Τα κατσίκια ερημοποιούν τις νησίδες του Αιγαίου

Στέ­κο­νται όρθιες, αντι­μέ­τω­πες αιώνες με τα κύματα και τους ανέμους του πελά­γους, κι έγιναν βάσεις για ανα­πα­ρα­γωγή της ζωής και ανά­πτυξη ανθρώ­πι­νης δρα­στη­ριό­τη­τας σε δύσκο­λες συν­θή­κες. Σήμερα παρα­δί­δο­νται σε μια πορεία ερη­μο­ποί­η­σης, μέσω… ευρω­παϊ­κών προ­γραμ­μά­των. Ο λόγος για πολλές νησίδες του Αιγαίου, που μαστί­ζο­νται από την ανε­ξέ­λεγ­κτη και επι­δο­τού­μενη υπερ­βό­σκηση!

«Είναι τρα­γω­δία αυτό που αντι­κρί­ζουμε. Κατα­στρέ­φουμε τον ίδιο μας τον τόπο, πετώ­ντας στα σκου­πί­δια αιώνες ολό­κλη­ρους εμπει­ρίας», λέει στην «Κ» ο Θόδωρος Τσι­μπί­δης, Διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του Θαλάσ­σιων Ερευνών Αρχι­πέ­λα­γος, μερικές μέρες μετά την επι­στροφή από έναν ακόμα κύκλο επι­τό­πιας έρευνας σε νησίδες του Αιγαίου με το ερευ­νη­τικό σκάφος Aegean Explorer. Η έρευνα έγινε στο πλαίσιο του διε­πι­στη­μο­νι­κού Προ­γράμ­μα­τος για τη Δια­τή­ρηση των Νησίδων του Αιγαίου (Aegean Islet Conservation Project), όπου μαζί με το Αρχι­πέ­λα­γος συμ­με­τέ­χει η Αρχι­τε­κτο­νική Σχολή του Πανε­πι­στη­μίου του Τορόντο John H. Daniels Faculty of Architecture, Landscape & Design.

Τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες σε πολλές νησίδες έγινε απόβαση (επι­δο­τού­με­νων) αιγο­προ­βά­των. «Η επι­δό­τηση είναι με το κεφάλι. Ετσι κάποιοι πήραν πλήθος κατσι­κιών και στη συνέ­χεια άφησαν τα ζώα πάνω σε μία νησίδα. Λύση φθηνή, καθώς δεν χρειά­ζε­ται ούτε περί­φραξη, ούτε φύλαξη. Φρο­ντίδα μηδέν. Κάποιοι δεν ασχο­λή­θη­καν καν με τη δια­τροφή των κατσι­κιών, που άρχισαν να τρώνε οτι­δή­ποτε φυτρώ­νει πάνω στο νησί. Σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις τα παρα­τάνε ακόμα και χωρίς νερό και βρί­σκουμε πολλά νεκρά. Σε μια περί­πτωση τα κατσί­κια έμειναν πέντε χρόνια χωρίς φαγητό και νερό, επειδή πέθανε ο ιδιο­κτή­της τους!», ανα­φέ­ρει ο κ. Τσι­μπί­δης, επι­κε­φα­λής του Προ­γράμ­μα­τος Aegean Islet Conservation. Δεν υπάρχει κάποια πρόνοια και μέριμνα για βιώσιμη κτη­νο­τρο­φία.

«Σήμερα πολλές νησίδες κατα­στρέ­φο­νται, κυρίως λόγω της υπερ­βό­σκη­σης από την ανε­ξέ­λεγ­κτη κτη­νο­τρο­φία. Κάποιοι παρα­τώ­ντας τα κατσί­κια πάνω στα νησάκια οδή­γη­σαν σε δεκα­ε­τίες ερη­μο­ποί­η­σης», εξηγεί στην «Κ» ο Πέτρος Μπα­μπα­σί­κας, αρχι­τέ­κτο­νας και Διευ­θυ­ντής του προ­γράμ­μα­τος Αρχι­τε­κτο­νι­κής (HBA AS) στο Πανε­πι­στή­μιο του Τορόντο. «Τα κατσί­κια απο­ψι­λώ­νουν τα πάντα, ακόμα και τις ρίζες, σκάβουν και στο υπέ­δα­φος να βρουν τροφή. Δεν μένει τίποτα, αφήνουν έναν άγονο τόπο. Το υπέ­δα­φος είναι βασικό γιατί εκεί συγκε­ντρώ­νο­νται όλα τα θρε­πτικά συστα­τικά, όλο το υλικό για την επόμενη φάση», σημειώ­νει ο κ. Μπα­μπα­σί­κας.

Οπως ανα­φέ­ρει το Αρχι­πέ­λα­γος η υπερ­βό­σκηση οδηγεί και σε μη ανα­στρέ­ψιμη διά­βρωση των νησίδων. Οταν εξα­φα­νι­στούν οι θάμνοι, που τρώνε τα κατσί­κια, «στα­μα­τάει και η κατα­κρά­τηση της νυχτε­ρι­νής υγρα­σίας (το λεγό­μενο αγιάζι). Τα λίγα εκα­το­στά του επι­φα­νεια­κού παρα­γω­γι­κού χώματος των νησίδων δια­βρώ­νο­νται και αυτό κατα­λή­γει στη θάλασσα. Απο­μέ­νουν οι βράχοι όπου τίποτα δεν μπορεί πλέον να φυτρώ­σει».

«Εχουμε κατα­γρά­ψει δεκάδες νησίδες ήδη. Κάθε μία είναι δια­φο­ρε­τική από την άλλη, έχει μια ενδια­φέ­ρουσα ιστορία να μας αφη­γη­θεί», λέει ο Ελληνας αρχι­τέ­κτο­νας. Η υπο­βάθ­μιση συντε­λέ­στηκε κυρίως τα τελευ­ταία 30-40 χρόνια, καθώς προη­γού­μενα υπήρχε κοι­νω­νική και οικο­νο­μική ζωή στις νησίδες. «Είχαν ανα­πτυ­χθεί πρα­κτι­κές κατα­κρά­τη­σης του βρό­χι­νου νερού και της υγρα­σίας, σε ορι­σμέ­νες υπήρχαν δέντρα, σε άλλες κήποι για να υπο­στη­ρί­ζουν την παρου­σία των ανθρώ­πων, ενώ ανα­πτύσ­σο­νταν μικρές αγροτικο-κτηνοτροφικές μονάδες, που εντάσ­σο­νταν σε δίκτυα δια­κί­νη­σης των προ­ϊ­ό­ντων τους στα άλλα νησιά. Επίσης, οι νησίδες απο­τε­λούν κατα­φύ­γιο άγριας ζωής, όπως για παρά­δειγμα μετα­να­στευ­τι­κών πουλιών. Σε ορι­σμέ­νες υπήρχαν ιστο­ρικά παρα­τη­ρη­τή­ρια. Κάθε νησίδα είναι ένας μικρός κόσμος», λέει ο κ. Μπα­μπα­σί­κας.

Ο Θοδωρής Τσι­μπί­δης αρμε­νί­ζει πολλά χρόνια στο Αιγαίο. Εχει δει πολλά. Παρόλα αυτά δεν παύει να συναντά κατα­στά­σεις που τον εντυ­πω­σιά­ζουν. «Το Πετρο­κά­ραβο, βόρεια της Πάτμου, είναι ένα τρομερό τοπίο. Γύρω γύρω γκρεμός, εκτός από ένα άνοιγμα πάνω στον βοριά. Πώς να δέσει το καράβι εκεί; Κι όμως εκεί πάνω υπάρχει μια ακρό­πολη και φρο­ντι­σμένα σπίτια. Πώς ζούσαν εκεί, πάνω στον βράχο; Πώς συμ­βί­ω­ναν με τη φύση και εξοι­κο­νο­μού­σαν πόρους, ενώ εμείς θέλουμε ένα σούπερ μάρκετ δίπλα μας;»

Μια άλλη νησίδα που είναι αντι­κεί­μενο μελέτης είναι η Ανυδρος, κι αυτή βόρεια της Πάτμου, καθώς και οι νησίδες Μεγάλη και Μικρή Ανθρω­πο­φάς κοντά στους Φούρ­νους. «Οι άνθρω­ποι ζούσαν εδώ, βρήκαμε κτί­σματα, καλ­λιερ­γού­σαν, είχαν ζώα, είχαν μαντριά, άρα αρμέ­γανε, τα ζώα θα πρέπει να ήταν σε καλή κατά­σταση», συμπλη­ρώ­νει ο Διευ­θυ­ντής του Αρχι­πε­λά­γους. Σύμφωνα με τους ερευ­νη­τές, σε νησίδες παρά­γο­νταν τυρο­κο­μικά προ­ϊ­ό­ντα, κρέας, σιτηρά, όσπρια (όπως η περί­φημη άνυδρη φάβα) και άλλα.

Επό­με­νος στόχος του κοινού προ­γράμ­μα­τος είναι η εγκα­τά­σταση σε μια νησίδα ενός ερευ­νη­τι­κού σταθμού αφιε­ρω­μέ­νου στην εφαρ­μογή πρα­κτι­κών ανά­καμ­ψης και αντι­με­τώ­πι­σης της ερη­μο­ποί­η­σης. Η δια­δι­κα­σία θα περι­λαμ­βά­νει μεταξύ άλλων την ανα­κα­τα­σκευή παλιών οικη­μά­των με παρα­δο­σια­κές πρα­κτι­κές και υλικά που υπάρ­χουν πάνω στις νησίδες, την επα­να­φύ­τευση τοπικών ειδών θάμνων και χαμηλής βλά­στη­σης και την καλ­λιέρ­γεια άνυδρων τοπικών ποι­κι­λιών (όσπρια, σιτηρά).

«Ετοι­μά­ζουμε τη δοκιμή ενός προ­γράμ­μα­τος ανα­ζω­ο­γό­νη­σης πάνω σε μια νησίδα που θα μας παρα­χω­ρη­θεί. Θα εφαρ­μό­σουμε παρα­δο­σια­κούς τρόπους κατα­κρά­τη­σης του νερού, ανα­στύ­λωση των κατα­σκευών με στέγες από άργιλο, φύκια και κέδρο. Σημα­ντικό είναι επίσης, να κατα­γρα­φεί η τοπική γνώση και οι παρα­δο­σια­κές τεχνι­κές, να μην χαθούν μαζί με τους παλιό­τε­ρους τεχνί­τες», εξηγεί ο κ. Μπα­μπα­σί­κας. Η ομάδα θα είναι διε­πι­στη­μο­νική, με δασο­λό­γους, αρχι­τέ­κτο­νες τοπίου, ανθρω­πο­λό­γους και άλλες ειδι­κό­τη­τες.

Αντι­στρέ­φε­ται η τάση ερη­μο­ποί­η­σης, ρωτάμε. «Ναι, αλλά πρέπει να ξεκι­νή­σεις από πολύ βαθιά, από το βαθύ­τερο υπό­στρωμα, να προ­χω­ρή­σεις σε ανα­κα­τα­νομή του εδάφους», απαντά ο διευ­θυ­ντής της Αρχι­τε­κτο­νι­κής του Τορόντο.

Πολλές νησίδες του Αιγαίου βρί­σκο­νται υπό καθε­στώς προ­στα­σίας Natura, όπως επι­ση­μαί­νει ο κ. Τσι­μπί­δης. «Η περι­βαλ­λο­ντική προ­στα­σία στην Ελλάδα είναι τελείως ανε­παρ­κής. Τι κάνουν άραγε οι υπη­ρε­σίες για να αντι­με­τω­πί­σουν και στα­μα­τή­σουν την κατα­στροφή της φύσης;» Ακούει κανείς;

Πηγή kathimerini.gr