Τα Δωδεκάνησα παραμένουν από τους ελάχιστους νομούς της χώρας όπου οι γεννήσεις εξακολουθούν να μην υπολείπονται των θανάτων

• Ενώ σε πανελ­λα­δικό επίπεδο οι γεν­νή­σεις μειώ­θη­καν κατά 42% ανάμεσα στο 2009 και το 2024 και η ανα­λο­γία εκτι­νά­χθηκε στους 184 θανά­τους ανά 100 γεν­νή­σεις, ο νομός κατα­τάσ­σε­ται μαζί με την Ξάνθη και τρεις νομούς της Κρήτης στην ομάδα με λόγο κάτω από 100. Η από­σταση από την ηπει­ρω­τική Ελλάδα, όπου κατα­γρά­φο­νται έως και 276 θάνατοι ανά 100 γεν­νή­σεις, είναι πλέον τερά­στια

Η δημο­γρα­φική εικόνα της χώρας επι­δει­νώ­νε­ται με ταχύ­τητα που δεν έχει προη­γού­μενο στη μετα­πο­λε­μική περίοδο, όμως η επι­δεί­νωση αυτή δεν είναι ομοιό­μορφη. Νέα ανάλυση του Ινστι­τού­του Δημο­γρα­φι­κών Ερευνών και Μελετών, τα στοι­χεία της οποίας παρου­σί­ασε ο αφυ­πη­ρε­τή­σας καθη­γη­τής Δημο­γρα­φίας στο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λίας και διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του κ. Βύρων Κοτζα­μά­νης, δείχνει ότι ο δημο­γρα­φι­κός χάρτης της Ελλάδας έχει σπάσει σε δύο ταχύ­τη­τες. Στη μία πλευρά βρί­σκε­ται το μεγα­λύ­τερο μέρος της ηπει­ρω­τι­κής χώρας, όπου οι γεν­νή­σεις έχουν κυριο­λε­κτικά καταρ­ρεύ­σει και οι θάνατοι είναι πλέον δύο και τρεις φορές περισ­σό­τε­ροι. Στην άλλη βρί­σκε­ται μια μικρή ομάδα νησιω­τι­κών και ορι­σμέ­νων ακρι­τι­κών περιο­χών, στην οποία περι­λαμ­βά­νο­νται τα Δωδε­κά­νησα, που συγκρά­τη­σαν μεγάλο μέρος του νεα­νι­κού τους πλη­θυ­σμού και συνε­χί­ζουν να κατα­γρά­φουν σχεδόν ισο­σκε­λι­σμένο φυσικό ισο­ζύ­γιο.

Το εθνικό πλαίσιο της κατάρ­ρευ­σης

Τα μεγέθη σε επίπεδο χώρας είναι ενδει­κτικά του βάθους της μετα­βο­λής. Οι γεν­νή­σεις από 148 χιλιά­δες κατά μέσο όρο την περίοδο 1979-80 περιο­ρί­στη­καν στις 67 χιλιά­δες το 2024-2025, ενώ η μέση ηλικία από­κτη­σης παιδιών αυξή­θηκε κατά σχεδόν 6 έτη, από τα 26,2 στα 32,2. Ο ετήσιος δείκτης γονι­μό­τη­τας υπο­χώ­ρησε από 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναί­κες σε 1.240.

Πίσω από τους αριθ­μούς αυτούς, όπως προ­κύ­πτει από την έρευνα, βρί­σκε­ται η πτώση της δια­γε­νε­α­κής γονι­μό­τη­τας. Οι γυναί­κες που γεν­νή­θη­καν στα τέλη της δεκα­ε­τίας του 1950 απέ­κτη­σαν κατά μέσο όρο 2 παιδιά, ενώ όσες γεν­νή­θη­καν γύρω στο 1985 απέ­κτη­σαν λιγό­τερα από 1,5. Η μείωση ξεκί­νησε στα τέλη της δεκα­ε­τίας του 1970 και συνε­χί­ζε­ται έκτοτε, με μονα­δική εξαί­ρεση την περίοδο 2003-2009, όταν η μαζική είσοδος αλλο­δα­πών μετά το 1990 έδωσε μια προ­σω­ρινή ανά­σχεση.

Παράλ­ληλα, τα φυσικά ισο­ζύ­για αντι­στρά­φη­καν. Την περίοδο 1971-1980 η χώρα κατέ­γραψε 638 χιλιά­δες περισ­σό­τε­ρες γεν­νή­σεις από θανά­τους. Την επόμενη δεκα­ε­τία το πλε­ό­να­σμα περιο­ρί­στηκε στις 276 χιλιά­δες και τη μεθε­πό­μενη μόλις στις 22 χιλιά­δες. Τη δεκα­ε­τία 2011-2020 κατα­γρά­φη­καν 267 χιλιά­δες περισ­σό­τε­ροι θάνατοι από γεν­νή­σεις και μόνο στην πεντα­ε­τία 2021-2025 άλλες 290 χιλιά­δες.

Ο δείκτης που ξεχω­ρί­ζει τον νομό

Ο πιο εύγλωτ­τος δείκτης της έρευνας είναι η ανα­λο­γία θανάτων ανά 100 γεν­νή­σεις. Το 2009 στη χώρα αντι­στοι­χού­σαν 92 θάνατοι ανά 100 γεν­νή­σεις. Το 2024 η ανα­λο­γία διπλα­σιά­στηκε και έφτασε τους 184. Σε επίπεδο νομού όμως ο δείκτης κυμαί­νε­ται από 79 έως 276, διαφορά που απο­τυ­πώ­νει δύο εντελώς δια­φο­ρε­τι­κές πραγ­μα­τι­κό­τη­τες μέσα στην ίδια χώρα.

Τα Δωδε­κά­νησα, η Ξάνθη και τρεις από τους τέσ­σε­ρις νομούς της Κρήτης, δηλαδή τα Χανιά, το Ρέθυμνο και το Ηρά­κλειο, είχαν και το 2024 λόγο κάτω από 100, δηλαδή λιγό­τε­ρους θανά­τους από γεν­νή­σεις. Σε άλλους 5 νομούς οι θάνατοι ήταν οριακά περισ­σό­τε­ροι. Αντι­θέ­τως, σε 17 νομούς, όλοι τους στην ηπει­ρω­τική Ελλάδα, κατα­γρά­φη­καν από 175 έως 276 θάνατοι ανά 100 γεν­νή­σεις. Σε 9 από αυτούς, στα Τρίκαλα, την Αρκαδία, το Κιλκίς, την Καρ­δί­τσα, την Άρτα, την Ευρυ­τα­νία, τη Φωκίδα, τα Γρεβενά και τις Σέρρες, αντι­στοι­χούν 2 ή και περισ­σό­τε­ροι θάνατοι για κάθε γέννηση.

Η σύνδεση με την πλη­θυ­σμιακή εξέλιξη είναι άμεση. Οι νομοί με ανα­λο­γία μεγα­λύ­τερη του 175 ανά 100 συγκα­τα­λέ­γο­νται, σύμφωνα με τις εκτι­μή­σεις της ΕΛΣΤΑΤ, σε εκεί­νους που από το 2009 έως το 2025 έχασαν πάνω από το 10% του πλη­θυ­σμού τους. Όσοι κινή­θη­καν κάτω από το 125 ανά 100 κατέ­γρα­ψαν είτε περιο­ρι­σμένη μείωση είτε ακόμη και μικρή αύξηση.

Η αντοχή των νησιών στη δεκα­πε­ντα­ε­τία

Η ίδια δια­φο­ρο­ποί­ηση φαί­νε­ται και στη μετα­βολή των γεν­νή­σεων ανάμεσα στο 2009 και το 2024. Ενώ πανελ­λα­δικά οι γεν­νή­σεις υπο­χώ­ρη­σαν κατά 42%, από 117,44 σε 68,31 χιλιά­δες, σε 6 νομούς της ηπει­ρω­τι­κής Ελλάδας, στη Θεσπρω­τία, τα Γρεβενά, τη Φθιώ­τιδα, την Κοζάνη, την Ευρυ­τα­νία και τη Φλώρινα, η μείωση ξεπέ­ρασε το 50% και σε άλλους 10 κυμάν­θηκε από 45% έως 50%. Στον αντί­ποδα, σε 6 νησιω­τι­κούς νομούς η μείωση ήταν μικρό­τερη του 30%, ενώ στις Κυκλά­δες και τη Ζάκυνθο δεν ξεπέ­ρασε καν το 15%.

Τα Δωδε­κά­νησα ανήκουν σε αυτή τη δεύτερη ομάδα. Η αντοχή τους δεν οφεί­λε­ται σε κάποια τοπική ιδιαι­τε­ρό­τητα της γονι­μό­τη­τας, αλλά κυρίως στη δομή του πλη­θυ­σμού. Όπως εξηγεί η έρευνα, οι νομοί που παρου­σί­α­σαν τις ηπιό­τε­ρες μειώ­σεις χαρα­κτη­ρί­ζο­νται από νεα­νι­κό­τε­ρους πλη­θυ­σμούς, καθώς συγκρά­τη­σαν μεγάλο μέρος των νέων τους και ταυ­τό­χρονα προ­σέλ­κυ­σαν και άλλους, τόσο από το εσω­τε­ρικό όσο και από το εξω­τε­ρικό. Η του­ρι­στική οικο­νο­μία και η ζήτηση εργα­σίας που τη συνο­δεύει λει­τούρ­γη­σαν εδώ ως ανάχωμα σε μια δια­δι­κα­σία που στην ενδο­χώρα εξε­λί­χθηκε ανε­μπό­δι­στα.

Τι δεί­χνουν τα επίσημα στοι­χεία της ΕΛΣΤΑΤ

Η εικόνα των Δωδε­κα­νή­σων, ωστόσο, είναι οριακή και όχι θριαμ­βευ­τική. Σύμφωνα με τα επίσημα στοι­χεία φυσικής κίνησης πλη­θυ­σμού της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024, στα Δωδε­κά­νησα γεν­νή­θη­καν 1.822 παιδιά, αριθμός αυξη­μέ­νος κατά 4,4% σε σχέση με το 2023, τη στιγμή που πανελ­λα­δικά οι γεν­νή­σεις μειώ­θη­καν κατά 4,2%. Την ίδια όμως χρονιά οι θάνατοι ανήλθαν σε 1.836, αυξη­μέ­νοι κατά 4,5%, με απο­τέ­λε­σμα η φυσική μετα­βολή να παρα­μεί­νει οριακά αρνη­τική.

Σε επίπεδο Περι­φέ­ρειας Νοτίου Αιγαίου κατα­γρά­φη­καν 3.002 γεν­νή­σεις, αυξη­μέ­νες κατά 2,5%, και 3.152 θάνατοι, αυξη­μέ­νοι κατά 4%. Στις Κυκλά­δες οι γεν­νή­σεις υπο­χώ­ρη­σαν ελαφρά κατά 0,4%, σε 1.180, ενώ οι θάνατοι έφτασαν τους 1.316. Για συγκρι­τι­κούς λόγους, στην Αττική οι γεν­νή­σεις περιο­ρί­στη­καν σε 24.780, μειω­μέ­νες κατά 6%, έναντι 42.375 θανάτων, με φυσική μετα­βολή αρνη­τική κατά περίπου 17.600.

Ανάμεσα στην κατά­ταξη της έρευνας, που τοπο­θε­τεί τα Δωδε­κά­νησα στην ομάδα με λόγο κάτω από 100, και στα απόλυτα μεγέθη της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024 υπάρχει μια μικρή από­κλιση, καθώς οι θάνατοι υπερ­βαί­νουν οριακά τις γεν­νή­σεις κατά 14. Η διαφορά αυτή δεν αναιρεί το βασικό συμπέ­ρα­σμα, ότι δηλαδή ο νομός παρα­μέ­νει στην ελά­χι­στη ομάδα των περιο­χών με ισο­σκε­λι­σμένο ισο­ζύ­γιο, δείχνει όμως πόσο λεπτό είναι το περι­θώ­ριο που τον χωρίζει από την εικόνα της υπό­λοι­πης χώρας.

Γιατί προ­κύ­πτουν οι δια­φο­ρές ανά νομό

Η ερμη­νεία που δίνει η έρευνα είναι κατά βάση δομική. Οι γεν­νή­σεις κάθε χρονιά σε κάθε περιοχή εξαρ­τώ­νται από το πλήθος των γυναι­κών ηλικίας 25 έως 45 ετών και από την τελική τους γονι­μό­τητα, ενώ οι θάνατοι εξαρ­τώ­νται από το πλήθος των ηλι­κιω­μέ­νων και από τις ανά ηλικία πιθα­νό­τη­τες θανάτου. Δύο περιο­χές με τον ίδιο πλη­θυ­σμό μπορούν έτσι να εμφα­νί­σουν διπλά­σιο αριθμό γεν­νή­σεων ή διπλά­σιο αριθμό θανάτων, ανάλογα με την ηλι­κιακή τους σύνθεση.

Οι νομοί με τις μεγα­λύ­τε­ρες ποσο­στιαίες μειώ­σεις γεν­νή­σεων είχαν ήδη στη γενεά του 1960 χαμηλή γονι­μό­τητα, την είδαν να συρ­ρι­κνώ­νε­ται ταχύ­τερα στις επό­με­νες γενεές και ταυ­τό­χρονα έχασαν με γρήγορο ρυθμό γυναί­κες ανα­πα­ρα­γω­γι­κής ηλικίας. Οι νομοί που δια­τή­ρη­σαν λιγό­τε­ρους θανά­τους από γεν­νή­σεις είχαν ηπιό­τερη μείωση γεν­νή­σεων, βρα­δύ­τερη γήρανση και σαφώς νεα­νι­κό­τε­ρους πλη­θυ­σμούς.

Στην πανελ­λα­δική κατάρ­ρευση συνέ­βαλε καθο­ρι­στικά και η μείωση του πλήθους των γυναι­κών 25 έως 44 ετών, οι οποίες περιο­ρί­στη­καν κατά σχεδόν 480 χιλιά­δες, δηλαδή κατά 28%. Αυτό οφεί­λε­ται κυρίως στο ότι φτάνουν πλέον σε ανα­πα­ρα­γω­γική ηλικία όλο και λιγό­τε­ροι νέοι, λόγω της πτώσης των γεν­νή­σεων μετά το 1980, και δευ­τε­ρευό­ντως στο αρνη­τικό μετά το 2010 μετα­να­στευ­τικό ισο­ζύ­γιο στις ηλικίες αυτές.

Η επόμενη κάμψη έχει ήδη προ­γραμ­μα­τι­στεί

Το πιο ανη­συ­χη­τικό εύρημα της έρευνας αφορά το μέλλον. Η κατάρ­ρευση της τελευ­ταίας δεκα­πε­ντα­ε­τίας, με μείωση 42%, είναι πολύ εντο­νό­τερη από εκείνη της δεκα­ε­τίας του 1980, όταν οι γεν­νή­σεις υπο­χώ­ρη­σαν κατά 31%, από 148 χιλιά­δες το 1980 σε 102 χιλιά­δες το 1990. Μια τρίτη περί­ο­δος σημα­ντι­κής μείωσης, της τάξης του 15%, ανα­μέ­νε­ται ανάμεσα στο 2045 και το 2060 σε όλα τα σενάρια εξέ­λι­ξης της γονι­μό­τη­τας και της θνη­σι­μό­τη­τας, καθώς τότε θα φτάσουν σε ανα­πα­ρα­γω­γική ηλικία οι γεν­νη­θέ­ντες την περίοδο 2010-2029, οι οποίοι υπο­λεί­πο­νται κατά 450 χιλιά­δες των αντί­στοι­χων της εικο­σα­ε­τίας 1990-2009.

Η παρά­με­τρος αυτή αφορά και τα Δωδε­κά­νησα με τρόπο άμεσο. Η σημε­ρινή σχετικά ευνοϊκή θέση του νομού στη­ρί­ζε­ται σε έναν πλη­θυ­σμό που παρα­μέ­νει νεό­τε­ρος από τον εθνικό μέσο όρο και σε μετα­να­στευ­τι­κές ροές, εσω­τε­ρι­κές και εξω­τε­ρι­κές, που τρο­φο­δο­τούν τις ηλικίες 25 έως 45 ετών. Αν οι ροές αυτές εξα­σθε­νή­σουν ή αν η τοπική οικο­νο­μία πάψει να συγκρα­τεί νέους, το πλε­ο­νέ­κτημα μπορεί να εξα­νε­μι­στεί μέσα σε λίγα χρόνια, καθώς η από­σταση από το αρνη­τικό ισο­ζύ­γιο μετριέ­ται ήδη σε δεκάδες και όχι σε εκα­το­ντά­δες περι­πτώ­σεις ετησίως.