Αλέξης Κουβέλης: «Ολοι οι δικτάτορες έχουν ένα τέλος»

Αλέξη ήσουν από τους πρώτους δημο­σιο­γρά­φους που έφτασαν στη Συρία μετά από την πτώση του καθε­στώ­τος των Ασάντ και επέ­στρε­ψες πριν από λίγες ημέρες.

Ειδο­ποι­ή­θηκα το βράδυ της Κυρια­κής μετά το δελτίο, για την ακρί­βεια ρωτή­θηκα: «Μπορείς να φύγεις για Συρία; Εχουν ήδη βγει εισι­τή­ρια στο όνομά σου». Παρότι καλύπτω το ρεπορ­τάζ του ΠΑΣΟΚ, επειδή υπήρχε εμπλοκή του υπουρ­γείου Εξω­τε­ρι­κών είχα ανα­λά­βει το θέμα της Συρίας ήδη κατά τη διάρ­κεια της ημέρας, έχοντας δημιουρ­γή­σει και δίαυλο επι­κοι­νω­νίας με Έλληνες εκεί. Σκέψου ότι γύρισα στο σπίτι μόνο για μισή ώρα, για να μαζέψω τα ρούχα μου και να προ­σπα­θήσω να ηρεμήσω τον γιο μου. Εφυγα για την απο­στολή την Κυριακή και κοι­μή­θηκα ξανά τη Δευτέρα τα μεσά­νυ­χτα που επέ­στρεψα στην ασφά­λεια της Βηρυτού, έχοντας περάσει τη μέρα μου στα περί­χωρα της Δαμα­σκού.

Ο γιος σου προ­φα­νώς ανη­συ­χούσε όπως και όλη η οικο­γέ­νεια υποθέτω.

Μετά τον εγκλω­βι­σμό στη Μαριού­πολη όπου βρε­θή­καμε περι­κυ­κλω­μέ­νοι στην πρώτη γραμμή του μετώπου με τις βόμβες να πέφτουν βροχή, ο γιος μου δεν θέλει να πηγαίνω σε αυτά τα θέματα. Είναι στην εφηβεία όπως και η κόρη μου και ανη­συ­χούν πάρα πολύ κάθε φορά που πηγαίνω σε απο­στολή. Είπε στη μαμά του, είναι δυνατόν να πάει ο μπαμπάς εκεί που οι τζι­χα­ντι­στές φορά­γανε στους δημο­σιο­γρά­φους πορ­το­καλί στολές και τους έσφαζαν, τους έκοβαν τα κεφάλια; Είναι πολι­τικό ον ο γιος μου, ασχο­λεί­ται, δια­βά­ζει, ξέρει πολύ καλά τι συμ­βαί­νει. Και η κόρη μου ανη­συ­χούσε αλλά η κόρη μου, αν εγώ πω ότι θα πάω δεν θα φέρει αντίρ­ρηση, θα με υπο­στη­ρί­ξει. Στον μεγάλο μας που σπου­δά­ζει μαγει­ρική στη σχολή ΣΑΕΚ Ρόδου κι είναι ισορ­ρο­πι­στής, δεν είπα τίποτα. Θα έπαιρνε το μέρος του μικρού.

Εχεις κάνει πολλές απο­στο­λές πάντως σε επι­κίν­δυ­νες περιο­χές.

Εχω κάνει πολλές απο­στο­λές στο εξω­τε­ρικό, σε επι­κίν­δυ­νες γει­το­νιές κι όχι μόνο σε εμπό­λε­μες ζώνες. Η αντί­δραση του γιου μου με άγχωσε παρα­πάνω και με στε­νο­χώ­ρησε μπορώ να σου πω, διότι δεν υπήρχε καμία δικαιο­λο­γία για εμένα να κάνω κάποιο λάθος πηγαί­νο­ντας εκεί. Μα είναι από την άλλη κι η λαχτάρα που είχα να πάω στη Δαμασκό γιατί ήταν ένα παγκό­σμιο γεγονός. Ολη η υφήλιος ασχο­λεί­ται με τη Δαμασκό που ήταν και ο τελικός προ­ο­ρι­σμός μου, έστω κι αν ξεκί­νησα για τη Βηρυτό. Όπως ξέρετε, δεν υπάρχει κράτος στη Συρία, δεν θα μπο­ρούσα να πάω απευ­θείας, είτε με αερο­πλάνο είτε με κάποιο άλλο μέσο.

Ποιες ήταν οι πρώτες εικόνες που αντί­κρι­σες;

Πρώτα στα­μα­τή­σαμε στα σύνορα με τον Λίβανο όπου είδα δεκάδες νεαρούς φωνά­ζο­ντας Αλλάχου Ακμπαρ, να προ­χω­ράνε και να μπαί­νουν μέσα στη χώρα τους για μία νέα αρχή. Ξερι­ζω­μέ­νοι πρό­σφυ­γες, μετα­νά­στες, επέ­στρε­φαν θεω­ρώ­ντας ότι αυτή είναι μία νέα αρχή για τη Συρία. Από την άλλη μεριά των συνόρων, ήταν αυτοί που έβγαι­ναν από τη Συρία, που ήταν σαφώς περισ­σό­τε­ροι. Οπως μας έλεγαν εκεί στα σύνορα, ένα μέρος τους ήταν Λιβα­νέ­ζοι που είχαν απο­μα­κρυν­θεί από τη Βηρυτό. Για να σου δώσω να κατα­λά­βεις η από­σταση από τη Βηρυτό στα σύνορα με τη Συρία, είναι όσο απέχει η πόλη της Ρόδου από τα Λάερμα. Κι άλλη τόση η από­σταση για να φτάσεις στη Δαμασκό. Είδα λοιπόν από τη μία μεριά, εικόνα απελ­πι­σίας εκείνων που έβγαι­ναν από τη Συρία, εκα­το­ντά­δες άνθρω­ποι στρι­μωγ­μέ­νοι, τα παιδιά να περνάνε πάνω από συρ­μα­το­πλέγ­ματα… Εικόνες Ειδο­μέ­νης δηλαδή, που γεννούν κι ένα θέμα πιθανού νέου μετα­να­στευ­τι­κού κύματος το οποίο και θα επη­ρε­ά­σει άμεσα τα Δωδε­κά­νησα. Ανθρω­ποι οι οποίοι δεν πεί­στη­καν από τις καλές προ­θέ­σεις που επι­κα­λεί­ται το νέο καθε­στώς, επέ­λε­ξαν να εγκα­τα­λεί­ψουν τη χώρα μέχρι να δουν τι θα γίνει, και μετά να απο­φα­σί­σουν αν θα επι­στρέ­ψουν. Από την άλλη, επι­κρα­τούσε κλίμα χαράς ανθρώ­πων που επι­στρέ­φουν στην πατρίδα τους μετά από χρόνια. Με το που σφρα­γί­σαμε το δια­βα­τή­ριο στη λιβα­νέ­ζικη πλευρά, προ­χω­ρή­σαμε στην ουδέ­τερη ζώνη και μετά από αυτό δεν υπάρχει τίποτα.

Υπάρχει μία ταμπέλα που γράφει welcome to Syria.

Φτά­νο­ντας εκεί τι είδες;

Το πρώτο πράγμα που είδα ήταν κάποιοι νεαροί με καλυμ­μένα τα χαρα­κτη­ρι­στικά τους, με αλε­ξί­σφαιρα και καλάσ­νι­κοφ, στο στρα­τό­πεδο του συρια­κού στρατού κοντά στα σύνορα το οποίο είχαν κατα­λά­βει.

Η στάση τους απέ­να­ντί σας πώς ήταν;

Από ουδέ­τερη ως φιλική. Είχα την ευκαι­ρία να δω για λίγο τον νέο υπουργό Επι­κοι­νω­νίας του καθε­στώ­τος Τζολάνι, ήταν ντυ­μέ­νος με κοστούμι και φιλικός απέ­να­ντί μας. Πέρα από το Αλλάχου Ακμπαρ που ακού­γε­ται παντού, αυτό που λένε συνεχώς είναι “Ενα, Ενα, Ολος ο συρια­κός λαός είναι Ενα”. Κι αυτό το φωνά­ζουν επειδή ο Ασαντ- υποστηρίζουν- ήταν εκείνος που έσπειρε τη διχό­νοια, χώριζε τον λαό και υπήρχε μία διαρκής κόντρα μεταξύ Χρι­στια­νών, Σου­νι­τών, Σιιτών κλπ.

Με το σύνθημα αυτό δηλώ­νουν ότι τώρα κάνουν μια νέα αρχή. Μάλιστα μου έλεγε ένας αξιω­μα­τού­χος ότι στο Χαλέπι, που έχει και τους πιο πολλούς Χρι­στια­νούς, έχουν τοπο­θε­τή­σει χρι­στιανό διοι­κητή. Δεν μπόρεσα να το εξα­κρι­βώσω, για να είμαι ειλι­κρι­νής, αλλά δεν το απο­κλείω. Η αίσθηση που έδιναν είναι στο πνεύμα του συν­θή­μα­τος “όλοι μαζί, Ενα, Ενα όλος ο συρια­κός λαός είναι Ενα”, αυτό επα­να­λαμ­βά­νουν παντού. Περ­νώ­ντας τα σύνορα και προ­χω­ρώ­ντας, πέφταμε πάνω σε ένοπλες ομάδες οι οποίες έκαναν έναν τυπικό έλεγχο, ούτε δια­βα­τή­ρια ούτε τίποτα. Εγώ δεν έχω κατα­γρα­φεί ποτέ ότι πήγα στη Συρία, δεν υπάρχει σφρα­γίδα ότι ήμουν εκεί. Φτάσαμε λοιπόν σε ένα χωριό, όπου πρέπει να ήταν πάνω από 100 οπλι­σμέ­νοι, λίγο μετά από ένα λεη­λα­τη­μένο εμπο­ρικό κέντρο κοντά στα σύνορα, όπου δεν είχε μείνει τίποτα όρθιο. Αυτό ήταν και το μονα­δικό το οποίο μας απα­γό­ρευ­σαν να κατα­γρά­ψουμε, δεν ήθελαν να βγει προς τα έξω η εικόνα αυτή. Και για να είμαι ειλι­κρι­νής είναι και το μονα­δικό οικο­δό­μημα που είδα λεη­λα­τη­μένο. Σε όλη τη Δαμασκό άλλη τέτοια εικόνα δεν είδα. Μετά από εκεί, συνα­ντή­σαμε ανθρώπους- νέους και μεγάλης ηλικίας- που φόραγαν αθλη­τικά ρούχα και τζιν, κρά­τα­γαν ένα καλάσ­νι­κοφ στο χέρι και έκαναν ελέγ­χους στον δρόμο. Δεν ήταν όμως επι­θε­τι­κοί. Από εκεί είναι και το βίντεο που έχει γίνει viral, που παίζουν μπάλα με το καπέλο αξιω­μα­τού­χου του Ασαντ, αυτό που κλω­τσάνε. Για εκεί­νους το να πατάς κάτω ή να κλωτσάς ένα σύμβολο είναι η ύψιστη μορφή εξευ­τε­λι­σμού, η πλήρης απα­ξί­ωσή του. Οπότε ένας κύριος εκεί μπροστά μου, πήρε το καπέλο, μου το έδειξε, μου είπε «Ασαντ τέλος» και άρχισε να το κλω­τσάει, είναι αυτό που ανέβασα στα κοι­νω­νικά δίκτυα.

Ναι, και το οποίο είδαμε να παίζει παντού. Επό­με­νος σταθμός από εκεί ήταν η Δαμα­σκός;

Ναι. Είδαμε στον δρόμο πολλά καμένα άρματα, δεν είμαι σίγου­ρος ότι προη­γή­θηκε μάχη. Περισ­σό­τερο μου έδιναν την εντύ­πωση ότι τα είχαν εγκα­τα­λεί­ψει οι υπε­ρα­σπι­στές του Ασαντ όταν κατά­λα­βαν ότι δεν υπάρχει ελπίδα ή ότι ο ηγέτης τους έφυγε. Και αυτό απο­δει­κνύ­ε­ται από το γεγονός ότι υπήρχαν ρούχα παραλ­λα­γής δίπλα στα καμένα άρματα. Αυτό που δια­πι­στώ­σαμε δηλαδή, είναι ότι έβαζαν πολι­τικά ρούχα για να χαθούν μέσα στο πλήθος, διότι όποιος ήταν με τον Ασαντ κατα­λα­βαί­νετε ότι κιν­δύ­νευε. Είδαμε κι ένα μεγάλο συγκρό­τημα που απ΄έξω υπήρχαν ρωσικές σημαίες και κανένα ίχνος ζωής. Κάποιοι ένοπλοι το φρου­ρού­σαν κι αυτό, προ­φα­νώς για να μην υπάρξει κάποιο επει­σό­διο. Οι Ρώσοι θεω­ρού­νται φίλοι του καθε­στώ­τος Ασαντ. Κι έτσι κάπως φτάσαμε μέσα στην πόλη όπου από την είσοδό της ακόμα βλέπεις άρματα παρα­τη­μένα, καμένα. Θεωρώ ότι οι υπο­στη­ρι­κτές του νέου καθε­στώ­τος τα έκαψαν για να κάψουν ουσια­στικά την εικόνα του Ασαντ, η οποία είναι κυριο­λε­κτικά παντού. Μπορεί να πάρει χρόνια για να φύγουν τα πορ­τρέτα του Ασαντ από τη Συρία. Δεν έχω ξαναδεί τέτοια προ­σω­πο­λα­τρεία, θύμιζε εικόνες που βλέ­πουμε στη Βόρεια Κορέα. Μπαί­νο­ντας στην πόλη, υπήρχαν μπλόκα αλλά δεν αντι­με­τω­πί­σαμε κανένα πρό­βλημα, υπήρχε φιλικό κλίμα και με τον οδηγό μας ο οποίος ήταν Σύριος. Δεν μας ενό­χλη­σαν, δεν μας ζήτησαν δια­βα­τή­ρια ή δημο­σιο­γρα­φι­κές ταυ­τό­τη­τες. Εκεί στα­μα­τή­σαμε -όπως κάνουμε πάντα- στο μονα­δικό κατά­στημα κινητής τηλε­φω­νίας που ήταν ανοικτό, με σκοπό να βάλουμε συρια­κές κάρτες στα κινητά μας. Εκεί αντι­λαμ­βά­νε­σαι και τη νέα κατά­σταση. Ηταν ένα μαγαζί με 40 πελάτες εκ των οποίων οι 20 ήταν με καλάσ­νι­κοφ που περί­με­ναν τη σειρά τους για να εξυ­πη­ρε­τη­θούν. Ήταν πολύ εντυ­πω­σια­κές εικόνες. Τα τηλε­φω­νικά δίκτυα πέφτουν συνέ­χεια όπως και το ίντερ­νετ, ενώ γίνο­νται συνέ­χεια δια­κο­πές και στο ρεύμα και στο νερό.

Στις φωτο­γρα­φίες που μας παρα­χώ­ρη­σες είδαμε πολλά νεαρά παιδιά να κρατούν όπλα. Δεν ξέρω αν αυτό είναι συνη­θι­σμένο σε τέτοιες απο­στο­λές ή σε εμπό­λε­μες περιο­χές.

Προ­σπα­θή­σαμε να τονί­σουμε και στο ρεπορ­τάζ πως είναι προ­φα­νές ότι δεν μπορεί ένα παιδί να κρατάει όπλο, και μάλιστα να το χει­ρί­ζε­ται με τόση δεξιο­τε­χνία, κάτι που δείχνει ότι έχει εκπαι­δευ­τεί πάνω σε αυτό. Δεν ήταν καν 12 χρονών, και δυστυ­χώς δεν μιλού­σαν αγγλικά, οπότε δεν μπο­ρούσα να το προσ­διο­ρίσω με ακρί­βεια, αλλά είδα του­λά­χι­στον τρία παιδιά με καλάσ­νι­κοφ. Όταν λέω παιδιά, εννοώ ηλικίας 10-15, περίπου. Στη φωτο­γρα­φία φαί­νε­ται ένας από αυτούς με τον πατέρα του. Ο πατέρας ήταν πολύ ευγε­νι­κός. Εγώ όμως σοκα­ρί­στηκα βλέ­πο­ντας το παιδί να κρατάει το όπλο. Οι πανη­γυ­ρι­σμοί εκεί έγιναν στην κεντρική πλατεία, την Ομο­νίν­γιε, μου έκανε εντύ­πωση γιατί το όνομα έμοιαζε στην δική μας Ομόνοια. Ήταν φανερό ότι δεν υπήρχε κανένας κίν­δυ­νος εκεί, μόνο ο κίν­δυ­νος από τους άσκο­πους πυρο­βο­λι­σμούς από τους κάλυκες που μπορεί να έπεφταν στο κεφάλι σου. Ο κύριος εκείνος που είχε έρθει με τον γιο του, είχε φρο­ντί­σει(!) τα χαρα­κτη­ρι­στικά του παιδιού να είναι καλυμ­μένα. Του είχε φορέσει βαρύ αλε­ξί­σφαιρο γιλέκο. Ο πατέρας ήταν ευγε­νι­κός, αλλά δεν μπο­ρούσα να κατα­λάβω πώς είχε επι­τρέ­ψει στο παιδί του να κρατάει όπλο, τόσο μικρός, ήταν κάτω από 12 ετών. Το παιδί κρα­τούσε το καλάσ­νι­κοφ με επι­δε­ξιό­τητα, φαι­νό­ταν να ξέρει να το χρη­σι­μο­ποιεί σωστά. Θα δείτε στη φωτο­γρα­φία ότι κρατάει το όπλο με την κάνη στραμ­μένη προς τα κάτω. Στο αλε­ξί­σφαιρο γιλέκο του έγραφε “Στρα­τιώ­της του Θεού”, έκφραση που παρα­πέ­μπει σε οργά­νωση σχε­τι­ζό­μενη με τα ισλα­μικά κινή­ματα στην περιοχή.

Και τα παιδιά;

Έχοντας παιδιά στην εφηβεία δεν μπο­ρούσα να αδια­φορώ για συνο­μή­λι­κούς τους που κρα­τού­σαν καλάσ­νι­κοφ. Όταν βλέπεις ένα παιδί, 10 ή 12 χρονών, να οπλο­φο­ρεί έχοντας γραμ­μένο στο στέρνο «στρα­τιώ­της του θεού», ανα­τρι­χιά­ζεις. Ακριβώς δίπλα σε αυτό το παιδί πέρασε ένα αυτο­κί­νητο με μία οικο­γέ­νεια. Τα πρόσωπά τους έλαμπαν, στο βλέμμα τους απο­τυ­πω­νό­ταν η ελπίδα πως μετά από 13 χρόνια εμφυ­λίου πολέμου, θα μπο­ρέ­σει η Συρία να σταθεί στα πόδια της. Ένα κορίτσι με τη μητέρα του, στο πίσω κάθισμα κερ­νού­σαν μπα­κλαβά και σχη­μά­τι­ζαν το σήμα της νίκης. Είχαν χαρά μεγάλη, ενω­μέ­νοι πανη­γύ­ρι­ζαν εκα­το­ντά­δες γυναί­κες και άντρες. Αυτά τα δύο παιδιά, το αγόρι με το όπλο και το κορίτσι με τον μπα­κλαβά, ήταν η απόλυτη αντί­θεση μέσα στο ίδιο πλήθος. Στην πλατεία των πανη­γυ­ρι­σμών, τον πρω­τα­γω­νι­στικό ρόλο είχαν οι φοι­τη­τές, νέα παιδιά, νιάτα ενθου­σιώδη. Κι εκεί, παρότι υπήρχαν δεκάδες δημο­σιο­γρά­φοι απ΄όλο τον κόσμο, την ώρα που μίλαγα μπροστά στην κάμερα για να κάνω το ρεπορ­τάζ μου, με πήραν στα χέρια, φώναζαν Αλλαχού Ακμπαρ και με πέταγαν στον αέρα από τη χαρά τους και τον ενθου­σια­σμό τους. Ύψωναν τις σημαίες της πατρί­δας τους. Είμαι και από δυτικό μέσο, κατα­λα­βαί­νετε ότι γι΄αυτά τα παιδιά η ελπίδα τους είναι ότι θα σπάσει η απο­μό­νωση της χώρας τους. Θα γίνει μία κανο­νική χώρα που δεν θα μαστί­ζε­ται πλέον από τον πόλεμο, με τον ISIS ή τις τζι­χα­ντι­στι­κές ομάδες από τη μία και την οικο­γέ­νεια Ασαντ από την άλλη. Υπάρ­χουν παιδιά των οποίων ούτε ο παππούς τους δεν έχει γνω­ρί­σει άλλο καθε­στώς από την οικο­γέ­νεια Ασαντ. Ένας άνθρω­πος 60 χρονών στη Συρία, ξέρει μόνο έναν ηγέτη: τον Ασαντ, είτε τον λένε Χαφές είτε τον λένε Μπασάρ. Δεν βρέθηκε ούτε ένας άνθρω­πος να μας πει μία καλή κου­βέ­ντα για αυτόν. Νομίζω ότι, κι αν υπήρχαν υπο­στη­ρι­κτές του σιώ­πη­σαν από φόβο και απο­γο­ή­τευση μετά τη φυγή του στο εξω­τε­ρικό. Αλλά για να είμαστε και ρεα­λι­στές, η κατά­σταση στη Συρία έχει ακόμα ανοι­κτές πληγές: χιλιά­δες νέοι με καλάσ­νι­κοφ στα χέρια, καλυμ­μένα πρόσωπα και αυτο­κί­νητα χωρίς πινα­κί­δες, ελέγ­χουν την κατά­σταση. Μία ανε­πί­σημη πολι­το­φυ­λακή με χαρα­κτη­ρι­στικά παρα­στρα­τιω­τι­κής οργά­νω­σης, κάνει κου­μά­ντο, με τρόπο που κανείς δεν θα τολ­μούσε να εμφα­νι­στεί υπέρ­μα­χος του Μπασάρ αλ-Ασαντ. Ειδικά όταν τον γύρο του κόσμου κάνουν εικόνες από τα παλάτια της ατέ­λειω­της χλιδής, σε μία Συρία όπου με τα μάτια μου είδα στα προ­ά­στια κόσμο να ζει σε συν­θή­κες ακραίας φτώ­χειας.

Από αυτή την απο­στολή, τι είναι αυτό που έχεις κρα­τή­σει;

Νομίζω ότι αυτό που έχω κρα­τή­σει είναι ότι όλοι οι δικτά­το­ρες έχουν ένα τέλος. Από την άλλη, με ανη­συ­χεί πολύ η εικόνα που είδα βγαί­νο­ντας από τη Συρία. Είδα χιλιά­δες ανθρώ­πους, ακριβώς όπως στην Ειδο­μένη, στοι­βαγ­μέ­νους στα σύνορα με τον Λίβανο μέσα στο κρύο και στο αγιάζι. Σε ένα έρημο βουνό χωρίς πολλά δέντρα ανα­ζη­τού­σαν με αγωνία ξύλα, για να ανάψουν φωτιά και να ζεστά­νουν τα μωρά τους. Δεν το κάνεις αυτό επειδή θες να πας στη Δύση για να παίζεις PlayStation ή για να ζήσεις εύκολα. Το κάνεις γιατί δεν έχεις άλλη επιλογή. Η μαζική έξοδος συνε­χί­ζε­ται και την τρίτη και τέταρτη μέρα που ήρθα εγώ, η κατά­σταση στα σύνορα ήταν απελ­πι­στική. Την ώρα που πανη­γύ­ρι­ζαν στις πλα­τείες οι υπο­στη­ρι­κτές του νέου καθε­στώ­τος, κάποιοι άλλοι περ­νού­σαν χωρίς να κορ­νά­ρουν. Δεν λέω ότι ήταν αρνη­τικά δια­κεί­με­νοι αλλά δεν μοι­ρά­ζο­νται τον ίδιο ενθου­σια­σμό με την νεολαία. Αυτό που επίσης μου έκανε εντύ­πωση είναι πως για να μπούμε στο παλάτι, πήραμε ηλε­κτρο­νικά την άδειά μας η οποία ήρθε στο whatsapp σε μία χώρα που κανείς δεν μας σφρά­γισε το δια­βα­τή­ριο και που δεν έχει συνο­ριακό έλεγχο.