Δωδεκάνησα: Η ιταλοτουρκική συμφωνία που θέλει να ξεχάσει η Άγκυρα – Ποιες είναι οι ελληνικές βραχονησίδες

Στο κενό τα έωλα επι­χει­ρή­ματα των Τούρκων περί μη κατά­θε­σης της συμ­φω­νίας στην Κoινωνίας των Εθνών – Ολό­κληρο κείμενο της Ιτα­λο­τουρ­κι­κής Συν­θή­κης, με τον Αριθμό Απο­δο­χής της από την Κοι­νω­νία των Εθνών, που ιδρύ­θηκε επίσημα το 1919 και υπήρξε «πρό­δρο­μος» του ΟΗΕ

Μιχάλης Στούκας

Παρά τα «ήρεμα νερά» στις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις το τελευ­ταίο χρονικό διά­στημα, η Τουρκία δεν παύει να παρα­μέ­νει ακλό­νητη στις απα­ρά­δε­κτες θέσεις και αξιώ­σεις της με αιχμή του δόρατος την απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση των νησιών του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου και την Α0Ζ, με επί­κε­ντρο το Καστελ­λό­ριζο και τα γει­το­νικά νησιά του.

Ένα από τα έωλα επι­χει­ρή­ματα των Τούρκων, είναι πως η Ιτα­λο­τουρ­κική Συνθήκη (4 Ιανουα­ρίου 1932) για τα Δωδε­κά­νησα, ειδι­κό­τερα το Πρω­τό­κολλο που τη συνό­δευε και υπο­γρά­φηκε λίγους μήνες αργό­τερα, στις 28 Δεκεμ­βρίου 1932, δεν επι­κυ­ρώ­θηκε από την τουρ­κική Εθνο­συ­νέ­λευση και δεν κατα­τέ­θηκε στη γραμ­μα­τεία της Κοι­νω­νίας των Εθνών.

Έχουμε ανα­φερ­θεί και στο παρελ­θόν στην Ιτα­λο­τουρ­κική Συνθήκη του 1932. Σήμερα θα παρα­θέ­σουμε περισ­σό­τερα στοι­χεία και ένα ντο­κου­μέ­ντο. Το πρω­τό­τυπο κείμενο της Συν­θή­κης, όπου φαί­νε­ται καθαρά ότι έχει κατα­τε­θεί στην Κοι­νω­νία των Εθνών με «Αριθμό Απο­δο­χής» 3191.

Το πρω­τό­τυπο κείμενο της Συν­θή­κης είχε την καλο­σύνη να μας στείλει ο κύριος Νίκος Φαρ­μα­κί­δης από τη Ρόδο, τον οποίο και ευχα­ρι­στούμε θερμά. Ο κύριος Φαρ­μα­κί­δης μας είχε στείλει και το ιταλικό έγγραφο του 1936, που είχε δημο­σιευ­θεί στην Εφη­με­ρίδα της Κυβερ­νή­σεως της γει­το­νι­κής χώρας και στο οποίο ανα­φε­ρό­ταν ρητά ότι τα Ίμια είναι ιταλικά και συνεπώς, μετά την παρα­χώ­ρηση των Δωδε­κα­νή­σων στην Ελλάδα, τα νησιά ανήκουν στη χώρα μας.

Πώς φτάσαμε στην Ιτα­λο­τουρ­κική συνθήκη του 1932;

Το καθε­στώς της ιτα­λι­κής κυριαρ­χίας στα Δωδε­κά­νησα κατο­χυ­ρώ­θηκε συμ­βα­τικά με βάση τους όρους της Συν­θή­κης της Λωζάν­νης. Σύμφωνα με το άρθρο 15, η Τουρκία παραι­τή­θηκε υπέρ της Ιταλίας, από κάθε δικαί­ωμα και τίτλο στα νησιά Αστυ­πά­λαια, Ρόδο, Χάλκη, Κάρπαθο, Κάσο, Τήλο, Νίσυρο, Καλυμνο, Λέρο, Πάτμο, Λειψούς, Σύμη, Κω και «των νησίδων των εξ αυτών εξαρ­τώ­με­νων», καθώς και επί του Καστελ­λό­ρι­ζου. Σε εφαρ­μογή της διά­τα­ξης αυτής, οι Ιταλοί ενέ­τα­ξαν ονο­μα­στικά στη σφαίρα του εσω­τε­ρι­κού ιτα­λι­κού δικαίου κάθε νησί και νησαίο έδαφος γενι­κό­τερα. Μετά την αρχική παρα­χώ­ρηση των Δωδε­κα­νή­σων στην Ιταλία το 1923, υπήρξε μόνο μία εκκρε­μό­τητα μεταξύ της Ιταλίας και της Τουρ­κίας. Η συνο­ριακή γραμμή στην περιοχή του Καστελ­λό­ρι­ζου με την απέ­να­ντι τουρ­κική ακτή και το μέλλον της νησίδας Καρά- Αντά που βρί­σκε­ται στη χερ­σό­νησο της Αλι­καρ­νασ­σού. Οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις ανάμεσα στις δύο χώρες άρχισαν στις 27 Σεπτεμ­βρίου 1927 και στις 30 Μαΐου 1930, τα δύο μέρη, με ειδική συμ­φω­νία (compromis) που άρχισε να ισχύει τον Αύγου­στο του 1931, συμ­φώ­νη­σαν να υπο­βά­λουν στο Διεθνές Δικα­στή­ριο της Χάγης το ζήτημα που προ­έ­κυψε από τη Συνθήκη της Λωζάν­νης σχετικά με τα χωρικά ύδατα του Καστελ­λό­ρι­ζου και της απέ­να­ντι ακτής. Πριν όμως συζη­τη­θεί το ζήτημα στη Χάγη επήλθε συμ­φω­νία ανάμεσα στις δύο χώρες. Η νησίδα Στρογ­γύλη με τον φάρο της παρέ­μεινε στα Δωδε­κά­νησα, δηλαδή στην Ιταλία, ενώ η νησίδα Καρά- Αντά παρα­χω­ρή­θηκε στην Τουρκία. Έτσι, το Διεθνές Δικα­στή­ριο της Χάγης στις 26 Ιανουα­ρίου 1933 κήρυξε την υπόθεση λήξασα.

Η Στρογ­γύλη

Τι μεσο­λά­βησε; Η Ιτα­λο­τουρ­κική Συνθήκη (Σύμβαση) που υπο­γρά­φηκε στην άγκυρα στις 4 Ιανουα­ρίου 1932 και με την οποία καθο­ρί­στη­καν τα σύνορα των δύο χωρών στην περιοχή του Καστελ­λό­ρι­ζου

Τη Συνθήκη αυτή παρα­θέ­τουμε αυτού­σια (στο αγγλικό και γαλλικό της κείμενο). Φαί­νε­ται ξεκά­θαρα ότι έχει κατα­τε­θεί στην Κοι­νω­νία των Εθνών (Societe des Nations) με Αριθμό Απο­δο­χής Νο 3191 (στην κορυφή της πρώτης σελίδας). Ωστόσο, παρα­θέ­τουμε μετα­φρα­σμένα τα τέσσερα πρώτα άρθρα της Συμ­φω­νίας στα οποία υπάρχει ονο­μα­στική αναφορά στα νησιά που δίνο­νται στην Ιταλία και σ’ εκείνα που παρα­χω­ρού­νται στην Τουρκία.

Άρθρο 1: «Η ιταλική Κυβέρ­νηση ανα­γνω­ρί­ζει την κυριαρ­χία της Τουρ­κίας στις παρα­κάτω ανα­φε­ρό­με­νες νησίδες: Βόλο (Τσατάλ-Αντά), Όχεντρα (Ουβέ­ντιρε), Φουρ­νά­κια, Κάτω Βόλο, Πρα­σούδι (νοτιο­α­να­το­λικά του Κάτω Βόλου). Οι νησίδες του Τοχα­τα­λότα, Πηγή, Ρετζίφ, Αγριε­λιά, Πρου­σε­κλής (βράχος), Πάνω Μάκρη, Κάτω Μάκρη (περι­λαμ­βα­νο­μέ­νων και των βράχων), Μαραθών, Ρόκο Βου­τσάκι, Ντά(τ)σια, Νησί της Ντά(τ)σιας, Πρα­σούδι (βόρεια της Ντάσιας), Αλι­με­ντάρα, Καρα­βόλα».

Άρθρο 2: «Η νησίδα του Καρά-Αντά που βρί­σκε­ται εντός του Κόλπου του Μπου­ντρούμ (Αλι­καρ­νασ­σού) θα ανήκει επίσης στην Τουρκία».

Άρθρο 3: «Αντί­θετα, η τουρ­κική κυβέρ­νηση ανα­γνω­ρί­ζει της Ιταλίας επί των νησίδων που βρί­σκο­νται μέσα στη ζώνη που ορί­ζε­ται από την περί­με­τρο του κύκλου που θα έχει ως κέντρο τον θόλο της εκκλη­σίας της πόλης του Καστελ­λό­ρι­ζου και ως ακτίνα την απόστση του κέντρου αυτού και του ακρω­τη­ρίου του Αγίου Στε­φά­νου (κατεύ­θυνση του ανέμου), δηλαδή: Ψωραδιά, Πολυ­φά­δος, Άγιος Γεώρ­γιος (δυο νησιά που ανα­φέ­ρο­νται στον αγγλικό Χάρτη αριθμ. 236, Άγιος Γεώρ­γιος, νότια και Αγριε­λαία, προς βορρά), Ψωμί (Στρογ­γυλό, αγγλι­κός Χάρτης αριθμ. 236), Κου­τσο­μπόρα (Κου­τού­μπας) βράχοι Μαύρο Ποϊνάκι, Μαύρο Ποϊνί.

Εκτός από αυτές τις νησίδες που βρί­σκο­νται εντός της περι­μέ­τρου που ανα­φέ­ρε­ται παρα­πάνω οι νησίδες του Αγίου Γεωρ­γίου (Ρω), Δρα­γο­νέρα, Ρος (;) και Υψηλή (Στρογ­γύλη) θα ανήκουν επίσης στην Ιταλία».

Άρθρο 4: «Εξυ­πα­κού­ε­ται ότι όλες οι νησίδες και οι βράχοι που βρί­σκο­νται εκα­τέ­ρω­θεν της δια­χω­ρι­στι­κής γραμμής των υδάτων, όπως αυτή καθο­ρί­ζε­ται από την παρούσα Σύμβαση είτε οι ονο­μα­σίες τους ανα­φέ­ρο­νται σε αυτή (ενν. τη Σύμβαση) είτε όχι, θα ανήκουν στο κράτος στην κυριαρ­χία του οποίου υπό­κει­ται η ζώνη εκτός της οποίας βρί­σκο­νται τα παρα­πάνω νησιά, νησίδες και βράχοι».

Τη Συνθήκη υπο­γρά­φουν ο Τούρκος Υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Ρουσδή Αράς και ο Ιταλός πρε­σβευ­τής στην Άγκυρα Βαρόνος Αλοΐζι.

Ο Τούρκος Υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Ρουσδή Αράς

Την ίδια ακριβώς μέρα ο Αράς έγραφε στον Αλοΐζι:

«Η συνθήκη την οποία υπο­γρά­ψαμε με την παρούσα ημε­ρο­μη­νία (σημ. 4/1/1932) έχοντας έτσι ρυθ­μί­σει κατ’ ευχήν την ορο­θέ­τηση των θαλασ­σίων συνόρων των νήσων και νησίδων του Αιγαίου, των οποίων η κυριό­τητα υπήρξε μέχρι σήμερα αντι­κεί­μενο αμφι­σβη­τή­σεως μεταξύ μας και έχοντας απο­δε­χθεί το γεγονός ότι ολό­κληρη η απο­μέ­νουσα θαλάσ­σια ιτα­λο­του­ρική μεθό­ριος δεν απο­τε­λεί αντι­κει­μενο καμίας δια­φο­ράς οποιασ­δή­ποτε φύσεως μεταξύ των δύο μερών, έχω την τιμή να απευ­θύνω προς την Εξο­χό­τητά σας την πρόταση να προ­χω­ρή­σει αμέσως στη δια­γράμ­μιση αυτού του τμή­μα­τος των συνόρων και να σας παρα­κα­λέσω να μου γνω­ρί­σετε αν η Κυβέρ­νηση της Αυτού Μεγα­λειό­τη­τος του Βασι­λέως (σημ. Βίκτω­ρος Εμμα­νουήλ) είναι δια­τε­θει­μένη να ορίσει τους τεχνι­κούς που θα τεθούν επί το έργον μαζί με τους Τούρ­κους συνα­δέλ­φους των».

Ο Ιταλός πρε­σβευ­τής στην Άγκυρα Βαρόνος Αλοΐζι

Η υπο­γραφή του Πρω­το­κόλ­λου το οποίο καθό­ριζε τα ιτα­λο­τουρ­κικά θαλάσ­σια σύνορα για τα οποία δεν υπήρξε καμία αμφι­σβή­τηση, έγινε στην Άγκυρα στις 28 Δεκεμ­βρίου 1932.

Τι αμφι­σβη­τούν οι Τούρκοι;

Όψιμα, τα τελευ­ταία χρόνια, ιδιαί­τερα μετά τα γεγο­νότα των Ιμίων το 1996 (σχετικά είναι όσα γράφει ο Τούρκος Husseyin Pazarci το 1997 και απο­τε­λούν πολιορ­κη­τικό κριό της Άγκυρας), η Τουρκία στο πλαίσιο της ανα­θε­ω­ρη­τι­κής πολι­τι­κής της αρνεί­ται να ανα­γνω­ρί­σει το Πρω­τό­κολλο που η ίδια υπέ­γραψε ως μη επι­κυ­ρω­μέ­νου από την τουρ­κική εθνο­συ­νέ­λευση και μη κατα­τε­θει­μέ­νου στη Γραμ­μα­τεία της Κοι­νω­νίας των Εθνών. Σύμφωνα με τον αεί­μνη­στο ακα­δη­μαϊκό Κων­στα­ντίνο Σβο­λό­πουλο όμως, αυτό «δεν αίρει το γεγονός ότι τόσο με τη συνο­μο­λό­γηση του Πρω­το­κόλ­λου από επί­ση­μους εκπρο­σώ­πους των δύο κρατών και στη συνέ­χεια, μέσω της αλλη­λο­γρα­φίας μεταξύ των δύο Υπουρ­γών Εξω­τε­ρι­κών το συγκε­κρι­μένο καθε­στώς της ιτα­λι­κής κυριαρ­χίας όχι μόνο δεν αμφι­σβη­τή­θηκε αλλά και έγινε ρητά απο­δε­κτό από την τουρ­κική πλευρά».

Επί­λο­γος

Για μία ακόμα φορά η Τουρκία προ­σπα­θεί να αμφι­σβη­τή­σει τις Συν­θή­κες που η ίδια έχει υπο­γρά­ψει. Χάρη στον κύριο Νίκο Φαρ­μα­κίδη που μας παρα­χώ­ρησε ευγε­νικά, αντί­γραφο της ιτα­λο­τουρ­κι­κής συμ­φω­νίας της 4/1/1932, φαί­νε­ται ξεκά­θαρα ότι αυτή έχει κατα­τε­θεί στην ΚτΕ με Αριθμό Απο­δο­χής Νο 3191. Για τα περί Πρω­το­κόλ­λου, ο αεί­μνη­στος Κων­στα­ντί­νος Σβο­λό­που­λος είναι σαφέ­στα­τος. Ακόμα κι αν είχαν γίνει τα δύο πράγ­ματα που θεωρούν οι Τούρκοι ότι δεν έγιναν ,θα έβρι­σκαν κάτι άλλο. Η Συμ­φω­νία της Άγκυρας υπάρχει και στον κατά­λογο των Συν­θη­κών που έχουν επι­κυ­ρω­θεί από την ΚτΕ (σελ. 244, ο κατά­λο­γος είναι στη διάθεσή μας και στο protothema.gr για όποιον αμφι­βάλ­λει…). Ας ελπί­σουμε ότι η Ελλη­νική Κυβέρ­νηση, αν δεν έχει στη διάθεσή της την πρω­τό­τυπη ιτα­λο­τουρ­κική Συνθήκη του 1932 και όλα τα σχετικά με την ΚτΕ, να αξιο­ποι­ή­σει όσα ανα­φέ­ρουμε στο άρθρο, και τα οποία οφεί­λο­νται σε μεγάλο βαθμό στον κύριο Νικόλαο Φαρ­μα­κίδη από τη Σύμη τον οποίο και ευχα­ρι­στούμε θερμά!

 

Υ.Γ. Στην Ιτα­λο­τουρ­κική Συνθήκη του 1932 ανα­φέ­ρε­ται το νησί Ρος (ξεν. Ross). Δεν πρό­κει­ται για τη Ρω που ανα­φέ­ρε­ται παρα­πάνω ως (νησίδα) του Αγίου Γεωρ­γίου. Το ίδιο νησί (Ross) ανα­φέ­ρε­ται και στην ιταλική εφη­με­ρίδα της Κυβερ­νή­σεως το 1936. Όσο κι αν ψάξαμε, δεν το βρήκαμε σήμερα. Μπορεί να μας ενη­με­ρώ­σει κάποιος «αρμό­διος» ποιο είναι το νησί που ανα­φέ­ρε­ται σε επίσημα ιταλικά έγγραφα και πουθενά στα ελλη­νικά ως Ross; Δόθηκε στην Ελλάδα με τα υπό­λοιπα Δωδε­κά­νησα ή όχι; Στην «ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ» του αεί­μνη­στου Μιχάλη Σκαν­δα­λίδη υπάρχει μια (βραχο)νησίδα κοντά στη Ρω με το όνομα Σαβούρα που δεν εμφα­νί­ζε­ται στα ιταλικά έγγραφα. Είναι αυτή η νησίδα Ρος; Και μια υπεν­θύ­μιση: προσοχή στη Στρογ­γύλη! Μόνο αν δοθεί πλήρης επήρεια στη Στρογ­γύλη, η Ελλάδα θα έχει θαλάσ­σια σύνορα με την Κύπρο. Και καλή τύχη στο Ευρω­παϊκό Δικα­στή­ριο όπου παρα­πέμ­φθηκε η χώρα μας για τον χωρο­τα­ξικό σχε­δια­σμό των Δωδε­κα­νή­σων, μεταξύ άλλων, που δεν έκανε η κυβέρ­νηση(η σχετική προ­θε­σμία έληγε το 2021…).

Πηγές:

Κώστας Φ. Τσα­λα­χού­ρης, «ΙΜΙΑ: Το χρονικό της χάραξης συνόρων των Δωδε­κα­νή­σων (1932-1947)», Εκδό­σεις Τρο­χα­λία, 1997

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΒΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, «Το καθε­στώς των νησίδων στο Νοτιο­α­να­το­λικό Αιγαίο. Η μαρ­τυ­ρία των πηγών», ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, βιβλιο­πω­λείον της ΕΣΤΙΑΣ, ΑΘΗΝΑ 2002.

Πηγή protothema.gr