εσω­τε­ρι­κά τους προ­βλή­μα­τα, είτε με κά­ποιο μα­γι­κό ραβδί θα εξα­να­γκα­ζό­ταν η Άγκυ­ρα να απο­σύ­ρει τις διεκ­δι­κή­σεις της. Δυ­στυ­χώς, η Ελ­λά­δα από τη δε­κα­ε­τία του 1980 δεν επέ­δει­ξε -με μι­κρές τι­μη­τι­κές εξαι­ρέ­σεις- την πρέ­που­σα σο­βα­ρό­τη­τα στην αντι­με­τώ­πι­ση της γεί­το­νος.

Απέ­να­ντι σε ένα κρά­τος που από πα­ρά­δο­ση και χα­ρα­κτή­ρα έχει ανα­πτύ­ξει με­θο­δι­κό σχε­δια­σμό, ροπή στη στρα­τιω­τι­κή βία και απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα, η χώρα μας δεν κα­τά­φε­ρε να χα­ρά­ξει μιά ολο­κλη­ρω­μέ­νη και δια­χρο­νι­κή εθνι­κή στρα­τη­γι­κή για να αντι­με­τω­πί­σει τον απει­λη­τι­κό γεί­το­να. Το με­γα­λύ­τε­ρο ίσως εμπό­διο ήταν ο γνω­στός αφο­ρι­σμός της δε­κα­ε­τί­ας του 1980, ότι η Ελ­λά­δα «δεν διεκ­δι­κεί τί­πο­τε». Το δόγμα αυτό λει­τούρ­γη­σε πα­ρα­λυ­τι­κά και οδη­γη­θή­κα­με τε­λι­κά σε πλήρη μα­κα­ριό­τη­τα και εθνι­κή αδρά­νεια.

Σε μιά πε­ρί­ο­δο που σφρα­γί­στη­κε με την υπο­γρα­φή της Σύμ­βα­σης του ΟΗΕ για το Δί­καιο της Θά­λασ­σας (1982), η Ελ­λά­δα πέ­τυ­χε το πα­γκό­σμιο ρεκόρ απρα­ξί­ας στις θα­λάσ­σιες ζώνες, αφού από τα δε­κά­δες δι­καιώ­μα­τα που δι­καιού­ται να αντλή­σει, επί 40 σχε­δόν χρό­νια δεν υιο­θέ­τη­σε ούτε ένα. Φυ­σι­κά, δεν ισχυ­ρί­ζο­μαι ότι ήταν και κάτι απλό, ούτε και υπάρ­χει μιά μα­γι­κή λύση, όπως πχ. η προ­σφυ­γή στη Χάγη που πολ­λοί υπο­στη­ρί­ζουν χωρίς να ξέ­ρουν τους κιν­δύ­νους. Χρειά­ζο­νται πολλά που πρέ­πει να γί­νουν γρή­γο­ρα και πα­ράλ­λη­λα και να εφαρ­μο­στούν βάσει σο­βα­ρού σχε­δια­σμού με δια­χρο­νι­κή και δια­κομ­μα­τι­κή συ­ναί­νε­ση και στα­θε­ρό­τη­τα.

Σε βι­βλίο μου που θα πα­ρου­σια­στεί στις 13 Μαρ­τί­ου στην Αθήνα από τις εκ­δό­σεις Σι­δέ­ρη πα­ρου­σιά­ζω ένα τέ­τοιο ολο­κλη­ρω­μέ­νο σχέ­διο αντι­με­τώ­πι­σης της Τουρ­κί­ας που σχε­δί­α­σα ως σύμ­βου­λος του Κώστα Κα­ρα­μαν­λή την πε­ρί­ο­δο που ήμα­σταν στην αντι­πο­λί­τευ­ση (1998-2004) και τμή­μα­τά του εφαρ­μό­σα­με στη συ­νέ­χεια κατά την πε­ρί­ο­δο δια­κυ­βέρ­νη­σης της ΝΔ.

• Πολύς λόγος έχει γίνει για την στάση της ευ­ρω­παϊ­κής πο­λι­τι­κής απέ­να­ντι στην Τουρ­κία. Προει­δο­ποιούν ότι θα επι­βλη­θούν κυ­ρώ­σεις, αλλά δεν προ­χω­ρά τί­πο­τε στην πράξη. Πρέ­πει να πε­ρι­μέ­νου­με κάτι πα­ρα­πά­νω;

Η Ε.Ε. και οι εταί­ροι μας έκα­ναν ση­μα­ντι­κές δη­λώ­σεις κα­τα­δί­κης της Τουρ­κί­ας και της απα­ρά­δε­κτης τυ­χο­διω­κτι­κής συ­μπε­ρι­φο­ράς της.

Χρή­σι­μα είναι όλα αυτά και δεν πρέ­πει αφο­ρι­στι­κά να μη­δε­νί­ζο­νται. Όμως πρέ­πει να αξιο­ποι­ή­σου­με αυτά τα κεί­με­να εποι­κο­δο­μη­τι­κά, βάσει σχε­δί­ου και με πρω­το­βου­λί­ες. Δεν πρέ­πει να πε­ρι­μέ­νου­με να έρ­θουν οι άλλοι Ευ­ρω­παί­οι να κά­νουν για μας αυτά που δεν εί­μα­στε έτοι­μοι να κά­νου­με εμείς οι ίδιοι. Αν λοι­πόν κά­ποιοι επα­να­παύ­ο­νται νο­μί­ζο­ντας ότι κά­ποιες χώρες θα έρ­θουν με τις στρα­τιω­τι­κές τους δυ­νά­μεις να λύ­σουν το πρό­βλη­μα του βί­αιου γεί­το­να που μας έτυχε, πλα­νώ­νται πλάνη οι­κτρά. Πρέ­πει επι­τέ­λους να «ση­κώ­σου­με τα μα­νί­κια μας».

• Να πε­ρά­σου­με στο Μα­κε­δο­νι­κό. Κατά την εκτί­μη­σή σας, μετά την Συμ­φω­νία των Πρε­σπών και την ονο­μα­σία Βό­ρεια Μα­κε­δο­νία, μπο­ρού­με να εί­μα­στε αι­σιό­δο­ξοι για την βελ­τί­ω­ση των σχέ­σε­ών μας; Κι από την άλλη, η Ελ­λά­δα πρέ­πει να στη­ρί­ξει την έναρ­ξη των δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων για την έντα­ξη της χώρας αυτής στην Ε.Ε.;

Η Συμ­φω­νία αξιο­ποί­η­σε σε ένα βαθμό ένα πα­ρά­θυ­ρο ευ­και­ρί­ας από μιά κυ­βέρ­νη­ση απεί­ρως πιο συ­νερ­γά­σι­μη στα Σκό­πια από εκεί­νες που εί­χα­με αντι­με­τω­πί­σει επί της δικής μας πε­ριό­δου. Βέ­βαια χρειά­ζο­νται πα­ρα­πέ­ρα βελ­τιώ­σεις και θέλω να ελ­πί­ζω ότι θα υπάρ­ξει πρό­ο­δος.Ως προς την πα­ρα­πέ­ρα διεύ­ρυν­ση της ΕΕ με νέα μέλη θέλω όμως εδώ να επι­ση­μά­νω ότι η Ελ­λά­δα έχει κάθε δι­καί­ω­μα να είναι πολύ απαι­τη­τι­κή ως προς τα κρι­τή­ρια της καλής γει­το­νί­ας με τους γεί­το­νές της. Δεν μπο­ρεί δη­λα­δή να υπο­γρά­φει η Αλ­βα­νία το 2009 συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης θα­λασ­σί­ων ζωνών με τη χώρα μας, με διά­φο­ρα τερ­τί­πια να την ακυ­ρώ­νει μο­νο­με­ρώς το 2010, και οι κα­το­πι­νές ελ­λη­νι­κές κυ­βερ­νή­σεις να μην ανα­γά­γουν το θέμα αυτό σε προ­ϋ­πό­θε­ση για την πα­ρα­πέ­ρα πο­ρεία της προς την ΕΕ. Αφή­σα­με εξάλ­λου να μπούν στην Ένωση χώρες που στη συ­νέ­χεια «μας έβγα­λαν τη γλώσ­σα» σε καί­ρια εθνι­κά θέ­μα­τα και καμία αλ­λη­λεγ­γύη δεν επέ­δει­ξαν.

Ούτε καν κα­τα­νό­η­ση για το πρό­βλη­μα που αντι­με­τω­πί­ζου­με. Αυτά δεν πρέ­πει να ξα­να­συμ­βούν και τη δυ­να­τό­τη­τα να το πε­τύ­χου­με μας την δίνει το Δια­πραγ­μα­τευ­τι­κό Πλαί­σιο των πο­λι­τι­κών όρων και προ­α­παι­του­μέ­νων για έντα­ξη που πε­τύ­χα­με το 2005 απέ­να­ντι στην Τουρ­κία. Ανά­λο­γα πρέ­πει να προ­βλε­φθούν και για τα νέα υπο­ψή­φια κράτη. Καλό είναι οι φι­λι­κές χώρες να γί­νο­νται μέλη, αλλά κα­λύ­τε­ρα να γί­νουν απο­δε­δειγ­μέ­να ακόμη φι­λι­κό­τε­ρες, και μά­λι­στα πριν μπούν στην Ένωση…

• Θα ήθελα το σχό­λιό σας για το προ­σφυ­γι­κό – με­τα­να­στευ­τι­κό. Είναι ένα ζή­τη­μα που αντι­με­τω­πί­ζει η Ε.Ε. ενώ η Ελ­λά­δα έχει ση­κώ­σει με­γά­λο βάρος. Ποιοι θα πρέ­πει να είναι οι σω­στοί χει­ρι­σμοί, κατά την άποψή σας;

Όπως είχα επα­νει­λημ­μέ­να το­νί­σει ήδη κατά την εποχή που ήμουν υφυ­πουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών, το ζή­τη­μα αυτό είναι με­γά­λης ση­μα­σί­ας, για όλη την Ευ­ρώ­πη, ακόμη πε­ρισ­σό­τε­ρο για τη χώρα μας, αλλά για τα νησιά μας ει­δι­κά το θεωρώ ύψι­στης επι­κιν­δυ­νό­τη­τας. Γιατί; Πρώ­τον, οι ροές δεν πρό­κει­ται εύ­κο­λα να μειω­θούν, ενώ το αντί­θε­το πα­ρα­μέ­νει πι­θα­νό­τε­ρο. Δεύ­τε­ρον, δεν έπρε­πε σε καμία πε­ρί­πτω­ση να δη­μιουρ­γη­θούν hotspots στα νησιά μας. Τρί­τον η Τουρ­κία απέ­κτη­σε δια του με­τα­να­στευ­τι­κού μια στρό­φιγ­γα άσκη­σης εκ­βια­σμών πάνω στη χώρα μας αλλά και σε όλη την Ευ­ρώ­πη κι αυτό το πλη­ρώ­νου­με σε αδυ­να­μία των Ευ­ρω­παί­ων να αντι­στα­θούν στην Τουρ­κία.

Το βλέ­που­με με το “άνοιγ­μα” των συ­νό­ρων από τον Ερ­ντο­γάν και στον Έβρο. Τέ­ταρ­τον, η Άγκυ­ρα, μέσω των Μου­σουλ­μά­νων (κατά πλειο­ψη­φία) που απο­βι­βά­ζο­νται στις ακτές μας απο­κτά ένα μοχλό αλ­λοί­ω­σης της πλη­θυ­σμια­κής μας σύν­θε­σης. Αυτό πρέ­πει άμεσα να δια­κο­πεί! Ας μην εθε­λο­τυ­φλού­με εστιά­ζο­ντας στις αν­θρω­πι­στι­κές πτυ­χές του ζη­τή­μα­τος που βέ­βαια δεν πρέ­πει να πα­ρα­βλέ­πο­νται. Οι εθνι­κοί κίν­δυ­νοι δεν υπάρ­χουν ίσως τόσο στην ηπει­ρω­τι­κή Ελ­λά­δα, όμως στα νησιά μας είναι δυ­στυ­χώς άμε­σοι και βέ­βαιοι, και πρέ­πει να λη­φθούν αμέ­σως δρα­στι­κά μέτρα. Όταν χει­ρί­στη­κα το με­τα­να­στευ­τι­κό ως υφυ­πουρ­γός στην κυ­βέρ­νη­ση Κα­ρα­μαν­λή, πε­τύ­χα­με α) και τα σύ­νο­ρα να φυ­λά­ξου­με με διπλή απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα , β) και να μην υπάρ­ξει καμία δομή στα νησιά μας, γ) να εξα­σφα­λί­σου­με πρα­κτι­κή και οι­κο­νο­μι­κή ευ­ρω­παϊ­κή βο­ή­θεια, και δ) να γί­νουν σύ­νο­ρα της Ευ­ρώ­πης. Η επι­χεί­ρη­ση Πο­σει­δών που κα­θιε­ρώ­σα­με τότε με τη Frontex έστη­σε ένα πυκνό και απο­τε­λε­σμα­τι­κό δί­κτυο πε­ρι­πο­λιών από σκάφη και αε­ρο­σκά­φη των εταί­ρων μας κατά μήκος των ελ­λη­νο­τουρ­κι­κών θα­λασ­σί­ων συ­νό­ρων. Επι­πλέ­ον, ο Κώ­στας Κα­ρα­μαν­λής αξιο­ποί­η­σε την ιδέα μου και κα­τα­θέ­σα­με το 2004 πρό­τα­ση για δη­μιουρ­γία Ευ­ρω­παϊ­κής Ακτο­φυ­λα­κής.

Χρειά­στη­κε να πε­ρά­σουν χρό­νια προ­σπα­θειών αλλά τα κα­τα­φέ­ρα­με και προ διε­τί­ας έγινε πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Έτσι φτά­σα­με σή­με­ρα που μι­λά­με να προ­σλαμ­βά­νο­νται 10.000 άτομα που θα στε­λε­χώ­σουν τη φύ­λα­ξη των συ­νό­ρων. Δεν νο­μί­ζω να υπάρ­χει άλλη τόσο με­γά­λη ελ­λη­νι­κή πρω­το­βου­λία που να έγινε και πα­νευ­ρω­παϊ­κή πο­λι­τι­κή. Ως βου­λευ­τής τότε Δω­δε­κα­νή­σου μου ήταν αδια­νό­η­το να γίνει αυτό που έγινε αρ­γό­τε­ρα με τα hotspots στα ανα­το­λι­κά νησιά. Εί­χα­με εξάλ­λου (2009) συμ­φω­νή­σει με την ολ­λαν­δι­κή κυ­βέρ­νη­ση να μας πα­ρα­χω­ρή­σει ένα ει­δι­κά δια­σκευα­σμέ­νο πλοίο, στην ουσία ένα πλωτό hotspot με τον εξο­πλι­σμό του. Δια­πραγ­μα­τευό­μουν πα­ράλ­λη­λα την δωρεά προς το ελ­λη­νι­κό κρά­τος από Έλ­λη­νες εφο­πλι­στές ενός άλλου πλοί­ου για την πε­ρί­πτω­ση που θα προ­έ­κυ­πτε η ανά­γκη. Τα πλοία αυτά θα έκα­ναν χρέη κέ­ντρων πρώ­της υπο­δο­χής και στη συ­νέ­χεια θα με­τέ­φε­ραν τους πα­ρά­τυ­πους με­τα­νά­στες στη Σύρνα ή άλλο ακα­τοί­κη­το νησί που με ευ­ρω­παϊ­κή και διε­θνή βο­ή­θεια θα με­τα­τρε­πό­ταν σε κλει­στό προ­α­να­χω­ρη­σια­κό κέ­ντρο.

Όλα αυτά θα λει­τουρ­γού­σαν φυ­σι­κά κυ­ρί­ως απο­τρε­πτι­κά διώ­χνο­ντας το πρό­βλη­μα από τα νησιά μας. Στα με­γά­λα προ­βλή­μα­τα αντι­δράς με δρα­στι­κές απο­φά­σεις. Αλ­λιώς υφί­στα­σαι αυτά που υφι­στά­με­θα αλλά και τα ακόμα χει­ρό­τε­ρα που θα δούμε αν δεν πά­ρου­με έγκαι­ρα θαρ­ρα­λέ­ες απο­φά­σεις. Βλέπω τις τε­λευ­ταί­ες μέρες με τα γε­γο­νό­τα στα νησιά του Ανατ.Αι­γαί­ου να γί­νε­ται αντι­λη­πτό το αδιέ­ξο­δο στο οποίο θα φτά­σου­με αν δεν πά­ρου­με τις σω­στές απο­φά­σεις.

• Πώς βλέ­πε­τε το μέλ­λον της Ευ­ρώ­πης, μετά την απο­χώ­ρη­ση τη Με­γά­λης Βρε­τα­νί­ας; Απει­λεί­ται το ευ­ρω­παϊ­κό οι­κο­δό­μη­μα;

Από μιά άποψη άνοι­ξε μια πόρτα εξό­δου που μπο­ρεί να βρει μι­μη­τές. Από μια άλλη, έφυγε μιά χώρα που δη­μιουρ­γού­σε αρ­κε­τά προ­βλή­μα­τα με τη νο­ο­τρο­πία της πρώην αυ­το­κρα­το­ρί­ας. Ει­δι­κά εμάς ως Ελ­λά­δα δεν μας βο­ή­θη­σε η Μεγ. Βρε­τα­νία ιδιαί­τε­ρα τα τε­λευ­ταία χρό­νια. Πάντα έτρε­χε να υπο­στη­ρί­ξει την Τουρ­κία. Ακόμα λι­γό­τε­ρο βο­ή­θη­σε την Κύπρο. Η Ευ­ρώ­πη όμως περ­νά­ει μια με­γά­λη και πο­λυ­ε­πί­πε­δη κρίση και χρειά­ζε­ται τολ­μη­ρές απο­φά­σεις. Η χώρα μας είναι άλ­λω­στε από αυτές που έχουν τα πε­ρισ­σό­τε­ρα να χά­σουν αν η κρίση στην ευ­ρω­παϊ­κή ενο­ποί­η­ση συ­νε­χι­στεί και μά­λι­στα διευ­ρυν­θεί.