Πανελλαδικές εξετάσεις: Όταν η επίδοση γίνεται βάρος

Κάθε χρόνο, την περίοδο των πανελλαδικών εξετάσεων, χιλιάδες έφηβοι και οι οικογένειές τους ζουν σε συνθήκες έντονης ψυχολογικής πίεσης. Οι εξετάσεις παρουσιάζονται συχνά ως η «σημαντικότερη μάχη» της ζωής τους, ως μια διαδικασία που θα καθορίσει το μέλλον, την αξία και την επιτυχία τους. Μέσα σε αυτό το κλίμα, πολλοί μαθητές βιώνουν άγχος, φόβο αποτυχίας, εξάντληση και έντονη συναισθηματική επιβάρυνση.

Το άγχος πριν από μια απαιτητική δοκιμασία είναι φυσιολογικό και σε έναν βαθμό βοηθητικό. Όταν όμως η πίεση γίνεται υπερβολική, τότε το άγχος παύει να λειτουργεί υποστηρικτικά και μετατρέπεται σε παράγοντα που δυσκολεύει τη συγκέντρωση, τον ύπνο, τη μνήμη και τελικά την ίδια την απόδοση.

Δεν είναι λίγοι οι μαθητές που αναφέρουν σωματικά συμπτώματα όπως ταχυκαρδίες, πονοκεφάλους, γαστρεντερικές ενοχλήσεις ή κρίσεις πανικού, ιδιαίτερα όσο πλησιάζει η περίοδος των εξετάσεων. Πίσω από αυτή την ένταση συχνά βρίσκεται η αίσθηση ότι «δεν επιτρέπεται να αποτύχω».

Οι έφηβοι μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον όπου η επιτυχία συνδέεται έντονα με την κοινωνική αποδοχή, την προσωπική αξία και την επαγγελματική αποκατάσταση.

Παράλληλα, πολλοί γονείς —συνήθως με καλή πρόθεση— επενδύουν συναισθηματικά στις εξετάσεις των παιδιών τους, μεταφέροντας άθελά τους επιπλέον πίεση. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι πανελλαδικές εξετάσεις αποτελούν μια σημαντική διαδικασία, αλλά όχι τη μοναδική ευκαιρία στη ζωή ενός ανθρώπου.

Η εφηβεία είναι μια περίοδος διαμόρφωσης ταυτότητας και αυτοεκτίμησης. Όταν ένα παιδί πιστέψει ότι η αξία του εξαρτάται αποκλειστικά από έναν βαθμό ή μια σχολή, τότε οποιαδήποτε δυσκολία βιώνεται ως προσωπική αποτυχία και όχι ως μια φυσιολογική εμπειρία ζωής. Ο ρόλος των ενηλίκων είναι καθοριστικός.

Οι μαθητές χρειάζονται ενθάρρυνση, σταθερότητα και συναισθηματική ασφάλεια περισσότερο από συνεχή υπενθύμιση της ευθύνης που κουβαλούν. Χρειάζονται γονείς και εκπαιδευτικούς που να μπορούν να αναγνωρίσουν την προσπάθεια, όχι μόνο το αποτέλεσμα. Η φράση «είμαστε περήφανοι για εσένα ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα» μπορεί να λειτουργήσει βαθιά προστατευτικά για την ψυχική υγεία ενός εφήβου. Εξίσου σημαντική είναι και η φροντίδα της καθημερινότητας κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας.

Ο επαρκής ύπνος, τα μικρά διαλείμματα, η φυσική άσκηση, η σωστή διατροφή και η ύπαρξη χρόνου για ξεκούραση δεν είναι «χαμένος χρόνος». Αντιθέτως, αποτελούν βασικές προϋποθέσεις ψυχικής ανθεκτικότητας και γνωστικής απόδοσης.

Ως επαγγελματίες ψυχικής υγείας, βλέπουμε όλο και συχνότερα εφήβους που δυσκολεύονται όχι μόνο λόγω του φόρτου διαβάσματος, αλλά κυρίως λόγω του φόβου ότι δεν θα ανταποκριθούν στις προσδοκίες. Η συζήτηση γύρω από τις πανελλαδικές χρειάζεται να γίνει πιο ανθρώπινη και λιγότερο τρομοκρατική.

Οι εξετάσεις είναι ένας σταθμός, όχι ο ορισμός της ζωής. Κανένας βαθμός δεν μπορεί να αποτυπώσει πλήρως την προσωπικότητα, τις δυνατότητες, την ευαισθησία ή την αξία ενός νέου ανθρώπου. Και ίσως αυτό είναι κάτι που οφείλουμε να θυμίζουμε περισσότερο στα παιδιά μας — αλλά και στους εαυτούς μας.

Βασίλης Σαλούστρος Ψυχολόγος Bsc, Msc