Πώς ο ακτοπλοϊκός σχεδιασμός αποκλείει τα Δωδεκάνησα στην πράξη

• Μικρά και με­γά­λα νησιά του Αι­γαί­ου με δια­φο­ρε­τι­κές ανά­γκες στο ίδιο «τσου­βά­λι» ελέω μιας ακτο­πλοϊ­κής πο­λι­τι­κής που προ­σμε­τρά τον όγκο των επι­βα­τών και όχι τις ανά­γκες των κα­τοί­κων

Τη σκλη­ρή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα της νη­σιω­τι­κό­τη­τας απο­τυ­πώ­νει επι­στη­μο­νι­κή με­λέ­τη, για την αν­θε­κτι­κό­τη­τα του ακτο­πλοϊ­κού δι­κτύ­ου του Αι­γαί­ου απέ­να­ντι στα ακραία και­ρι­κά φαι­νό­με­να. Το κρί­σι­μο εύ­ρη­μα της έρευ­νας, βρί­σκε­ται σε έναν αριθ­μη­τι­κό συ­σχε­τι­σμό που δεί­χνει κα­θα­ρά το πρό­βλη­μα. Το σύ­μπλεγ­μα Κάρ­πα­θος, Χάλκη, Κάσος και Τήλος εμ­φα­νί­ζει μεί­ω­ση συν­δε­σι­μό­τη­τας 4,8% σε σε­νά­ριο ακραί­ων ανέ­μων, όταν το αντί­στοι­χο των Κυ­κλά­δων εμ­φα­νί­ζει μεί­ω­ση 5,8%.

Η με­λέ­τη «Passenger-centric resilience assessment of the Aegean ferry network under extreme weather events», που δη­μο­σιεύ­θη­κε στο διε­θνούς κύ­ρους επι­στη­μο­νι­κό πε­ριο­δι­κό Ocean and Coastal Management το οποίο εξει­δι­κεύ­ε­ται στη δια­χεί­ρι­ση θα­λάσ­σιων και πα­ρά­κτιων ζωνών, εξε­τά­ζει τι συμ­βαί­νει στο ακτο­πλοϊ­κό δί­κτυο όταν ισχυ­ροί άνε­μοι οδη­γούν σε δια­κο­πές δρο­μο­λο­γί­ων, απα­γο­ρευ­τι­κά από­πλου και ταυ­τό­χρο­νες επι­πτώ­σεις σε πε­ρισ­σό­τε­ρα από ένα λι­μά­νια.

Η με­λέ­τη εκ­πο­νή­θη­κε από τους ερευ­νη­τές Όλγα Πα­ρα­σκευο­πού­λου και Χρι­στί­να Ηλιο­πού­λου του Τμή­μα­τος Πο­λι­τι­κών Μη­χα­νι­κών του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Πα­τρών και τον Ορφέα Κα­ρούν­τζο του Εθνι­κού Με­τσό­βιου Πο­λυ­τε­χνεί­ου, με χρη­μα­το­δό­τη­ση από το πρό­γραμ­μα MEDICUS του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Πα­τρών. Οι ερευ­νη­τές επε­ξερ­γά­στη­καν πε­ρισ­σό­τε­ρες από 200.000 εγ­γρα­φές δρο­μο­λο­γί­ων και εστί­α­σαν στην πε­ρί­ο­δο Μαΐου – Σε­πτεμ­βρί­ου, το διά­στη­μα με τη με­γα­λύ­τε­ρη επι­βα­τι­κή κί­νη­ση και τα συ­χνό­τε­ρα δρο­μο­λό­για. Μετά το φιλ­τρά­ρι­σμα των στοι­χεί­ων, το τε­λι­κό δείγ­μα πε­ρι­λαμ­βά­νει 120 βα­σι­κά λι­μά­νια και πε­ρί­που 130.000 ακτο­πλοϊ­κά δρο­μο­λό­για.

Η προ­σέγ­γι­ση που επέ­λε­ξαν οι ερευ­νη­τές είναι αυτή που κάνει τη δια­φο­ρά. Δεν με­τρά­νε μόνο πόσα δρο­μο­λό­για μπο­ρεί να χα­θούν, αλλά με­τρά­νε ταυ­τό­χρο­να τη δο­μι­κή αν­θε­κτι­κό­τη­τα του δι­κτύ­ου, δη­λα­δή αν πα­ρα­μέ­νουν συν­δε­δε­μέ­να τα νησιά με­τα­ξύ τους και με τους βα­σι­κούς κόμ­βους, και την επί­πτω­ση στους επι­βά­τες, δη­λα­δή πόσοι τα­ξι­διώ­τες επη­ρε­ά­ζο­νται από τις δια­κο­πές. Χρη­σι­μο­ποιούν πραγ­μα­τι­κές επι­βα­τι­κές ροές, ιστο­ρι­κά με­τε­ω­ρο­λο­γι­κά δε­δο­μέ­να και δεί­κτες δι­κτύ­ου, ώστε να εντο­πί­σουν όχι μόνο τα με­γά­λα λι­μά­νια αλλά και τις πε­ριο­χές όπου μια δια­κο­πή μπο­ρεί να προ­κα­λέ­σει λει­τουρ­γι­κή απο­μό­νω­ση.

Ως κρί­σι­μο όριο για τα ακραία και­ρι­κά φαι­νό­με­να οι ερευ­νη­τές ορί­ζουν τους ανέ­μους άνω των 7 μπο­φόρ, το κα­τώ­φλι πάνω από το οποίο οι ελ­λη­νι­κές αρχές επι­βάλ­λουν συ­νή­θως απα­γο­ρευ­τι­κά από­πλου. Τον Αύ­γου­στο του πε­ρα­σμέ­νου έτους (2025), άνε­μοι 9 μπο­φόρ ανά­γκα­σαν την Κε­ντρι­κή Λι­με­νι­κή Αρχή Πει­ραιά να ακυ­ρώ­σει 25 προ­γραμ­μα­τι­σμέ­νες ανα­χω­ρή­σεις που αφο­ρού­σαν πε­ρισ­σό­τε­ρους από 26.000 επι­βά­τες, ενώ μα­ταιώ­θη­καν και οι 13 ανα­χω­ρή­σεις από τη Ρα­φή­να. Χι­λιά­δες άν­θρω­ποι έμει­ναν απο­κλει­σμέ­νοι και χρειά­στη­καν έκτα­κτα νυ­χτε­ρι­νά δρο­μο­λό­για για να απο­κα­τα­στα­θεί η κα­τά­στα­ση. Τέ­τοια απα­γο­ρευ­τι­κά, ση­μειώ­νουν οι ερευ­νη­τές, είναι επα­να­λαμ­βα­νό­με­νο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό της κα­λο­και­ρι­νής πε­ριό­δου, όταν οι ισχυ­ροί άνε­μοι κο­ρυ­φώ­νο­νται τον Ιού­λιο και τον Αύ­γου­στο. Με βάση το όριο των 7 μπο­φόρ, η με­λέ­τη εντο­πί­ζει τρία clusters λι­μα­νιών που μπο­ρούν να επη­ρε­α­στούν ταυ­τό­χρο­να, ένα στις Κυ­κλά­δες, ένα στα Δω­δε­κά­νη­σα (Κάρ­πα­θος, Χάλκη, Κάσος, Τήλος) και ένα στην πε­ριο­χή Ύδρας και Mονεμ­βα­σιάς.

Στις Κυ­κλά­δες, η δια­κο­πή σε ένα cluster με ισχυ­ρούς ανέ­μους προ­κα­λεί σχε­δόν 13% επη­ρε­α­ζό­με­νους επι­βά­τες και πε­ρί­που 6% μεί­ω­ση της συ­νο­λι­κής συν­δε­σι­μό­τη­τας. Το πλήγ­μα φαί­νε­ται αμέ­σως στους αριθ­μούς της ζή­τη­σης, στις ακυ­ρώ­σεις, στις κα­θυ­στε­ρή­σεις, στην πίεση του του­ρι­στι­κού κυ­κλώ­μα­τος. Στα Δω­δε­κά­νη­σα η ει­κό­να είναι δια­φο­ρε­τι­κή, η απώ­λεια συν­δε­σι­μό­τη­τας φτά­νει πε­ρί­που το 5%, αλλά οι επη­ρε­α­ζό­με­νοι επι­βά­τες μέ­νουν κάτω από το 1%. Το πρό­βλη­μα δεν κα­τα­γρά­φε­ται ως μα­ζι­κή επι­βα­τι­κή δια­τα­ρα­χή, αλλά κα­τα­γρά­φε­ται ως κίν­δυ­νος πρό­σβα­σης.

Αυτή είναι η πιο κρί­σι­μη διά­κρι­ση για τη νη­σιω­τι­κό­τη­τα. Αν χαθεί μια κρί­σι­μη σύν­δε­ση στην Κάσο, στη Χάλκη, στην Τήλο ή στην Κάρ­πα­θο, το πρό­βλη­μα μπο­ρεί να φαί­νε­ται μικρό στα στα­τι­στι­κά του Αι­γαί­ου. Για το ίδιο το νησί όμως έχει πολύ με­γα­λύ­τε­ρο βάρος. Αφορά τον εφο­δια­σμό με τρό­φι­μα και καύ­σι­μα, την πρό­σβα­ση σε υπη­ρε­σί­ες υγεί­ας, τη με­τα­κί­νη­ση κα­τοί­κων για ερ­γα­σία, τη μικρή επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τα που εξαρ­τά­ται από τον τα­κτι­κό ανε­φο­δια­σμό και τη δυ­να­τό­τη­τα του νη­σιού να πα­ρα­μέ­νει λει­τουρ­γι­κά συν­δε­δε­μέ­νο με τον υπό­λοι­πο κόσμο.

Η ίδια η με­λέ­τη δια­τυ­πώ­νει ξε­κά­θα­ρα ότι στα Δω­δε­κά­νη­σα, αν και οι αριθ­μοί επι­βα­τών είναι μι­κρό­τε­ροι, η απο­μα­κρυ­σμέ­νη θέση και οι πε­ριο­ρι­σμέ­νες εναλ­λα­κτι­κές κα­θι­στούν τα νησιά ιδιαί­τε­ρα ευά­λω­τα στην απο­μό­νω­ση. Αυτό ση­μαί­νει ότι η ακτο­πλοϊ­κή πο­λι­τι­κή δεν μπο­ρεί να αξιο­λο­γεί­ται μόνο με βάση τους με­γά­λους όγκους. Για τα μικρά νησιά, η χα­μη­λή ζή­τη­ση δεν ση­μαί­νει μικρή ανά­γκη. Ση­μαί­νει λι­γό­τε­ρες επι­λο­γές, λι­γό­τε­ρες αντα­πο­κρί­σεις, λι­γό­τε­ρα πε­ρι­θώ­ρια όταν ο και­ρός κλεί­νει τη γραμ­μή. Η νη­σιω­τι­κό­τη­τα στα Δω­δε­κά­νη­σα δεν απο­τυ­πώ­νε­ται μόνο στην από­στα­ση από τον Πει­ραιά ή τη Ρόδο, αλλά και στην έλ­λει­ψη εναλ­λα­κτι­κών όταν δια­κό­πτε­ται μια κρί­σι­μη σύν­δε­ση.

Στον χάρτη της με­λέ­της η Ρόδος εμ­φα­νί­ζε­ται ως βα­σι­κός κόμ­βος του Αι­γαί­ου. Κα­τα­τάσ­σε­ται 5η σε άμεση συν­δε­σι­μό­τη­τα, 9η σε έντα­ση δρο­μο­λο­γί­ων και 10η σε εγ­γύ­τη­τα μέσα στο συ­νο­λι­κό δί­κτυο. Το λι­μά­νι της Ρόδου δεν αφορά μόνο την κί­νη­ση του ίδιου του νη­σιού, αλλά λει­τουρ­γεί ως κόμ­βος του νο­τιο­α­να­το­λι­κού Αι­γαί­ου και ως ση­μείο στή­ρι­ξης για τη συ­νο­χή των Δω­δε­κα­νή­σων.

Στους κρί­σι­μους δεί­κτες εμ­φα­νί­ζο­νται και άλλα λι­μά­νια της Δω­δε­κα­νή­σου. Η Κως βρί­σκε­ται στη 10η θέση στον δεί­κτη έντα­σης δρο­μο­λο­γί­ων. Η Πά­τμος εμ­φα­νί­ζε­ται 8η στην άμεση συν­δε­σι­μό­τη­τα, 3η στην εγ­γύ­τη­τα και 9η στον δεί­κτη εν­διά­με­σης συν­δε­σι­μό­τη­τας. Το Λακκί της Λέρου εμ­φα­νί­ζε­ται 9ο στην άμεση συν­δε­σι­μό­τη­τα, 4ο στην εγ­γύ­τη­τα και 10ο στον δεί­κτη εν­διά­με­σης συν­δε­σι­μό­τη­τας. Η Κά­λυ­μνος εμ­φα­νί­ζε­ται 10η στην άμεση συν­δε­σι­μό­τη­τα και 8η σε δύο δεί­κτες εν­διά­με­σης λει­τουρ­γί­ας, ενώ η Αγία Μα­ρί­να Λέρου και η Χάλκη εμ­φα­νί­ζο­νται επί­σης σε δεί­κτες που απο­τυ­πώ­νουν τον ρόλο τους ως ση­μεία διέ­λευ­σης μέσα στο δί­κτυο.

Τα στοι­χεία αυτά δεί­χνουν ότι τα Δω­δε­κά­νη­σα δεν στη­ρί­ζο­νται μόνο σε έναν με­γά­λο κόμβο, αλλά έχουν ένα πλέγ­μα συν­δέ­σε­ων στο οποίο η Ρόδος και η Κως έχουν ισχυ­ρό ρόλο, ενώ η Πά­τμος, η Λέρος, η Κά­λυ­μνος και η Χάλκη λει­τουρ­γούν ως εν­διά­με­σοι κρί­κοι. Όταν ένα λι­μά­νι δεν έχει με­γά­λο επι­βα­τι­κό όγκο, μπο­ρεί παρ’ όλα αυτά να είναι κρί­σι­μο για τη συ­νο­χή του δι­κτύ­ου. Η αφαί­ρε­ση ενός τέ­τοιου κρί­κου δεν εμ­φα­νί­ζε­ται ως κα­τα­στρο­φή στα συ­νο­λι­κά με­γέ­θη, αλλά ως σιω­πη­λή απο­κο­πή ενός νη­σιού από την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα.

Η με­λέ­τη ανα­δει­κνύ­ει και ένα ευ­ρύ­τε­ρο πρό­βλη­μα του Αι­γαί­ου που δεν είναι άλλο από την εξάρ­τη­ση από λί­γους με­γά­λους κόμ­βους. Η υπο­θε­τι­κή αφαί­ρε­ση του Πει­ραιά προ­κα­λεί τη με­γα­λύ­τε­ρη επί­πτω­ση, μειώ­νο­ντας τη λει­τουρ­γι­κό­τη­τα του δι­κτύ­ου στο 85% και επη­ρε­ά­ζο­ντας πε­ρί­που το 40% των επι­βα­τών. Το ακτο­πλοϊ­κό σύ­στη­μα πα­ρα­μέ­νει σχε­τι­κά αν­θε­κτι­κό σε πολ­λές το­πι­κές δια­κο­πές, εξαρ­τά­ται όμως έντο­να από ορι­σμέ­να κρί­σι­μα λι­μά­νια, κυ­ρί­ως τον Πει­ραιά και τη Θεσ­σα­λο­νί­κη. Για τα Δω­δε­κά­νη­σα αυτό έχει διπλή ση­μα­σία. Η Ρόδος λει­τουρ­γεί ως κρί­σι­μος πε­ρι­φε­ρεια­κός κόμ­βος, τα μι­κρό­τε­ρα νησιά όμως δεν μπο­ρούν να αντι­με­τω­πί­ζο­νται ως απλές γραμ­μές χα­μη­λής ζή­τη­σης.

Το μή­νυ­μα για τα Δω­δε­κά­νη­σα είναι κα­θα­ρό. Η ακτο­πλο­ΐα δεν είναι μόνο με­τα­φο­ρι­κή υπη­ρε­σία και δεν αφορά μόνο την του­ρι­στι­κή πε­ρί­ο­δο. Είναι κρί­σι­μη υπο­δο­μή νη­σιω­τι­κής ζωής. Το 0,89% των επη­ρε­α­ζό­με­νων επι­βα­τών στο δω­δε­κα­νη­σια­κό cluster δεν λέει όλη την αλή­θεια. Η σχε­δόν 5% απώ­λεια συν­δε­σι­μό­τη­τας δεί­χνει ότι ένα μικρό σύ­μπλεγ­μα νη­σιών μπο­ρεί να υπο­στεί δυ­σα­νά­λο­γη ζημιά στην πρό­σβα­ση, ακόμη κι όταν αυτό δεν φαί­νε­ται στους με­γά­λους επι­βα­τι­κούς αριθ­μούς. Λίγοι επι­βά­τες στα στα­τι­στι­κά, με­γά­λη εξάρ­τη­ση στην κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα, πε­ριο­ρι­σμέ­νες εναλ­λα­κτι­κές όταν η γραμ­μή κοπεί. Στα μικρά και απο­μα­κρυ­σμέ­να Δω­δε­κά­νη­σα η απώ­λεια μιας σύν­δε­σης μπο­ρεί να με­τα­τρα­πεί σε απώ­λεια πρό­σβα­σης. Και αυτό, πλέον, απο­τυ­πώ­νε­ται σε αριθ­μούς.

Στα τε­λι­κά τους συ­μπε­ρά­σμα­τα, οι ερευ­νη­τές κι­νού­νται προς μια σαφή κα­τεύ­θυν­ση πο­λι­τι­κής για την επό­με­νη μέρα. Ανα­φέ­ρουν την ανά­γκη για σχέ­δια εφε­δρεί­ας, εναλ­λα­κτι­κές πύλες, ενί­σχυ­ση κρί­σι­μων λι­μα­νιών, κα­λύ­τε­ρη επι­χει­ρη­σια­κή προ­ε­τοι­μα­σία και σε­νά­ρια δια­χεί­ρι­σης ανά γε­ω­γρα­φι­κό cluster. Προ­τεί­νουν να εν­σω­μα­τώ­νο­νται οι με­τε­ω­ρο­λο­γι­κές προ­βλέ­ψεις στον προ­γραμ­μα­τι­σμό των δρο­μο­λο­γί­ων, με προ­δη­μο­σιευ­μέ­νες πα­ρα­κάμ­ψεις, προ­στα­τευ­μέ­νες αντα­πο­κρί­σεις, δυ­να­τό­τη­τα ανα­διά­τα­ξης πλοί­ων και σχέ­δια στα­δια­κής απο­κα­τά­στα­σης μετά από απα­γο­ρευ­τι­κά. Προ­τεί­νουν, επί­σης, οι αρ­μό­διες αρχές να υιο­θε­τή­σουν ένα ετή­σιο πρω­τό­κολ­λο ελέγ­χου αν­θε­κτι­κό­τη­τας και να δη­μο­σιεύ­ουν τα απο­τε­λέ­σμα­τά του πριν από κάθε κα­λο­και­ρι­νή σεζόν, ώστε ναυ­τι­λια­κές εται­ρεί­ες και νη­σιω­τι­κοί δήμοι να έχουν ένα κοινό ση­μείο ανα­φο­ράς για τον επι­χει­ρη­σια­κό σχε­δια­σμό έκτα­κτης ανά­γκης.