Η Πρωτοχρονιά στα Δωδεκάνησα- Τα έθιμα και οι παραδόσεις

Τηρώ­ντας πιστά τις παρα­δό­σεις οι κάτοι­κοι των Δωδε­κα­νή­σων γιορ­τά­ζουν την έλευση του νέου έτους. Σε κάθε νησί όμως και κάθε χωριό, ισχύουν δια­φο­ρε­τικά ήθη και έθιμα, αρκετά εκ των οποίων δια­τη­ρού­νται αναλ­λοί­ωτα έως και σήμερα.

Ένα από αυτά είναι το έθιμο της «μπου­λου­στρί­νας». Τα μικρά παιδιά, την πρώτη μέρα του χρόνου, επι­σκέ­πτο­νται τους συγ­γε­νείς και παίρ­νουν από αυτούς χρη­μα­τικό ποσό.

Σε χωριά της Ρόδου, αλλά και σε πολλά νησιά τηρούν το έθιμο να αφήνουν απο­βρα­δίς κοντά στο εικο­νο­στάσι ένα ποτήρι νερό κι ένα πιάτο με τρία κομ­μά­τια μπα­κλαβά. Αφήνουν επίσης κομ­μά­τια εφτά­ζυ­μου ή βασι­λό­πι­τας, το ένα του Χριστού, το άλλο του Άη Βασίλη και το τρίτο του φτωχού.

Σε όλα τα νησιά, όπως μετα­δί­δει το Αθη­ναϊκό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σεων, προ­σέ­χουν πολύ το «ποδα­ρικό».

Δίνουν σημασία στο ποιος θα πατήσει πρώτος το δεξί του πόδι στο κατώφλι του σπιτιού, για να φέρει «γούρι» στη νέα χρονιά.

Στην Κάλυμνο παρα­δο­σιακά γλυκά απο­τε­λούν οι κου­ρα­μπιέ­δες, τα μελο­μα­κά­ρονα, φοι­νί­κια όπως λέγο­νται στο νησί.

Το κόψιμο της βασι­λό­πι­τας γίνεται με την αλλαγή του χρόνου.

Στη Σύμη

Οι Συμια­κιές νοι­κο­κυ­ρές την παρα­μονή της Πρω­το­χρο­νιάς ετοί­μα­ζαν το φαγητό και έστρω­ναν το τραπέζι με το καλό τους το σερ­βί­τσιο και τα κεντητά τρα­πε­ζο­μά­ντηλα της προίκας τους. Το φαγητό ήταν σούπα από αρνάκι ή κατσι­κάκι. Μετά την εκκλη­σία και ειδικά με το που χτυ­πού­σαν οι καμπά­νες (στις 3 π.μ.) πήγαι­ναν να ανάψουν τα καντή­λια στις εκκλη­σίες και στα εξωκ­κλή­σια που δεν λει­τουρ­γού­σαν και παρέ­με­ναν κλειστά.

Παλιά δεν έφτια­χναν βασι­λό­πιτα. Αντ’ αυτού παρα­σκεύ­α­ζαν το παρα­δο­σιακό συμιακό γλύ­κι­σμα, τα ακούμια. Απο­βρα­δίς, λοιπόν, τα ζύμωναν και την αυγή τα τηγά­νι­ζαν. Όλη η Σύμη μοσχο­βο­λούσε! Έριχναν άχνη ζάχαρη, κανέλα και μέλι. Τα στό­λι­ζαν σε ένα μεγάλο πιάτο («σου­πιέρα») και κρα­τού­σαν τόσο για την οικο­γέ­νεια όσο και για την πεθερά τους. Μέσα σε ένα από τα ακούμια έβαζαν μια λίρα χρυσή ή ένα «ναπο­λε­ό­ντειο» ή ένα «κων­στα­ντι­νάτο» ή μια «κοσμάρα» («το φλουρί»). Το τι θα έβαζαν εξαρ­τιό­ταν από την οικο­νο­μική κατά­σταση της κάθε οικο­γέ­νειας (από το «πουγγί» της).

Παρα­μονή της Πρω­το­χρο­νιάς, επίσης, πήγαι­ναν στο «Βρυσί» για να πάρουν νερό από την πηγή για το καλό του σπιτιού. Ξημε­ρώ­ματα της Πρω­το­χρο­νιάς έπαιρ­ναν την εικόνα της Πανα­γίας από το εικο­νο­στάσι και με αναμ­μένο το κερί κατέ­βαι­ναν από το ανώι του σπιτιού και πήγαι­ναν στο κατώι. Το έκαναν αυτό για να κάνει, λέει, ποδα­ρικό η Παναγία.

Τη νύχτα της Πρω­το­χρο­νιάς χτυ­πούσε το κανόνι. Το κανο­νάκι από την Παναγιά του Κάστρου. Χτυ­πούσε στις «μεγάλες» μέρες. Σήμερα δεν υπάρχει. Κατά τη διάρ­κεια του Β’ Παγκο­σμίου Πολέμου εξα­φα­νί­στηκε.

Αντάλ­λασ­σαν ευχές και ο νονός («τατάς») και η νονά («ναννά») έδιναν λεφτά ή ρούχα ή παι­χνί­δια στα βαφτι­στικά τους («έκαναν την μπου­λι­στρίνα»). Λόγω του ότι δεν μπο­ρού­σαν όλοι να κάνουν δώρο παι­χνί­δια, κάποιες νονές έπαιρ­ναν τα κου­κου­νά­ρια από τα κυπα­ρίσ­σια και τα έντυναν με το χρυσό χαρτί από τα πακέτα των τσι­γά­ρων.

Στην Κω

Την παρα­μονή της Πρω­το­χρο­νιάς οι νέοι της Κω κρα­τώ­ντας μεγάλα ομοιώ­ματα εκκλη­σιάς ή καρα­βιού, κατάλ­ληλα στο­λι­σμένα και φωτι­σμένα, ψάλλουν εκτός από τα γνωστά στο πανελ­λή­νιο κάλαντα: «Αρχι­μη­νιά κι αρχι­χρο­νιά ψιλή μου δεντρο­λι­βα­νιά…» και τα ακό­λουθα κώτικα κάλαντα:

Εις αυτό το Νέον Έτος Βασι­λείου εορτή,

ήρθα να σας χαι­ρε­τήσω με την πρέ­πουσα ευχή.

Εύχομαι, λοιπόν, να ζείτε πολλούς χρόνους ευτυ­χείς,

τον Βασί­λειο τον Μέγα να ‘χετε συν­δρο­μητή.

Κι όσους έχετε στα ξένα να δεχθείτε με καλό,

με υγεία κι ευτυχία τον Θεό παρα­καλώ.

Κ’ εις έτη πολλά κι ένα κομμάτι μπα­κλαβά!

Την Πρω­το­χρο­νιά όλες οικο­γέ­νειες της Κω συνη­θί­ζουν να φτιά­χνουν τον «μπα­κλαβά» από φύλλα ζύμης που ανοί­γουν με το «πιτ­θα­ριό­ξυλο» και τα απλώ­νουν στο ταψί με σησάμι καβουρ­δι­σμένο και καρύδι ή αμύ­γδαλο.

Οι οικο­γέ­νειες, που έχουν κορί­τσια αρρα­βω­νια­σμένα και τα πλου­σιό­σπιτα κάνουν δυο ταψιά μπα­κλαβά, τον «καλό» δηλαδή το μεγάλο ταψί και τον «κέλη» δηλαδή το παρα­κα­τινό μικρό ταψί, για να φαγωθεί την παρα­μονή της Πρω­το­χρο­νιάς.

Τον καλό θα τον χαλάσει, θα πάρει, δηλαδή, το πρώτο κομμάτι από το ταψί, που βάζουν μπροστά του, ο γαμπρός ή παλαιό­τερα ο παπάς, που έβγαινε στα χωριά και αγίαζε για το καλό του χρόνου.

Στο νησί της Λέρου μόλις γυρίσει ο χρόνος ένας που βρί­σκε­ται έξω από το σπίτι έρχεται κρα­τώ­ντας ένα δοχείο με νερό και μια πέτρα. Είναι το ποδα­ρικό του σπιτιού.

Με το νερό ραντί­ζουν στα τέσσερα καντού­νια (γωνιές) μέσα στο σπίτι μέχρι να ‘ρθει τον επόμενο χρόνο η και­νούρ­για πέτρα και εύχο­νταν «όπως η πέτρα είναι γερή έτσι να ναι και η υγειά σας όλο το χρόνο». Ο αρχηγός της οικο­γέ­νειας σπάει το ρόδι.

Μπαίνει τρία βήματα μέσα και λέει: «ένα, δύο, τρία μέσα τα καλά.» κάνει τρία βήματα πίσω και λέει «ένα, δύο, τρία έξω τα κακά». Σπάει μετά το ρόδι σε μια γωνιά της πόρτας και αφήνει σαράντα κούνια μέσα στο σπίτι για σαράντα ημέρες. Πολλές φορές το νερό το φέρνουν το πρωί της Πρω­το­χρο­νιάς. Σηκώ­νο­νται πολύ πρωί πριν βγει ο ήλιος και το νερό το λένε αμίλητο, γιατί καθώς το φέρνουν δεν μιλάνε καθόλου. Ρίχνουν στις τέσ­σε­ρις γωνιές του σπιτιού νερό και λένε «όπως τρέχει το αθάνατο νερό έτσι να τρέχουν και τα καλά και τα πλούτη στο σπίτι». Όταν γυρίσει ο χρόνος κόβουν τη βασι­λό­πιτα. Αυτού που θα του τύχει το φλουρί θεω­ρεί­ται τυχερός και το φυλάει. Το πρωί της Πρω­το­χρο­νιάς στη Λέρο σφάζανε έναν μαύρο πετεινό που τον φυλά­γανε όλο το χρόνο για αυτή την ημέρα. Έπρεπε να είναι οπωσ­δή­ποτε μαύρος. Γυρί­ζανε ανα­το­λικά το κεφάλι του, τον σφάζανε και τον κάνανε σούπα.