Θεόδωρος Κόντες: Προοπτικές και ελπίδες για νέα ιστορικά στην κρουαζιέρα παγκοσμίως

Γράφει ο Θεό­δω­ρος Κόντες, επί­τι­μος πρό­ε­δρος της Ένωσης Εφο­πλι­στών Κρουα­ζιε­ρο­πλοίων και Φορέων Ναυ­τι­λίας (ΕΕΚΦΝ)

Είναι γεγονός ότι μετά από τα υψηλά απο­τε­λέ­σματα με τα οποία έκλεισε παγκο­σμίως ο κλάδος της Κρουα­ζιέ­ρας το έτος 2023, ο πήχης ανέβηκε αρκετά ψηλά για το έτος 2024, που ήδη δια­νύ­ουμε, και οι προ­βλέ­ψεις δεί­χνουν ότι θα ξεπε­ρα­στεί κάθε ιστο­ρικό ρεκόρ στον κλάδο παρά τις μελ­λο­ντι­κές περι­βαλ­λο­ντι­κές απαι­τή­σεις, τις απαι­τή­σεις για ασφά­λεια κλπ αλλά παράλ­ληλα και τις γεω­πο­λι­τι­κές εξε­λί­ξεις και οικο­νο­μι­κές αλλαγές.

Το έτος 2023 κατα­γρά­φηκε παγκο­σμίως μια κίνηση 31,7 εκα­τομ­μύ­ρια επι­βα­τών, η οποία ξεπέ­ρασε ήδη και τα υψηλά απο­τε­λέ­σματα του 2019 κατά περίπου 7%, με προ­ο­πτική για το 2024 να ανα­μέ­νουμε μια περαι­τέρω αύξηση του περίπου 8%.  Επίσης, ανα­μέ­νουμε μέχρι το έτος 2028 μια ανάλογη ετήσια επι­πλέον αύξηση που θα κυμαί­νε­ται από 8% – 10%.

Ο τομέας της Κρουα­ζιέ­ρας ήταν πράγ­ματι ο κλάδος του του­ρι­σμού που είχε πληγεί δρα­μα­τικά την περίοδο του κορο­νοϊού, αλλά γεγονός είναι ότι η επα­νερ­γο­ποί­ηση του κλάδου μέσα στα έτη που ακο­λού­θη­σαν ήταν εκπλη­κτική σε οργά­νωση, αλλά και στην εκ νέου αλμα­τώδη ανά­πτυξη φθά­νο­ντας και υπερ­βαί­νο­ντας νωρί­τερα από το προ­βλε­πό­μενο διά­στημα την κίνηση του 2019.

Το έτος 2022, ο του­ρι­σμός της Κρουα­ζιέ­ρας είχε φθάσει στο 90% του οικο­νο­μι­κού απο­τε­λέ­σμα­τος του έτους 2019, παρόλο που ο αριθμός των επι­βα­τών δεν ήταν μεγα­λύ­τε­ρος του 70% του έτους 2019. Αυτό βέβαια σημειώ­θηκε λόγω του περιο­ρι­σμού της πλη­ρό­τη­τας των πλοίων, αλλά και λόγω της αύξησης της του­ρι­στι­κής κίνησης με luxury πλοία μικρού και μεσαίου μεγέ­θους.

Το έτος 2024, ο κλάδος προ­βλέ­πε­ται να ξεπε­ρά­σει τα 34 εκα­τομ­μύ­ρια επι­βά­τες κρουα­ζιέ­ρας, ίσως να πλη­σιά­σει και τα 35 εκα­τομ­μύ­ρια.

Η παγκό­σμια χωρη­τι­κό­τητα επι­βα­τών προ­βλέ­πε­ται να αυξηθεί από 677,000 κλίνες το έτος 2024, σε 745,000 το 2028. Οι νέες κατα­σκευές επα­νήλ­θαν σε επίπεδα εποχής προ κορο­νοϊού. Αύξηση παρα­τη­ρεί­ται και στα μικρά luxury κρουα­ζιε­ρό­πλοια (expeditions) αλλά και στα μεσαίου μεγέ­θους. Mega cruisers συνε­χί­ζο­νται να κατα­σκευά­ζο­νται αλλά σε μικρό­τερο αριθμό από την προ covid εποχή.

Αξιο­ση­μεί­ωτο είναι επίσης ότι οι εται­ρείες Κρουα­ζιέ­ρας επεν­δύ­ουν ιδιαί­τερα υψηλά ποσά στην τεχνο­λο­γία πρόωσης και στην βελ­τί­ωση των περι­βαλ­λο­ντι­κών συν­θη­κών, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της δυνα­τό­τη­τας μετα­τρο­πής χρήσης εναλ­λα­κτι­κών καυ­σί­μων στο μέλλον για τους κινη­τή­ρες που χρη­σι­μο­ποιού­νται, κάνο­ντας βέβαια μεγάλες έρευνες και μελέτες με σκοπό την ελα­χι­στο­ποί­ηση εκπο­μπής σε άνθρακα με απώτερο σκοπό να μηδε­νι­στεί το έτος 2050.

Για τα κρουα­ζιε­ρό­πλοια που κατα­σκευά­ζο­νται σήμερα και για όσα θα κατα­σκευα­σθούν στο απώτερο μέλλον, οι κινη­τή­ρες με LNG είναι αυτοί που χρη­σι­μο­ποιού­νται περισ­σό­τερο στα εν λόγω πλοία, και ιδιαί­τερα στα mega cruisers, μια που το LNG είναι πιο εύκολο να παρέ­χε­ται στα λιμάνια που προ­γραμ­μα­τί­ζο­νται να προ­σεγ­γί­ζουν, αλλά όμως δεν συμπε­ρι­λαμ­βά­νε­ται στα καύσιμα με μηδε­νι­κούς ρύπους, ανήκουν όμως στην κατη­γο­ρία των αρκετά μειω­μέ­νων ρύπων.  Τα μικρό­τερα πλοία χρη­σι­μο­ποιούν κινη­τή­ρες διπλού καυ­σί­μου / κυψελών συν­δυα­στικά με μερικώς ανα­νε­ώ­σι­μες πηγές ενέρ­γειας και συστοι­χία μπα­τα­ριών.

Όπως αντι­λαμ­βά­νε­σθε, για να επι­τευ­χθεί η εφαρ­μογή των μηδε­νι­κών ρύπων  μέχρι το 2050 με τα σημε­ρινά δεδο­μένα δεν είναι μια εύκολη ιστορία και προ­βλη­μα­τί­ζει τις πλοιο­κτή­τριες εται­ρείες που επεν­δύ­ουν τερά­στια κεφά­λαια για cruisers, και ίσως να είναι άγνωστο το ακριβές πεδίο επι­τυ­χίας αυτού του σκοπού.

Φυσικά οι μελέτες συνε­χί­ζο­νται με ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον ως προς την χρήση μηδε­νι­κών ρύπων καυ­σί­μων, (υδρο­γόνο, αμμωνία κλπ), αλλά και μικρών ατο­μι­κών αντι­δρα­στή­ρων για χρήση πυρη­νι­κής ενέρ­γειας. Το μέλλον όμως και η εξα­σφά­λιση τέτοιων εγκα­τα­στά­σεων είναι πολύ μακριά.

Επα­νερ­χό­μα­στε τώρα στα οικο­νο­μικά στοι­χεία του κλάδου. Η συνει­σφορά στην παγκό­σμια οικο­νο­μία το έτος 2022 ήταν ΔολλΗΠΑ138 δις, ενώ το 2023 θα πρέπει να υπο­λο­γί­σουμε ότι θα πλη­σιά­σει τα ΔολλΗΠΑ150δις.

Επίσης, το έτος 2022 υπήρχε απα­σχό­ληση σε 1,2 εκα­τομ­μύ­ρια θέσεις εργα­σίας, ενώ το 2023 υπο­λο­γί­ζε­ται ότι έφθασαν στα 1,26 εκα­τομ­μύ­ρια. Οι μισθοί που πλη­ρώ­θη­καν το 2022 έφθασαν στα ΔολλΗΠΑ 43δις, και το 2023 στα ΔολλΗΠΑ45 δις.  Τέλος, ένα ποσοστό επι­βα­τών Κρουα­ζιέ­ρας της τάξεως του 55% δηλώ­νουν ότι είναι του­ρί­στες που επι­στρέ­φουν για δια­κο­πές σε ορι­σμέ­νους προ­ο­ρι­σμούς με σχετικό όφελος στο γενικό του­ρι­στικό ρεύμα.

Σχετικά με το εργα­τικό δυνα­μικό στα κρουα­ζιε­ρό­πλοια, υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός ναυ­τι­κών δια­φό­ρων ειδι­κο­τή­των πολυ­ε­θνι­κού επι­πέ­δου που κατά το έτος 2024 ανα­μέ­νε­ται να απα­σχο­λη­θούν περίπου 300,000 εργα­ζό­με­νοι από περισ­σό­τε­ρες από 150 χώρες.

Επίσης, ο αριθμός γυναι­κών που εργά­ζε­ται σε κρουα­ζιε­ρό­πλοια αυξά­νε­ται συνεχώς με απο­τέ­λε­σμα να υπάρχει ένα ποσοστό της τάξεως του 94% των γυναι­κών ναυ­τι­κών οι οποίες προ­τι­μούν να εργά­ζο­νται σε πλοία ανα­ψυ­χής.

Ένας μεγάλος αριθμός εργα­ζο­μέ­νων απα­σχο­λεί­ται επίσης και στην στεριά προ­σφέ­ρο­ντας υπη­ρε­σίες σε παρα­ναυ­τι­λια­κούς τομείς του κλάδου, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των εμπο­ρι­κών συναλ­λα­γών, των λει­τουρ­γιών πλοίων, των εφο­δια­σμών, κλπ.

Οι κρουα­ζιέ­ρες απο­τε­λούν κορυ­φαία επιλογή για ταξι­διώ­τες όλων των ηλικιών. Οι οικο­γέ­νειες επι­λέ­γουν την κρουα­ζιέρα σε ποσοστό πλέον του 30% αφού αφενός απο­λαμ­βά­νουν πολ­λα­πλές υπη­ρε­σίες πάνω στα πλοία και αφε­τέ­ρου έχουν την δυνα­τό­τητα να επι­σκέ­πτο­νται διά­φο­ρους αξιό­λο­γους προ­ο­ρι­σμούς και να παίρ­νουν μια γεύση από αξιο­θέ­ατα με οργα­νω­μέ­νες ξενα­γή­σεις σε σχετικά μικρό χρονικό διά­στημα.

Κατά το διά­στημα 2019 – 2023 ένα ποσοστό περίπου του 71% των του­ρι­στών προ­τί­μη­σαν τον θαλάσ­σιο του­ρι­σμό με οργα­νω­μέ­νες εξορ­μή­σεις και εξε­ρευ­νή­σεις, ενώ οι επι­βά­τες που συμ­με­τεί­χαν για πρώτη φορά σε κρουα­ζιέρα έφθασαν το ποσοτό του 27%, αυξά­νο­ντας σημα­ντικά τον νέο πελα­τειακό κόσμο του θαλάσ­σιου του­ρι­σμού.

Επίσης, αξίζει να σημειω­θεί ότι η Κρουα­ζιέρα εξε­λίσ­σε­ται και δια­χω­ρί­ζε­ται σε διά­φο­ρους ειδι­κούς τομείς ανα­λό­γως των προ­ο­ρι­σμών και των προ­γραμ­μά­των που προ­σφέ­ρο­νται.

Έτσι, υπάρ­χουν οι Κρουα­ζιέ­ρες ανά τον κόσμο, που ονο­μά­ζο­νται «Κρουα­ζιέ­ρες Ωκεανών» φυσικά με ανάλογα πλοία, υπη­ρε­σίες και εκτέ­λε­σης μεγάλων χρο­νι­κών περιό­δων.

Υπάρ­χουν οι κρουα­ζιέ­ρες με ποτα­μό­πλοια σε ειδι­κούς ποτα­μούς ανά τον κόσμο με ελεγ­χό­μενα βυθί­σματα αλλά και με ειδικά πλοία ελα­φριάς κατα­σκευής και ειδικών προ­δια­γρα­φών. Οι κρουα­ζιέ­ρες που εκτε­λού­νται αφορούν συνήθως μεγα­λου­πό­λεις, πρω­τεύ­ου­σες χωρών και επίσης γίνο­νται αξιό­λο­γες πλωτές δια­δρο­μές εντός των χωρών με ιδιαί­τερα μεγάλο ενδια­φέ­ρον.

Οι κρουα­ζιέ­ρες εξε­ρευ­νή­σεων (expedition cruising) προς ειδι­κούς προ­ο­ρι­σμούς όπως Ανταρ­κτική, Αρκτική κλπ., με μικρού μεγέ­θους luxury πλοία και με ανάλογο εξο­πλι­σμό για ειδικές απο­στο­λές.

Η Κρουα­ζιέρα και οι εται­ρείες που την αντι­προ­σω­πεύ­ουν έχουν ανα­λά­βει την δέσμευση για την βελ­τί­ωση των περι­βαλ­λο­ντι­κών συν­θη­κών στον πλανήτη μας, και έχουν ήδη εφαρ­μό­σει τακτι­κές για την στα­διακή μείωση ρύπων έως το 2030, ενώ το όραμά τους είναι να επι­τύ­χουν καθαρά μηδε­νι­κές εκπο­μπές έως το 2050.

Βέβαια για όλα τα ανωτέρω, μιλάμε για χρήση βελ­τιω­μέ­νων καυ­σί­μων και  απαν­θρα­κο­ποί­ηση όπως προ­γραμ­μα­τί­ζο­νται. Έτσι λοιπόν φαί­νε­ται ότι στην Ευρώπη απαι­τού­νται για τον κλάδο της Κρουα­ζιέ­ρας περίπου 48,000 τόνοι βιώ­σι­μων καυ­σί­μων έως το έτος 2025. Συνε­χί­ζο­νται ωστόσο οι επεν­δύ­σεις στην τεχνο­λο­γία και η δια­θε­σι­μό­τητα βιώ­σι­μων καυ­σί­μων στα εν λόγω πλοία σε ευρεία κλίμακα.

Όμως εκτός από την τεχνο­λο­γία απαι­τεί­ται άμεσα η στήριξη από τις Κυβερ­νή­σεις και τους Λιμένες, και η παρα­γωγή καυ­σί­μων από την Βιο­μη­χα­νία για την εξεύ­ρεση λύσεων και απο­θή­κευ­σης, ιδιαί­τερα ως προς τα συν­θε­τικά καύσιμα και τα βιο­καύ­σιμα, ώστε να επι­τευ­χθεί η πλήρης υλο­ποί­ηση της πρά­σι­νης μετά­βα­σης του ναυ­τι­λια­κού τομέα συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου του κλάδου της Κρουα­ζιέ­ρας, που ίσως είναι και το πιο δύσκολο επι­χεί­ρημα λόγω των ειδικών προ­ο­ρι­σμών και των μεγάλων απαι­τή­σεων σε ιππο­δύ­ναμη.

Στα εν λόγω πλοία έχουμε τα ήδη υπάρ­χο­ντα κρουα­ζιε­ρό­πλοια με εγκα­τα­στά­σεις παλαιό­τε­ρης τεχνο­λο­γίας.  Η προ­σπά­θεια που γίνεται αφορά στο να γίνουν οι ανά­λο­γες βελ­τιώ­σεις, οι επι­πλέον εγκα­τα­στά­σεις για την στα­διακή μείωση των ρύπων όπως απαι­τεί­ται, και φυσικά στα πλοία που είναι εφικτό.

Στα μεν παλαιό­τερα πλοία , η αλλαγή ίσως να είναι εφικτή με την χρήση βιο­καυ­σί­μων, αλλά προς το παρόν η παρα­γωγή και η διάθεσή τους είναι πολύ περιο­ρι­σμένη.

Τα περισ­σό­τερα από τα νεότερα, μεγα­λύ­τερα πλοία τοπο­θε­τούν «πλυ­ντη­ρί­δες καυ­σα­ε­ρίων – scrubbers», ενώ τα μεγα­λύ­τερα τελευ­ταίας γενιάς και τα υπό κατα­σκευή χρη­σι­μο­ποιούν κινη­τή­ρες με καύσιμο το LNG με χαμηλή εκπομπή άνθρακα. Το LNG φαί­νε­ται να είναι μια μετα­βα­τική λύση γι’ αυτά τα πλοία μια που είναι πιο δια­δε­δο­μένη η παροχή στους λιμένες, καθώς και αρκετά μεγάλη η δια­θε­σι­μό­τητα, με απο­τέ­λε­σμα να φαί­νε­ται ότι είναι η μόνη λύση για τις μεγάλες ιππο­δυ­νά­μεις στα mega cruisers.

Οι εξε­λί­ξεις τρέχουν και γίνο­νται προ­σπά­θειες για την επί­τευξη των στόχων υπο­λο­γί­ζο­ντας πάντα την δια­θε­σι­μό­τητα και την παρα­γωγή αλλά και την τιμή των νεών καυ­σί­μων.

Τα μικρό­τερα πλοία νέας τεχνο­λο­γίας και ιδιαί­τερα τα expeditions λόγω των ειδικών προ­ο­ρι­σμών που εκτε­λούν, έχουν εφαρ­μό­σει συν­δυα­στι­κές τακτι­κές με χρήση κυψελών διπλού καυ­σί­μου, αλλά και τεχνι­κές για μερική χρήση πρά­σι­νης ενέρ­γειας με εγκα­τά­σταση ανε­μο­γεν­νή­τριων, ηλιακά συστή­ματα, αλλά και χρήση συστοι­χειών μπα­τα­ριών για απο­θή­κευση ενέρ­γειας.

Οι πηγές ενέρ­γειας που χρη­σι­μο­ποιού­νται σήμερα και συνεχώς βελ­τιώ­νο­νται περι­λαμ­βά­νουν διεθνώς πιστο­ποι­η­μένα βιώσιμα βιο­καύ­σιμα και συν­θε­τικά e-καύσιμα όπως το e-μεθάνιο και η e-μεθανόλη, αλλά και υβρι­δι­κές λύσεις οι οποίες περι­λαμ­βά­νουν ηλε­κτρι­κές μπα­τα­ρίες, BIO-LNG, e-LNG, μεθα­νόλη και υδρο­γόνο σε κυψέλες.

Το σύνολο της ετήσιας κατα­νά­λω­σης καυ­σί­μων παγκο­σμίως στον κλάδο της Κρουα­ζιέ­ρας με βάση το έτος 2023 φτάνει περίπου στα 2,2 εκα­τομ­μύ­ρια τόνους. Αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε λοιπόν πόσο διο­ξει­δίο του άνθρακα CO2 εκπέ­μπε­ται με την χρήση ορυκτών καυ­σί­μων.

Τέλος, αυτήν την στιγμή βρί­σκο­νται υπό κατα­σκευή 68 κρουα­ζιε­ρό­πλοια δια­φό­ρων μεγεθών και δια­φο­ρε­τι­κής τεχνο­λο­γίας που εφαρ­μό­ζουν τακτι­κές με στόχο την μείωση των ρύπων αλλά και την μείωση κατα­νά­λω­σης και κόστους. Για τα εν λόγω πλοία θα επεν­δυ­θούν €41,9  δις μέσα στα επόμενα 6 χρόνια.

Παράλ­ληλα με τις επεν­δύ­σεις που γίνο­νται για την περι­βαλ­λο­ντική βελ­τί­ωση ώστε να επι­τύ­χουμε τους στόχους για την κλι­μα­τική αλλαγή, γίνο­νται και επεν­δύ­σεις σε υπο­δο­μές λιμένων. Αυτά είναι άκρως επεί­γο­ντα θέματα στα οποία πρέπει να δοθεί ιδιαί­τερη προσοχή γαι τον κλάδο. Μια σοβαρή επέν­δυση στους λιμένες παγκο­σμίως, εκτός από την απο­θή­κευση και την παροχή βελ­τιω­μέ­νων καυ­σί­μων είναι και η εγκα­τά­σταση παροχής ηλε­κτρι­κής ενέρ­γειας (shore power) για την άμεση σύνδεση των πλοίων στον λιμένα και απε­νερ­γο­ποί­ηση των κινη­τή­ρων. Το λεγό­μενο «cold ironing» είναι ένα ακόμη μέτρο που εξε­λίσ­σε­ται ραγδαία στους κυρίους συνήθως λιμένες για τον περιο­ρι­σμό εκπο­μπών ρύπων στην περιοχή των λιμα­νιών αλλά και στην ευρύ­τερη περιοχή πλησίον των πόλεων. Η ιδανική εγκα­τά­σταση παροχής ρεύ­μα­τος σε λιμένες θα πρέπει να είναι και να παρέ­χε­ται από ανα­νε­ώ­σι­μες πηγές ενέρ­γειας.

Cold ironing εγκα­τα­στά­σεις μέχρι σήμερα στην Ευρώπη υπάρ­χουν σε 19 λιμένες. Μέχρι το 2025 θα αυξη­θούν σε 30 λιμένες, και μέχρι το 2035 σε 64.

Παγκο­σμίως μέχρι το 2022 υπήρχαν σε 38 λιμένες και μέχρι το 2023 σε 49 λιμένες. Έως το 2025 ανα­με­νό­ταν να φθάσουν στους 72.

Τα πλοία που έχουν αυτές τις εγκα­τα­στά­σεις για shore power μέχρι το 2022 ήταν 88 και έως το 2025 θα αυξη­θούν στα 167. Αν προ­σθέ­σουμε και τις νέες κατα­σκευές κρουα­ζιε­ρο­πλοίων προ­στί­θε­νται ακόμη 91 πλοία.

Τέλος, θα ήταν σκόπιμο να κάνουμε μια πρό­βλεψη και να ανα­φερ­θούμε στην δια­κί­νηση κρουα­ζιε­ρο­πλοίων ανά περιοχή για το έτος 2024.

1. H Καραϊ­βική ήταν και παρα­μέ­νει στην κορυφή των ταξι­διω­τι­κών προ­τι­μή­σεων δια­κύ­νο­ντας το 35,8% του κλάδου,

2. Ακο­λου­θεί η Μεσό­γειος με ποσοστό 18,6%

3. Η Βόρειος Ευρώπη και το Ηνωμένο Βασί­λειο με ποσοστό 13,1%

4. Η Ασία και η Κίνα ειδι­κό­τερα με ποσοστό 4,5%

5. Αυστρα­λία / Νέα Ζηλαν­δία / Ειρη­νι­κός με ποσοστό 4,8%

6. Η Αλάσκα με 5,7%

7. Η Νότιος Αμερική με 3,1%

8. Around the World cruises με 5,4%

9. Διά­φο­ροι, άλλοι προ­ο­ρι­σμοί με 9%

Ενώ οι επι­βά­τες που θα δια­κι­νη­θούν παγκο­σμίως υπο­λο­γί­ζε­ται ότι προ­έρ­χο­νται από:

Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες Αμε­ρι­κής  15,7 εκατ.

Γερ­μα­νία / Ολλαν­δία     3,8 εκατ

Ηνωμένο Βασί­λειο     2,6 εκατ

Αυστρα­λία / Νέα Ζηλαν­δία    1,7 εκατ

Κίνα / Ασία      1,8 εκατ

Καναδάς      1,18 εκατ

Ιταλία       0,9 εκατ

Ισπανία      0,6 εκατ

Γαλλία       0,5 εκατ

Νότιος Αμερική     1,3 εκατ

Τουρκία      0,07 εκατ

Υπό­λοιπη Ευρώπη     1,9 εκατ

Σοβιε­τική Ένωση     0,05 εκατ

Διά­φο­ρες άλλες εθνι­κό­τη­τες   1,8 εκατ

Σύνολον :   34,0 εκατ παγκο­σμίως

Τελειώ­νο­ντας το θέμα της ανά­πτυ­ξης και της προ­ο­πτι­κής του θαλάσ­σιου του­ρι­σμού και συγκε­κρι­μένα της Κρουα­ζιέ­ρας παγκο­σμίως, υπάρ­χουν δύο επι­πλέον θέματα προς ανά­πτυξη και πιο συγκε­κρι­μένα θα επα­νέλ­θουμε για :

Την Ελλη­νική Κρουα­ζιέρα με αναφορά στις προ­ο­πτι­κές και στην οργά­νωση στους διά­φο­ρους προ­ο­ρι­σμούς,

Την τεχνική νοη­μο­σύνη που φαί­νε­ται ότι θα βοη­θή­σει σε τερά­στιο βαθμό στον κλάδο της Κρουα­ζιέ­ρας σε τεχνικό επίπεδο, υπη­ρε­σίες, προ­σω­πικό αλλά και στον τομέα της ασφά­λειας.

Κλεί­νο­ντας τέλος τις ανα­φο­ρές για τον κλάδο της Κρουα­ζιέ­ρας και τις προ­ο­πτι­κές του, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της ανάγκης βελ­τί­ω­σης των περι­βαλ­λο­ντι­κών συν­θη­κών που απαι­τού­νται, καθώς και των περαι­τέρω εξε­λί­ξεων στις υπη­ρε­σίες και στην ασφά­λεια, θα ήθελα να εκφράσω θερμές ευχα­ρι­στίες προς την Διεθνή Ένωση Κρουα­ζιέ­ρας (CLIA) που έχει βοη­θή­σει σε μέγιστο βαθμό ώστε να φθάσει ο κλάδος διεθνώς στην κορυφή της επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας του θαλάσ­σιου του­ρι­σμού.

Πηγή tornosnews.gr