Μηνάς Λυριστής: «Τα νησιά μας μετατρέπουν την Ελλάδα από μικρό κράτος σε κεντρικό δρώντα της Ανατολικής Μεσογείου»

Κύριε Λυριστή, τους τελευ­ταί­ους μήνες η Άγκυρα μιλά για «αντι­κει­με­νικό νομικό καθε­στώς» στα Δωδε­κά­νησα και απαντά με αντι-NAVTEX στις εργα­σίες ηλε­κτρι­κής δια­σύν­δε­σης των Δωδε­κα­νή­σων, ενώ παράλ­ληλα έχει παρε­νο­χλή­σει με πολε­μικά πλοία τις εργα­σίες για τον Great Sea Interconnector στην Κάσο. Τι προ­σπα­θούν να πετύ­χουν νομικά;

Η προ­σπά­θεια της Άγκυρας να κάνει λόγο για «αντι­κει­με­νικό νομικό καθε­στώς» εντάσ­σε­ται στην πάγια και συστη­μα­τική ανα­θε­ω­ρη­τική της στρα­τη­γική. Επι­διώ­κει να δημιουρ­γή­σει τετε­λε­σμένα (τα λεγό­μενα faits accomplis) στο πεδίο και ένα θολό νομικό αφήγημα, το οποίο αμφι­σβη­τεί ευθέως το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασ­σας.

Η παρε­νό­χληση ερευ­νη­τι­κών σκαφών και οι αντι-NAVTEX δεν θα έλεγα πως απο­τε­λούν μεμο­νω­μένα τακτικά επει­σό­δια, αλλά αντι­θέ­τως, είναι κομμάτι μιας ευρύ­τε­ρης στρα­τη­γι­κής επι­λο­γής της Άγκυρας. Σε νομι­κούς αλλά και γεω­πο­λι­τι­κούς όρους, η Τουρκία προ­σπα­θεί να απο­νο­μι­μο­ποι­ή­σει τα κυριαρ­χικά δικαιώ­ματα των ελλη­νι­κών νησιών επί της υφα­λο­κρη­πί­δας και της ΑΟΖ τους, επι­χει­ρώ­ντας να κατο­χυ­ρώ­σει ρόλο ανα­πό­δρα­στου δρώντα στον ενερ­γειακό σχε­δια­σμό της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου.

Βλέ­πουμε την Τουρκία να επι­χει­ρεί να θεσμο­θε­τή­σει τις διεκ­δι­κή­σεις της στο Αιγαίο μέσω ενός εσω­τε­ρι­κού νομο­σχε­δίου. Είναι νομικά εφικτό να χρη­σι­μο­ποιεί ένα κράτος την εσω­τε­ρική του νομο­θε­σία για να επι­βά­λει σύνορα και κυριαρ­χικά δικαιώ­ματα; Έχει υπάρξει αντί­στοιχο προη­γού­μενο;

Στο Διεθνές Δίκαιο, και ειδι­κό­τερα στο Δίκαιο των Συν­θη­κών (βλ. το Άρθρο 27 της Σύμ­βα­σης της Βιέννης), είναι απο­λύ­τως σαφές και αδια­πραγ­μά­τευτο πως κανένα κράτος δεν μπορεί να επι­κα­λε­στεί δια­τά­ξεις του εσω­τε­ρι­κού του δικαίου ως δικαιο­λο­γία για τη μη εκπλή­ρωση των διεθνών του υπο­χρε­ώ­σεων. Επο­μέ­νως, νομικά, η προ­σπά­θεια της Τουρ­κίας στε­ρεί­ται οποιασ­δή­ποτε εγκυ­ρό­τη­τας στο διεθνές στε­ρέ­ωμα. Αυτό που επι­χει­ρεί­ται, ωστόσο, είναι η εργα­λειο­ποί­ηση του δικαίου, μια έννοια που σήμερα ανα­φέ­ρε­ται με τον όρο lawfare. Δεν στο­χεύ­ουν δηλαδή να πείσουν τα διεθνή δικαιο­δο­τικά όργανα, αλλά να θεσμο­θε­τή­σουν στο εσω­τε­ρικό τους ένα νομι­μο­ποι­η­τικό αφήγημα το οποίο θα χρη­σι­μο­ποι­ή­σουν ως όχημα διπλω­μα­τι­κού κατα­να­γκα­σμού απέ­να­ντι στην Ελλάδα.

Ως ανα­λυ­τής που παρα­κο­λου­θείτε στενά την Τουρκία, πώς απο­τι­μάτε την τρέ­χουσα κατά­σταση στο εσω­τε­ρικό της; Η πολι­τική αστά­θεια στη γει­το­νική χώρα λει­τουρ­γεί ανα­σταλ­τικά ή, αντί­θετα, την καθιστά πιο απρό­βλε­πτη και επι­κίν­δυνη για εμάς;

Αρχικά, θα πρέπει να διευ­κρι­νίσω ότι το κύριο πεδίο της ακα­δη­μαϊ­κής και ερευ­νη­τι­κής μου εστί­α­σης είναι η Μέση Ανατολή και η γεω­πο­λι­τική της ευρύ­τε­ρης περιο­χής. Ωστόσο, ανα­λύ­ο­ντας τα συστή­ματα εξου­σίας της ευρύ­τε­ρης περιο­χής μας, ιδίως μέσα από το πρίσμα του Νεο­κλα­σι­κού Ρεα­λι­σμού και της θεωρίας της παν-εξισορρόπησης που χρη­σι­μο­ποιώ συχνά στις μελέτες μου, είναι εμφανές ότι η εσω­τε­ρική πολι­τική αστά­θεια δεν λει­τουρ­γεί ανα­σταλ­τικά, αλλά πολ­λα­πλα­σια­στικά ως προς τον κίνδυνο.

Η ιστορία των διεθνών σχέσεων μας διδά­σκει ότι ηγεσίες που αντι­με­τω­πί­ζουν εσω­τε­ρι­κές κρίσεις πολι­τι­κής επι­βί­ω­σης, συχνά εξάγουν την αστά­θεια, επι­λέ­γο­ντας την κλι­μά­κωση στο εξω­τε­ρικό (όπως για παρά­δειγμα στο Αιγαίο) ως μηχα­νι­σμό εθνικής συσπεί­ρω­σης και απο­προ­σα­να­το­λι­σμού της κοινής γνώμης.

Η Σαου­δική Αραβία επι­χει­ρεί να ισορ­ρο­πή­σει ανάμεσα στις δεσμεύ­σεις της προς το Παλαι­στι­νιακό και την προ­σέγ­γιση με το Ισραήλ. Πώς επη­ρε­ά­ζει αυτή η λεπτή γεω­πο­λι­τική ισορ­ρο­πία τη δική μας περιοχή;

Η Σαου­δική Αραβία εφαρ­μό­ζει μια εξαι­ρε­τικά σύνθετη μεγάλη στρα­τη­γική σε έναν πολυ­πο­λικό κόσμο. Όπως εξηγώ και στην υπό έκδοση (εκδό­σεις Routledge) σχετική μονο­γρα­φία μου για τη νέα περι­φε­ρειακή τάξη στη Μέση Ανατολή, ο πυρήνας της στρα­τη­γι­κής του Ριάντ είναι το στρα­τη­γικό Όραμα 2030, το οποίο απαιτεί πάνω από όλα περι­φε­ρειακή στα­θε­ρό­τητα. Η προ­σέγ­γιση με το Ισραήλ απο­τε­λούσε επιλογή οικο­νο­μι­κού και τεχνο­λο­γι­κού εκσυγ­χρο­νι­σμού, όμως το Παλαι­στι­νιακό παρα­μέ­νει υπαρ­ξιακό ζήτημα για την νομι­μο­ποί­ηση του Ριάντ ως ηγέ­τι­δας δύναμης του ισλα­μι­κού κόσμου. Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η ισορ­ρο­πία αυτή επι­βε­βαιώ­νει ότι η Ανα­το­λική Μεσό­γειος και η Μέση Ανατολή είναι πλέον συγκοι­νω­νού­ντα δοχεία. Κάθε ταλά­ντωση στη Σαου­δα­ρα­βική διπλω­μα­τία επη­ρε­ά­ζει άμεσα τις προ­ο­πτι­κές στα­θε­ρό­τη­τας και τους περι­φε­ρεια­κούς άξονες συνερ­γα­σίας (όπως τα σχήματα 3+1) στους οποίους συμ­με­τέ­χουμε.

Στη μεγάλη ανα­μέ­τρηση που εξε­λίσ­σε­ται για την ενέρ­γεια στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, τα νησιά μας απο­τε­λούν το ισχυρό γεω­στρα­τη­γικό χαρτί της Ελλάδας ή το πιο ευάλωτο σημείο της;

Τα νησιά μας απο­τε­λούν τον αδιαμ­φι­σβή­τητο πυρήνα της εθνικής μας ισχύος στο θαλάσ­σιο περι­βάλ­λον. Στη σύγ­χρονη γεω­οι­κο­νο­μία, νησιω­τικά συμπλέγ­ματα όπως τα Δωδε­κά­νησα ή οι Κυκλά­δες, προ­βάλ­λουν κυριαρ­χικά δικαιώ­ματα (ΑΟΖ), ελέγ­χουν σημα­ντι­κούς θαλάσ­σιους δια­δρό­μους (chokepoints) και απο­τε­λούν τους φυσι­κούς κόμβους για κρί­σι­μες ενερ­γεια­κές υπο­δο­μές μετα­φο­ράς ενέρ­γειας από και προς την Ευρώπη. Προ­φα­νώς απαι­τούν αυξη­μένη επι­χει­ρη­σιακή εγρή­γορση και δημιουρ­γούν συγκε­κρι­μέ­νες προ­κλή­σεις ασφα­λείας, αλλά η στρα­τη­γική τους αξία είναι ανε­κτί­μητη. Μετα­τρέ­πουν την Ελλάδα από ένα μικρό κράτος σε κεντρικό δρώντα της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου.

Αν έπρεπε να κάνετε μια εκτί­μηση για την πορεία του Αιγαίου και της Μέσης Ανα­το­λής σε ορί­ζο­ντα πεντα­ε­τίας, προς τα πού κλίνει η πλά­στιγγα; Προς τη στα­θε­ρο­ποί­ηση ή προς νέες, μεγάλες ανα­τρο­πές;

Βρι­σκό­μα­στε σε μια εποχή δομικού μετα­σχη­μα­τι­σμού προς έναν νέο, πολυ­πο­λικό κόσμο, γεγονός που εξ ορισμού γεννά ανα­τα­ρά­ξεις και ανα­θε­ω­ρη­τι­κές τάσεις.

Ανα­λύ­ο­ντας το ανα­δυό­μενο σύστημα ασφα­λείας, εκτιμώ πως την επόμενη πεντα­ε­τία η πλά­στιγγα κλίνει περισ­σό­τερο προς τη δια­χεί­ριση κρίσεων παρά προς την ορι­στική στα­θε­ρο­ποί­ηση.

Στη Μέση Ανατολή οι ανα­κα­τα­τά­ξεις ισχύος θα συνε­χι­στούν με μεγάλη ένταση, ενώ στο Αιγαίο, όσο ο ανα­θε­ω­ρη­τι­σμός απο­τε­λεί δομικό στοι­χείο της κρα­τι­κής ιδε­ο­λο­γίας του γείτονα, το υπο­σύ­στημα θα παρα­μέ­νει αντα­γω­νι­στικό.

Η Ελλάδα οφείλει λοιπόν, να προ­ε­τοι­μά­ζε­ται για αντοχή σε συν­θή­κες γεω­πο­λι­τι­κής ρευ­στό­τη­τας.

Έχοντας γεν­νη­θεί και μεγα­λώ­σει στη Μύκονο, εργα­στεί μεταξύ άλλων στο Υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών στην Αθήνα, και έχοντας υπη­ρε­τή­σει ως περι­φε­ρεια­κός σύμ­βου­λος Νοτίου Αιγαίου, έχετε μια σφαι­ρική εικόνα των πραγ­μά­των. Όταν ανα­λύ­ετε τις γεω­πο­λι­τι­κές κρίσεις, επι­κρα­τεί η οπτική του ακα­δη­μαϊ­κού ή η αγωνία του ανθρώ­που που μεγά­λωσε και ζει μέσα στο Αιγαίο;

Δεν θεωρώ πως αυτές οι οπτικές είναι ασύμ­βα­τες· απε­να­ντίας, λει­τουρ­γούν αυστηρά συμπλη­ρω­μα­τικά. Η ακα­δη­μαϊκή έρευνα παρέχει τα θεω­ρη­τικά εργα­λεία και τη μακρο­σκο­πική ματιά για να κατα­νο­ή­σεις τη “μεγάλη εικόνα” και την κατα­νομή ισχύος στο διεθνές σύστημα.

Ωστόσο, η βιω­μα­τική σχέση με τη νησιω­τι­κό­τητα είναι αυτή που σε γειώνει. Η αγωνία και η καθη­με­ρι­νό­τητα στο Αιγαίο υπεν­θυ­μί­ζουν διαρκώς στον μελε­τητή ότι οι πολι­τι­κές απο­φά­σεις και οι γεω­πο­λι­τι­κές ανα­λύ­σεις συν­δέ­ο­νται ευθέως με την ασφά­λεια, την ευη­με­ρία και την επι­βί­ωση πραγ­μα­τι­κών ανθρώ­πων, ανθρώ­πων με τους οποίους ανταλ­λά­ζεις μια ‘καλημέρα’ κάθε πρωί.

Την ώρα πάντως που η πλειο­νό­τητα των συνο­μή­λι­κών σας με ανά­λο­γες περ­γα­μη­νές αναζητά μια θέση σε think tanks των Βρυ­ξελ­λών ή της Ουά­σιγ­κτον, εσείς επι­μέ­νετε να δρα­στη­ριο­ποιεί­στε εντός των συνόρων.

Είναι αλήθεια πως το περι­βάλ­λον στην πατρίδα μας συχνά γεννά ένα έντονο αίσθημα ματαιό­τη­τας. Πολλές φορές δίνεται η εντύ­πωση πως το ίδιο το πολι­τικό σύστημα και οι δια­χρο­νι­κές παθο­γέ­νειές του κάνουν ό,τι περνά από το χέρι τους για να απω­θή­σουν το επι­στη­μο­νικό δυνα­μικό της χώρας, ανα­γκά­ζο­ντας τους νέους ανθρώ­πους να ανα­ζη­τή­σουν την τύχη τους στο εξω­τε­ρικό.

Παρά τις αντι­ξο­ό­τη­τες αυτές, όμως, επιμένω να πιστεύω ότι έχουμε χρέος να παλεύ­ουμε για τον τόπο που αγαπάμε και να προ­σφέ­ρουμε όσα μπο­ρούμε στην κοι­νω­νία μας.

ατά καιρούς έχω δεχθεί εξαι­ρε­τικά σοβαρές και ελκυ­στι­κές προ­τά­σεις για να εργαστώ μόνιμα εκτός Ελλάδας, τις οποίες επέλεξα συνει­δητά να αρνηθώ για να παρα­μείνω εδώ. Έχοντας ζήσει ήδη μια φορά τη μετα­νά­στευση εκτός συνόρων κατά τη διάρ­κεια των σπουδών μου, γνωρίζω καλά τι σημαί­νει να αφήνεις την πατρίδα σου. Δεν είναι μια επιλογή που απο­κλείω δογ­μα­τικά για το μέλλον, αλλά για εμένα απο­τε­λεί την ύστατη ανάγκη, την τελευ­ταία επιλογή.

Η πραγ­μα­τική πρό­κληση, και ταυ­τό­χρονα το καθήκον της γενιάς μας, είναι να δια­μορ­φώ­σουμε τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις εκείνες ώστε η επι­στη­μο­νική γνώση να μη μένει εγκλω­βι­σμένη στα κλειστά γραφεία των Βρυ­ξελ­λών, αλλά να μετου­σιώ­νε­ται σε εφαρ­μό­σιμη πολι­τική πράξη που θα αλλάξει την καθη­με­ρι­νό­τητα των πολιτών μας. Αυτή ακριβώς η επι­τα­κτική ανάγκη για μια ρεα­λι­στική διέξοδο από τη στα­σι­μό­τητα και την αδικία ήταν και το κίνητρο για την πρό­σφατη συλ­λο­γική εκδο­τική μας προ­σπά­θεια.

Κλεί­νο­ντας, κυκλο­φό­ρησε πρό­σφατα από τις Εκδό­σεις Παπα­ζήση ο νέος συλ­λο­γι­κός τόμος «Η δίκαιη κοι­νω­νία δεν είναι ουτοπία· είναι επιλογή», τον οποίο επι­με­λεί­στε. Σε μια εποχή διαρκών κρίσεων που δοκι­μά­ζουν τις αντοχές μας, πώς μπορεί αυτή η επι­στη­μο­νική παρέμ­βαση να μετα­τρα­πεί σε εφαρ­μό­σιμη πολι­τική πράξη για την ελλη­νική περι­φέ­ρεια και τα νησιά μας;

Η έκδοση αυτού του συλ­λο­γι­κού τόμου από τις Εκδό­σεις Παπα­ζήση γεν­νή­θηκε από τη βαθιά πεποί­θηση ότι η ακα­δη­μαϊκή κοι­νό­τητα δεν πρέπει να παρα­μέ­νει ένας απο­στα­σιο­ποι­η­μέ­νος παρα­τη­ρη­τής των κοι­νω­νι­κών προ­βλη­μά­των, αλλά να λει­τουρ­γεί ως παρα­γω­γός εφαρ­μό­σι­μων και ρεα­λι­στι­κών λύσεων.

Σε μια περίοδο παρα­τε­τα­μέ­νων και πολυ­πα­ρα­γο­ντι­κών κρίσεων, οι αντοχές της ελλη­νι­κής κοι­νω­νίας δοκι­μά­ζο­νται οριακά.

Ο τίτλος του βιβλίου συμπυ­κνώ­νει το κεντρικό μας μήνυμα: η κοι­νω­νική δικαιο­σύνη και η ισόρ­ροπη ανά­πτυξη δεν απο­τε­λούν ανέ­φι­κτα ιδεατά σχήματα, αλλά το απο­τέ­λε­σμα συγκε­κρι­μέ­νων, συνει­δη­τών και θαρ­ρα­λέων πολι­τι­κών επι­λο­γών.

Όταν μετα­φέ­ρουμε αυτή τη συζή­τηση στην ελλη­νική περι­φέ­ρεια, και ιδιαί­τερα στο ευαί­σθητο και στρα­τη­γι­κής σημα­σίας νησιω­τικό σύμπλεγμα του Αιγαίου, η έννοια της «δίκαιης κοι­νω­νίας» αποκτά μια πολύ χει­ρο­πια­στή γεω­γρα­φική και κοι­νω­νική διά­σταση.

Η νησιω­τι­κό­τητα δεν πρέπει να αντι­με­τω­πί­ζε­ται από το κράτος των Αθηνών απλώς ως ένα φυσικό χαρα­κτη­ρι­στικό ή, ακόμα χει­ρό­τερα, ως ένα μόνιμο γεω­γρα­φικό μειο­νέ­κτημα.

Αντί­θετα, απο­τε­λεί ένα ισχυρό ανα­πτυ­ξιακό και γεω­στρα­τη­γικό κεφά­λαιο, το οποίο όμως απαιτεί ειδική θεσμική μετα­χεί­ριση.

Για να μετα­τρα­πεί η επι­στη­μο­νική ανάλυση σε εφαρ­μό­σιμη πολι­τική πράξη, οφεί­λουμε να ανα­γνω­ρί­σουμε έμπρα­κτα το επι­πλέον κόστος δια­βί­ω­σης και επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας στα νησιά, δια­σφα­λί­ζο­ντας ισότιμη πρό­σβαση σε ποιο­τι­κές υπη­ρε­σίες υγείας, παι­δείας, συγκοι­νω­νιών και ψηφια­κών υπο­δο­μών για κάθε νησιώτη.

Μέσα από τις σελίδες του τόμου, ανα­δει­κνύ­ε­ται η ανάγκη για μια ριζική ανα­διάρ­θρωση του μοντέ­λου δια­κυ­βέρ­νη­σης της χώρας, με έμφαση στην πραγ­μα­τική, ουσια­στική απο­κέ­ντρωση και την ενδυ­νά­μωση της Τοπικής Αυτο­διοί­κη­σης.

Οι περι­φέ­ρειες και οι δήμοι των νησιών μας δεν πρέπει να είναι απλοί, γρα­φειο­κρα­τι­κοί δια­χει­ρι­στές κρα­τι­κών κον­δυ­λίων ή θεατές των εξε­λί­ξεων, αλλά αυτό­νο­μοι σχε­δια­στές της τοπικής τους μοίρας.

Προ­τεί­νουμε συγκε­κρι­μένα εργα­λεία: από τη δίκαιη και ορθο­λο­γική κατα­νομή των πόρων και τη στο­χευ­μένη στήριξη της τοπικής παρα­γω­γής, μέχρι τη θεσμο­θέ­τηση πολι­τι­κών που προ­στα­τεύ­ουν το φυσικό περι­βάλ­λον και την πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά από τις πιέσεις μιας άναρχης του­ρι­στι­κής υπε­ρα­νά­πτυ­ξης.

Εν κατα­κλείδι, η επι­στη­μο­νική αυτή παρέμ­βαση φιλο­δο­ξεί να απο­τε­λέ­σει έναν χρη­στικό οδικό χάρτη για τους λήπτες απο­φά­σεων. Αν θέλουμε να κρα­τή­σουμε τους ανθρώ­πους μας στον τόπο τους, αν θέλουμε τα νησιά μας να μην αντι­με­τω­πί­ζο­νται μόνο ως θερινοί του­ρι­στι­κοί προ­ο­ρι­σμοί αλλά ως ζωντα­νές, αυτάρ­κεις, ακμά­ζου­σες και ασφα­λείς κοι­νό­τη­τες καθ’ όλη τη διάρ­κεια του έτους, πρέπει να επι­λέ­ξουμε τη δικαιο­σύνη στην πράξη.

Η γνώση και οι προ­τά­σεις υπάρ­χουν· αυτό που επείγει είναι η πολι­τική βούληση για να γίνει η θεωρία πράξη στην καθη­με­ρι­νό­τητα του πολίτη της ελλη­νι­κής περι­φέ­ρειας.

Είναι κατά τη γνώμη μου επι­τα­κτικό να ξεκι­νή­σει μια συζή­τηση σε όλα αυτά τα ζητή­ματα, και θεωρώ πως το βιβλίο αυτό δίνει πολ­λα­πλές αφορμές.