Παγκόσμια Ημέρα Παιδιού 2014: Με παιδική φτώχεια και χωρίς δομές προστασίας τους

Γράφει ο Γιώργος Μόσχος Βοηθός Συνή­γο­ρος του Πολίτη για τα Δικαιώ­ματα του Παιδιού

Τον τελευ­ταίο μήνα συζη­τή­θηκε έντονα μια πρω­το­βου­λία που έλαβε ο Υφυ­πουρ­γός Εργα­σίας, Κοι­νω­νι­κής Ασφά­λι­σης και Πρό­νοιας να εκδώσει Υπουρ­γική Απόφαση με την οποία επι­χει­ρεί­ται να θεσμο­θε­τη­θεί μια σειρά από «προ­δια­γρα­φές» για τη λει­τουρ­γία των ιδρυ­μά­των παι­δι­κής προ­στα­σίας ιδιω­τι­κού δικαίου, τα οποία ονο­μά­στη­καν πλέον «Μονάδες Προ­στα­σίας Παιδιού». Διοι­κή­σεις γνωστών και μη γνωστών στο ευρύ κοινό ιδρυ­μά­των δια­μαρ­τυ­ρή­θη­καν ποι­κι­λο­τρό­πως, επι­κα­λού­με­νες την αδυ­να­μία τους να προ­σαρ­μο­στούν στις απαι­τή­σεις της Από­φα­σης, που εμφα­νί­στηκε ουσια­στικά να οδηγεί –αν εφαρμοστεί- στο κλεί­σιμο των ιδρυ­μά­των αυτών.

Είναι πράγ­ματι έτσι η κατά­σταση; Γιατί, σε μια τόσο δυσμενή για αυτήν περίοδο, η κυβέρ­νηση δημιουρ­γεί ένα ακόμη μέτωπο; Σε τι ακριβώς απο­βλέ­πουν αυτές οι «προ­δια­γρα­φές»; Είναι σύμ­φω­νες με τα διεθνώς θεσπι­σμένα πρότυπα; Και αν ναι, προς τι οι δια­μαρ­τυ­ρίες;

Η παιδική φτώχεια, σύμφωνα με τις επί­ση­μες έρευνες έχει εξα­πλω­θεί και απειλεί πάνω από το 1/3 των νοι­κο­κυ­ριών της χώρας μας. Όμως πολλές σύγ­χρο­νες οικο­γέ­νειες, πέρα από την οικο­νο­μική τους ανέχεια, πάσχουν και από μιας άλλης μορφής πτώ­χευση, αυτή που αφορά τη μη λει­τουρ­γι­κό­τητα και την αδυ­να­μία να παρά­σχουν στα παιδιά τους το κατάλ­ληλο περι­βάλ­λον και ένα πλαίσιο υγιούς και ασφα­λούς δια­παι­δα­γώ­γη­σης τους.

Τα τελευ­ταία χρόνια πλη­ρο­φο­ρού­μα­στε διαρκώς για όλο και περισ­σό­τε­ρες περι­πτώ­σεις παιδιών που χρειά­ζε­ται να απο­μα­κρυν­θούν από τις φυσικές τους οικο­γέ­νειες, επειδή οι γονείς τους ασκούν πλημ­με­λώς τα καθή­κο­ντά τους, επειδή τα κακο­ποιούν, τα παρα­με­λούν ή για άλλους σοβα­ρούς λόγους δεν μπορούν να τα φρο­ντί­σουν στοι­χειω­δώς, όπως τους πρέπει.

25 χρόνια μετά την υιο­θέ­τηση της διε­θνούς Σύμ­βα­σης για τα Δικαιώ­ματα του Παιδιού, μέσα στο σκηνικό της κοι­νω­νι­κής και οικο­νο­μι­κής κρίσης, η κοι­νω­νία μας έχει αρχίσει στα­διακά να μιλάει περισ­σό­τερο για τα κακώς κείμενα και τις παρα­βιά­σεις σε βάρος των παιδιών και να συνει­δη­το­ποιεί τις αδυ­να­μίες πολλών οικο­γε­νειών, αλλά δυσκο­λεύ­ε­ται να βρει λύσεις. Τα ίδια τα παιδιά, οι γεί­το­νες, οι εκπαι­δευ­τι­κοί, απευ­θύ­νο­νται τακτι­κό­τερα στα όργανα της δικαιο­σύ­νης και ζητούν παρέμ­βαση για πραγ­μα­τικά ζοφερές κατα­στά­σεις ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής ανέ­χειας, δυσαρ­μο­νίας, δυσλει­τουρ­γίας και βίας. Και ακόμα, συχνά, παιδιά με ανα­πη­ρίες ή με ψυχικές δια­τα­ρα­χές δυσκο­λεύ­ο­νται να παρα­μεί­νουν στο φυσικό τους περι­βάλ­λον και παρα­πέ­μπο­νται σε εναλ­λα­κτικά πλαίσια «φρο­ντί­δας».

Σε αυτό το σκηνικό, τα ιδρύ­ματα απο­τε­λούν συχνά την κατα­φυγή, όχι όμως ανα­γκα­στικά και τη λύτρωση για πολλά παιδιά που χρειά­ζε­ται να απο­μα­κρυν­θούν από μια ακα­τάλ­ληλη οικο­γέ­νεια. Τα παρα­δο­σιακά ορφα­νο­τρο­φεία και τα σπίτια περί­θαλ­ψης των παιδιών θυμάτων του πολέμου και των κατα­στρο­φών έδωσαν στα­διακά τη θέση τους σε άλλου είδους ιδρύ­ματα μέρι­μνας για τα πλη­γω­μένα ή εγκα­τα­λειμ­μένα παιδιά των ημερών μας. Και ανάλογα με τον οικο­νο­μικό, κοι­νω­νικό και πολι­τι­σμικό τους χαρα­κτήρα, προ­σφέ­ρουν εναλ­λα­κτικά την φρο­ντίδα που η πολι­τεία χρω­στάει στα παιδιά αυτά, ως μέρος των υπο­χρε­ώ­σεων που έχει ανα­λά­βει με βάση τη διεθνή Σύμβαση, το Σύνταγμα και τη λοιπή νομο­θε­σία. Μια φρο­ντίδα που όμως ορι­σμέ­νες φορές είναι ασύ­ντα­χτη και προ­βλη­μα­τική και αντί να ανα­κου­φί­ζει, διο­γκώ­νει τα προ­βλή­ματα που αντι­με­τώ­πι­ζαν τα παιδιά στις φυσικές τους οικο­γέ­νειες.

Σήμερα υπο­λο­γί­ζε­ται ότι περίπου 3.000 παιδιά (0-18 χρόνων) ζουν σε πλαίσια ιδρυ­μα­τι­κής φρο­ντί­δας στη χώρα μας, περι­λαμ­βά­νο­ντας τα ιδρύ­ματα γενικού πλη­θυ­σμού, τις δομές φιλο­ξε­νίας ασυ­νό­δευ­των ανη­λί­κων και αυτά που απευ­θύ­νο­νται σε παιδιά με ανα­πη­ρίες και χρόνιες παθή­σεις. Γύρω στα 800 είναι τα παιδιά που φιλο­ξε­νού­νται σε δημόσια ιδρύ­ματα, ενώ ο αριθμός των παιδιών σε ιδιω­τικά και εκκλη­σια­στικά ιδρύ­ματα δίνεται μόνο κατ’ εκτί­μηση και με επι­φύ­λαξη, καθώς δυστυ­χώς η Πολι­τεία, παρά τις δια­κη­ρύ­ξεις της εδώ και χρόνια, δεν έχει κατορ­θώ­σει να δια­θέ­τει σύστημα κατα­γρα­φής των παιδιών αυτών και των αναγκών τους. Η νομο­θε­σία που διέπει τα ιδρύ­ματα, δημόσια και ιδιω­τικά, είναι παλαιά και ανε­παρ­κής. Οι μηχα­νι­σμοί επο­πτείας της πολι­τείας είναι σχεδόν ανύ­παρ­κτοι. Το Σώμα Επι­θε­ω­ρη­τών Υγείας και Πρό­νοιας, που είχε αρμο­διό­τητα πραγ­μα­το­ποί­η­σης ελέγχων στα ιδρύ­ματα, μετά τον δια­χω­ρι­σμό της Πρό­νοιας από το Υπουρ­γείο Υγείας έχασε τις αρμο­διό­τη­τές του και έπαψε να ασχο­λεί­ται με τα προ­νοιακά ζητή­ματα. Η περί­φημη πιστο­ποί­ηση των ιδρυ­μά­των που ξεκί­νησε στο Εθνικό Κέντρο Κοι­νω­νι­κής Αλλη­λεγ­γύης έγινε μόνο σε επίπεδο τεχνι­κών προ­δια­γρα­φών, ενώ οι ποιο­τι­κές προ­δια­γρα­φές, όπως η εξει­δί­κευση του προ­σω­πι­κού και η επι­στη­μο­νική οργά­νωση των ιδρυ­μά­των δεν είχαν προ­βλε­φθεί στη νομο­θε­σία μέχρι την πρό­σφατη Απόφαση.

Ο χαρα­κτή­ρας των υπαρ­χό­ντων ιδρυ­μά­των παι­δι­κής προ­στα­σίας απο­κλί­νει σε μεγάλο βαθμό. Υπάρ­χουν ιδρύ­ματα ιδιω­τι­κού δικαίου ή εκκλη­σια­στικά που λει­τουρ­γούν σχεδόν απο­κλει­στικά με εθε­λο­ντές ή με ανα­χρο­νι­στι­κές αντι­λή­ψεις (απα­γό­ρευση παντε­λο­νιών στα κορί­τσια, περιο­ρι­σμός εξόδων, κλπ), όπως και ιδρύ­ματα που επι­χει­ρούν να ακο­λου­θούν τα διεθνώς θεσπι­σμένα πρότυπα και δια­θέ­τουν διε­πι­στη­μο­νι­κές ομάδες συνερ­γα­τών.

Η οικο­νο­μική κατά­σταση των ιδρυ­μά­των δυσκο­λεύει όλο και περισ­σό­τερο. Οι δωρεές λιγο­στεύ­ουν, η αξιο­ποί­ηση της ακί­νη­της περιου­σίας περιο­ρί­ζε­ται, η φορο­λο­γία αυξάνει, οι δημό­σιες χρη­μα­το­δο­τή­σεις περιο­ρί­ζο­νται διαρκώς και πολλά ιδρύ­ματα ανα­φέ­ρουν σοβα­ρό­τα­τες δυσκο­λίες στο να δια­τη­ρή­σουν τη λει­τουρ­γία τους.

Η καθιέ­ρωση προ­δια­γρα­φών στα ιδρύ­ματα παι­δι­κής προ­στα­σίας, στα ιδιω­τικά, αλλά και στα δημόσια που δεν περι­λαμ­βά­νει η παρα­πάνω Απόφαση, είναι μια υπόθεση που εκκρε­μεί εδώ και πολλά χρόνια στη χώρα μας. Ο Συνή­γο­ρος του Παιδιού έχει ζητήσει επα­νει­λημ­μένα την προ­ώ­θησή της, ως απόλυτη υπο­χρέ­ωση της Πολι­τείας που προ­κύ­πτει από τις διε­θνείς νομικές δεσμεύ­σεις της. Μια καθιέ­ρωση όμως που θα πρέπει να συν­δυα­στεί με την υπο­στή­ριξη της λει­τουρ­γίας των ιδρυ­μά­των που πληρούν τις θεσπι­σμέ­νες προ­δια­γρα­φές. Το Υπουρ­γείο Εργα­σίας, Κοι­νω­νι­κής Ασφά­λι­σης και Πρό­νοιας διε­ξή­γαγε δια­βου­λεύ­σεις πριν προ­χω­ρή­σει στην υιο­θέ­τηση της Υπουρ­γι­κής Από­φα­σης που προ­κά­λεσε τις έντονες αντι­δρά­σεις. Ωστόσο, όπως γίνεται συνήθως σε αυτή τη χώρα, θεω­ρή­θηκε ότι με ένα νομο­θέ­τημα που θα κινηθεί κοντά σε διε­θνείς «υψηλές προ­δια­γρα­φές» η Πολι­τεία εξοφλεί τις υπο­χρε­ώ­σεις της απέ­να­ντι στα παιδιά και ότι έστω και αν δεν μπο­ρέ­σουν να συμ­μορ­φω­θούν και προ­σαρ­μο­σθούν οι φορείς, θα δοθεί ένα μήνυμα ότι το Υπουρ­γείο μερί­μνησε για την ανα­γκαία νομο­θε­τική προ­σαρ­μογή.

Δεν είναι όμως έτσι τα πράγ­ματα. Στην περίοδο της κρίσης, η Πολι­τεία αντί να περιο­ρί­σει του πόρους για την υπο­στή­ριξη των αδυ­νά­των θα πρέπει να τους αυξήσει.Αντί να περιο­ρί­ζε­ται σε καθιέ­ρωση κανόνων και υπο­χρε­ώ­σεων για τα ιδρύ­ματα, θα πρέπει να μερι­μνή­σει και για την ενί­σχυση όσων φορέων κατορ­θώ­νουν να παρέ­χουν ουσια­στική ποιο­τική φρο­ντίδα. Θα πρέπει επίσης να ενι­σχύ­σει τους επο­πτι­κούς μηχα­νι­σμούς, να ανα­δεί­ξει τις καλές πρα­κτι­κές στην παιδική προ­στα­σία και να προ­σαρ­μό­σει τις προ­βλε­πό­με­νες προ­δια­γρα­φές σε όσα απο­δει­κνύ­ο­νται ότι αντα­πο­κρί­νο­νται καλύ­τερα στα δικαιώ­ματα και τις ανάγκες των παιδιών που έχουν απο­μα­κρυν­θεί από τους φυσι­κούς τους γονείς.

Στο σημείο αυτό είναι απα­ραί­τητο να τονι­στεί ότι η διεθνής τάση στην παιδική προ­στα­σία, βάσει και των προ­βλέ­ψεων της διε­θνούς Σύμ­βα­σης για τα Δικαιώ­ματα του Παιδιού, προ­κρί­νει την αποι­δρυ­μα­το­ποί­ηση, δηλαδή την αποφυγή τοπο­θέ­τη­σης και πολύ­χρο­νης παρα­μο­νής των παιδιών σε μεγάλα ιδρύ­ματα και αντ’ αυτών την τοπο­θέ­τηση τους –όταν είναι απα­ραί­τητο να απο­μα­κρυν­θούν από τη φυσική τους οικογένεια- σε πλαίσια που προ­σο­μοιά­ζουν με οικο­γέ­νειες, σε αναδοχή ή υιο­θε­σία, ή την υπο­στή­ριξη της φυσικής τους οικο­γέ­νειας για να ξεπε­ρά­σει τα τυχόν προ­βλή­ματά της. Τα ιδρύ­ματα που λει­τουρ­γούν με το ασυλικό μοντέλο πρέπει να κλεί­σουν, όσα δε παρα­μεί­νουν σε λει­τουρ­γία να έχουν μονάδες με μικρό αριθμό παιδιών, των οποίων η τοπο­θέ­τηση να ανα­θε­ω­ρεί­ται τακτικά.

Μια κυβέρ­νηση που θέλει να επι­δεί­ξει ενδια­φέ­ρον για την παιδική προ­στα­σία δεν αρκεί να εκπονεί νομο­θε­τή­ματα που θέτουν προ­δια­γρα­φές, χωρίς να επε­ξερ­γά­ζε­ται σχέδια για την ουσια­στική βελ­τί­ωση και υπο­στή­ριξη των μονάδων παι­δι­κής προ­στα­σίας και των κοι­νω­νι­κών υπη­ρε­σιών στις τοπικές κοι­νό­τη­τες. Αυτών, που θα υπο­στη­ρί­ξουν τις φυσικές οικο­γέ­νειες αλλά και θα διευ­κο­λύ­νουν, όπου χρειά­ζε­ται, την τοπο­θέ­τηση παιδιών σε ανά­δο­χες οικο­γέ­νειες.

Η παιδική προ­στα­σία χρειά­ζε­ται επεν­δύ­σεις πόρων, ανά­πτυξη συνερ­γα­σιών, εκσυγ­χρο­νι­σμό, συστη­μα­τική επο­πτεία και υπο­στή­ριξη, για να επι­τε­λέ­σει την απο­στολή της.

Η οικο­γέ­νεια χρειά­ζε­ται την Πολι­τεία ως ουσια­στικό αρωγό της, με ισχυρές κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες στο πλάι της, στήριξη της απα­σχό­λη­σης των γονέων, ενί­σχυση της ελεύ­θε­ρης πρό­σβα­σης των παιδιών σε ποιο­τι­κές υπη­ρε­σίες εκπαί­δευ­σης, υγείας και πρό­νοιας, οικο­γε­νειακά δικα­στή­ρια για την κατάλ­ληλη και ταχεία επίλυση των δια­φο­ρών στους κόλπους της, τοπικά δίκτυα αλλη­λεγ­γύης και αλλη­λο­ϋ­πο­στή­ρι­ξης.

Αν όλα αυτά γίνουν συνεί­δηση και προ­τε­ραιό­τητα αυτών που λαμ­βά­νουν τις πολι­τι­κές απο­φά­σεις, τότε υπάρχει ελπίδα η κρίση να μετα­τρα­πεί σε ευκαι­ρία. Αν όχι, θα παρα­μεί­νουμε στο σημε­ρινό σκο­τεινό τοπίο, που δεν μπορεί να φωτι­στεί πραγ­μα­τικά από παγκό­σμιες ημέρες και ευχο­λό­για.